Halloween party ideas 2015
Showing posts with label Religion/Sakhuo. Show all posts

By L.R.S. Puruolte, Rengkai

Ei Pathien iengkim thawthei a thu thienghlim- Holy Bible ngunthluk taka ei tiem a, ngunthluk taka ei suizui pei bawk chun, a hmangaina inthuk zie, ei vangnei zie chau an le ei hmusuok! Ei Pathien thu lo inril zie, a thil tum inthuk zie, a that zie, a tium zie, a ropui zie hmusuok ding tamtak a um a nih!

Ei thupui le zawna inrutak el, tulai Hmar nau Kristienhai laia ngaidan tum tum suok mekna Local Church (Tuolsung Kohran) le Christian Fellowship (Kristienhai Inpawltlangna/inpawlkhawmna) hi ei Bible bu 66 sung a thu hmangin anina tak hei dawn ei tih aw.

Zawna:  Local Church/Christian Fellowship hi Kohran a ni am?

Dawnna: Aw ni ê a!

Thilthawhai 2:42-47; 4:32-37,1 Korinth 12:12-28; Efesi 4:7-16 ah an lang chieng hle. Ei Bible in kohran a i ti tak chu ei Lalpa Isu Krista ringtu le ama hnungzuitu/a taksa hai- eini mi piengthar indiktak (Followers’/Believers’) hai hi ei nih. Ngunthluk taka ei Bible ei sui (Study) chet chet chun ama ringa, a hnungzuituhai inkhawmna- Local Church (Tuolsung Kohran) le Christian Fellowship (Kristienhai Inpawltlangna/inpawlkhawmna) a memberhai hi ‘Kohran’ a ti tak chu a lo nih! Efesi Kohran, Smurna Kohran, Pergamos Kohran, Thuatira Kohran, Sardis Kohran, Filadelfia Kohran, Laodikei Kohran, Filipi Kohran, Beroi Kohran le a dang dang tamtak a hril teu a. Thenmuol Kohran, Tinsuong Kohran, Imphal Kohran, Guwahati Kohran, Bangalore Kohran, Delhi Kohran, … ti leh thuhmun char an nih. Beroi kohran ngat lem hi chu an fimkhur khawp el a. Khang hun laia Pathien mi hmang, inlar le ropui tak el, International Speaker hmingthang le rawngbawltu ropui tak el, Krista Pasaltha, tu i tluk ruollo, Tirko Paula thu hril meu khawm phurtaka an dawng ruol ruol in, a’n dik le indik naw chiengna dingin Pathien Lekha thu nitin an tiem a (an fie nawk) hlak nghat a nih, ti chieng em em el in Thilthawhai 17:10-12 ah ei hmu a nih.  Kha a rawngbawlna hring em em el lei khan Juda mi tam tak le Grik mi challang tamtak a nuhmei a pasalin Lalpa Isu an ring pha bawk a ni kha. Tulaia eini rawi ‘Kohran’ ti hlak hai ang ang chi a hril na hmu ding umsun khawm a sawiselna le a kawk deu fawkna a ni lem nawk dai a nih!!... Chuchu, 1 Korinth 3:1-23 sung a khan chieng takin ei hmu a. 1 Korinth 3:4-na a chun, ‘Nangni lai “Kei Pawla pawl ka nih, kei Appolo pawl ka nih” ti dam in la um sung chun in la tisa mi hle tina a ni naw maw?’, ti a a kawk fawkna ei hmu a. Chuleiin, Mihriem indin fawm pawl, eini rawi thenkhatin Kohran ei ti Denomination a hring lem lem hi chu le! Ei Bible in a dovin, a khap hmak lem a nih. Pawla pawl, Appolo pawl, Kifa pawl… a phal teu teu le! Chu a phal naw lai zing chun Kohran thenkhat lem chu khel le in pawl a thilthaw khawm pawisa der lo dam hmu ding an um rawp hlak bawk.

A pawimaw tak le ei thaw ding tak chu, eini Krista hnungzuituhai (Mi Piengthar indiktak hai) hi inthuruol taka, inrem taka um a, a rawng bawl tlang a, ama ei biek le chawimawi tlang hi a nih. 1 Korinth 12:12-28 a ei hmu angin- ‘Taksa pumkhat, bung hrang hrang, inpengtuoin taksa pum khat, Kristaa chun pum khat ei nih, thilpek hran hran nei ei nih’, ti chieng em em el in a mi hril a nih. 

Ei Bible in a mi’n chuktir chu inpumkhat a um a, Kristien Inpawltlangna/inpawlkhawmna (Fellowship) hun nei rawp hi a lo nih! Christian Fellowship Chi Li ei Bible ah ei hmu a. Iengtin am an hmang hlak a? ti chu hei belchieng ei tih:-

Thilthawhai 2:42-47 ah ei en chun, 42 Tirkohai inchuktirna chu ngaithlain, tawngtaiin an inpawl khawm hlak a... Hi hi eini Ringtuhai Khawsak dan ding a tha ngaidan a mi hrilna ringawt nilovin a praktikal a ei hmang le zawm ngei ngei dinga a mi’n chuktir a nih.

Thilthawhai 4:32-37 ah Ringtu hmasahai nun a mi hril nawk a- 32 Ringtuhai chu lungril hmun khat le ngaituona hmunkhatin an um a, an ni lai tukhawmin an thil neihai chu ‘Ka ta bik a nih’ an ti naw a, thil iengkim an intlang a… ti ei hmu a. A ropui hle. Hiengang taka Kohran indik le entawn tlak, ei Lalpa Isu Krista dit dan ang taka nun hi vawisunnia Hmar nau Kristienhai lai a paw phak hi tamtak hei um tah inla chu nuom a va hang um ngei de!

Tulai hun a Fellowship ei ti ve bawk hi chu. Insukhlim, innui dur dur le hlasak tlang a ni tak el awm. Hieng lei khawm hi ning a tih. Mi thenkhat in Fellowship chu Kohran a ni thei naw a an lo ngai pha hiel nasan khawm ku hih! Kohran hmasa ha’n Fellowship programme an lo hmang dan Bible-a ei hmuhai chu tawite’n lo thlir inla. Thilthawhai 2:42-47 le Thilthawhai 4:32-37 a chieng em em el in ei hmu a nih.

1.   Inchuktir le ngaithlain an um:

Pathien thu tak inzirtirna (Bible Study) hun ah an hmang hlak. Hi hi an Item pui tak a nih. Bible an ngaina a, chu chun ringna tiengah a suk in thanglien hrat em em el a nih.

2.   Bei Khawia fa tlangin hun an hmang hlak:

Bei/Bu an faktlang a, an thil neihai an intawm vawng a, tukhawma ta bik khawm nei lovin Tirkohai ke bulah an the khawm a, initsikna le inelrelna um lovin hlimtakin an fakin an dawn tlang diel diel hlak a nih.

3.  Tawngtaina hun in an hmang hlak:

Pathien pawlna le Pathien kuom a’nthawka hratna lakna hun a di’n an hmang hlak a nih.

4.   Inpawltlangna/Inpawlkhawmna (Titi lengkhawmna) hun in an hmang hlak:

Inhriltuona (Sharing) hun a dingin an hmang bawk. Lawmna amani, harsatna amani an neihai chu inhriettir tawnin an infui tawn hlak.

An Fellowship programme hi a hring thei em em a. Mitinin inhawi an ti a. an hlawkpui bawk a. Chu chau khawm chu nilovin ringnawtuhai khawmin thang ve an chak a. Nitin an pung tuol tuol el a nih! Kristien Fellowship indik tak hi hmang thei hlak inla chu ei harsatna tamtak hi suk kiengin um a t’a. Kohran hi hringin, inhawi a ta, Khawvel mihai/ringnawtuhai khawmin Kohran hi an hung bel taktak ding a lo nih.

Thukharna: Kum 3 le thla 2 (2001-2004) laia Area-Coordinator, Church Ministries, Indian Evangelical Mission (IEM) a Pathien leia India rama Mission Excellency Award lo dawng thei ve ngat Pawl lien ve tak pakhat a ka lo thang ve sung khan Local Church/Fellowship Church a ngir that zie hi tam tak ka hriet le hmu a lo um tah a. Eini hnam sung a khawm chuonganga um chu tlawmte 3/4 vel chau ei la um a. Tulem hin chu an pung pei a. India ram le khawvela missionary tir suokna kawng a khawm an hrat em em. Krista hung nawk hmakhat a ei sin ding indiktak- “Thil siemhai po po kuomah Chanchintha hril”,- Marka 16:15 hi an lak ursun hle. Tu pawl kha pawl tilovin an chawm a, pawlah an hring ve ngai nawh. Social-Gospel Activity ah khawm an hrat em em. Local Church/Christian Fellowship Church that zie hi inzawt ding tamtak a um: Krista dit dan a rawngbawl theina kawt lien tak chu a nih. Krista dit danin Lungril a zau a. Mani intodel an uor a, Missionary chawmna le kawng dang dang a luong suok an hrat thei lem dai a, Sum a tama thaw thei an hau lem hlak. Ei sir el a um, ei unau a var deu hai chu- Hnam changkang hai angin Centralize a um lovin, Localize/Fellowship in an inthuoiin, an ngir zing lem a. Pawl danghai leh Fellowship (Inpawl tlangna) le Rawngbawlna zau lemna ding a Affiliation (Inthlungkhawm) a rawngbawl tlang diel diel chu an thaw lem a nih. Sawrkar le Hmar Inpui amani hmalakna khawm a ngai naw a. Hang tum tak tak, inla lem chu a thei em em awm vei leh, ei Lalpa Isu Krista Remna Lalpa inrawina hnuoiah Thuring (Doctrine) in ang hai bek hi chu Kohran Pakhat in la hang um nawk inla chu ei rawngbawlna chu a va hlawk awm ngei de maw? Local ma ma hi la hang hril nawk pei inla; Nikum (2013) lai el khan ka sui peina a chun, hi hi ka hmu dawk a nih. Rengkai Local Church (ei hriet dan dingin Rengkai a Local Kohran Pakhat, Pu Dr. G.F. Tuollai DACO, Dist. Hospital, CCPur hai Kohran) in 28, mi 250 chauh-in Missionary 15 an Chawm (Support) phak chu tie! Rengkai Kohran lien pahni ha’n an tlukna dingin an memberhai hisapin 240 le 192 bek an chawm phak ve a ngai a nih! (An Kohran hming hi chu hril dal ka tih. A awm chu ngaituo thei an nit ho... (?).

Local/Fellowship a ngir ka hriet a dingchangnaw hrim ka la hmu nawh! Khawvela kohran luongsuok hrattak a hril hlak Peoples’ Church, Toronto dam Local Church an nih. India, S. Korea, USA le ram dang dang a khawm hi dan hi an hraw nasa. Eini India ram ngei a khawm, midang le rawngbawltlang an uor a, entirna’n- hieng Indian Evangelical Mission, FMPB, EFI, EHA, EFICOR le a dang dang a hai hin kut an rawl nasa em em. An detdo tawl em em bawk. Hril ta ro ro a chu, Tu mi theida lo dingin, (theida leh pawilo, thudik a ni tlat si) Pathien hming hmanga thilsuol tak thaw pawisalo ei tam! Muslim hai hin an Pathien hminga thilsuol thaw hi an rin naw hle a, hi khawvel a hin tamtak an lo thaw rawp ta hlak, Pathien hming mi’n a sam lei el a kal ngamlo a um ding an nawh. Pathien hming bawkin thudik chu ei hrilin, ei ngirsuok pui lem ding a nih. Chu chau chun ei ram le hnam, ei insung le khawtlang le ei kohran chu hmasawnin, ei mihriem hotuhai ditdan mei mei ringawt ni ta lovin, Ei Lalpa Isu Krista dit dan lemin um tang ei ta. Chu zet chun an nawm ei lo lungkham rak rak hlak, a thi ei lo inlau em em el hlak, ei RAM, ei HNAM el bakah, ei TAWNG, ei KOHRAN, ei INSUNG le ei KHAWTLANG a DAM VAWNG VAWNG TADING CHUH!!...

Local Church/Christian Fellowship chu Lalpa Pathien mi dit dan ang taka rawngbawl theina kawt lientak umsun a ni si a. Pathien in tul le tha a ti ang peiin malsawm pei raw se!

Sakawrdai: 26 Sept 14, zing dar 10:30 hin Sakawrdai Kohran inzawm khawm chun public ground ah Saiip puon silin Bunghei a Suol thupa chawi tawngtaina nei an tih. A hnuoia hai hi an subject ding chu ana, an hnina a hlawtlingna pakhat bek an lang hma chu tawngtaina hi suktawp ni naw nih.

Hi an tawngtaina hi mitinin tawngtaina a lo san dingin an mi fiel.

Tawngtaina thupui ding hai:

1. Pi le pu hai lo thawsuolna thupha chawina le ngaidam inhnina.
2. Hnam thuoitu hai lo thawsuolna thupha chawina le ngaidam inhnina.
3. Kohran thuoitu hai lo suksuolna thupha chawi le ngaidam inhnina.
4. Mipui hai lo suksuolna thupha chawi le ngaidam inhnina.

Hi tawngtaina a hin Hnam thuoitu hai po po thrang dinga ngen le inhriettir an nih.

Tawngtai Sakawrdai

(Pix: Representation purpose only)

Letter to Moderator/Editor/Administrator

Pu,

Ei unau Zomi Group haiin World Zomi Convention “Be a blessed Nation (Gen.12: 1-3)” ti thupui hmanga ursun taka Churachandpur area-a hmang an tumna le inzawm a, Hmar kohran hrang hrangah fielna inzaum tak sem a ni thu ka lo hriet le inzawmin, Hmar hnam sunga Kohran bubitna pawl tak ICI , Rengkai Biekin ah, Date 25th – 26th October, 2013 hun sung Worship Service hmang a, hi taka thang dinga fielna sem dar a ni a, thuhriltu dinga ruot Rev. Khen P. Tombing a ni ding thu ka lo hriet bawk.

Chun, Zomi World Convention le inzawma Hmar mi hun chang dinga programme-a ziek khawm an um nuol bawk a.

Amiruokchu, an mimal remtinaa thang dinga aw an lo ti khawm a ni thei.

Hienglai zinga ka buoina le ka hril nuom chu, ei unau Zomi World Convention buotsaituhai hin hmun khata Pathien ieng leia an chawimawi tum naw am? Thil mak ka ti chu Pathien chawimawina dinga hmun/khuo sawm thlang lai ICI, Rengkai Biekin hi iengleia an thlang kher am? An naw leh tu remtina am ning a ta?

Hieng a chunga ka mimal buoina le zawnna mawl tak ka hung ziekhai hi, ngun taka ngaituo chieng a tha naw ding maw?

Ringumin,

Timothy Z. Zote, Saikawt, Tuithaphai, Churachandpur.

Ziektu: H.K.Kawllienthang
New Delhi Dated 4-6-2013

Sielmat, 11th February,1985 tuk, zingkar inhma takin Imphal Airport panin ka suok a, chawhnung thlanghera chun iengtik lai khoma ka la hmu ngai lo, India khawpui Delhi-a ngei chun ka lo um der el tah a. Ka tarpu L.B.Sinate in 390/9,R.K.Puram-ah ka’n nghat a. Ni 12.2.1985 zingtieng chun L.B.Sinate’n a Motor bike-in a mi phur a, Shastri Bhawan chen a min thla a, Ministry of Information & Broadcasting, Administration Section-ah sorkar sin zom ve dingin Joining Report ka pêk a. Kar khat sung zet chu ka sin ding an la ruot fel naw leiin, India Gate/ Boat Club vela thingbuk hnuoia inthrunga hun hmang chu ka sin tak a la ni hri. Kar khat hnunga chun Directorate General:Doordarshan, Budget Section-a thok dingin an hung sukfel a, Mandi House-ah ka’n son phei tah a nih.

Chuonglai chun Hmar nau, Delhi-a sorkar sin chelh, Hmar trong hmang chu 8/9 vel chauh kan la nih. Student, College le University a kai hai leh kan rengin mi 30 vel chu ni mei kan tih. Hmar trong hmanghai a hrana inkhawmna a la um naw leiin, Green Park-a Biek-in, Mizo inkhawmah kan inkhawm tawl deu tak. Chuonglai chun tu laia ei nunghak le tlangval tam tak sinthawna BPO sin ang hi a la um nawh. Private Company-a thrangna nei khom ei la um naw a, thrang thei a nih ti khom ei la ngaituo ngai nawh. Pa pakhat, Security Guard inrawitua thrang ve ti chauh naw chuh mi dang private company-a thok kan hriet nawh.

Hun a fe pei a, sorkar sin hung zom thar le student an hung pung a, chu ruol chun Hmar trong hmanghai a hrana inkhawm nuomna lungril a hung um a. September 1988 khan Hmar trong hmanghai po chu L. B. Sinate kuartar No.390/9, R.K.Puram-ah kan inkhawm a, chu taka inthok chun Delhi Hmar Christian Fellowship hi tran a lo ni tah a nih. Chuong lai chun L.B.Sinate chu Regional Director, Staff Selection Commission (SSC) sin chelin Guwahati-ah a um leiin a kuartar chu C.Thant Khobung-in a hluo lai a nih. Rênga kan inkhawm kim khomin Sitting room-a inleng tawk chauh kan la nih.

A tira Fellowship tran a ni lai chun, vision ropui tak nei le, a hnungah Hmar nauhai hi a sâng tel Delhi-ah la um ei tih ti ringna khom kan neiin ka hriet nawh. Sienkhom, kan inthuruolna tak le kan nuom tlang tak pakhat chu, Hmar trong hmanghai pumkhata um hi a nih. Hmarhai lai Kohran/Pawl tam tak a um tah a, Delhi-a ruok hin chu kohran/pawl hi indin ni naw sien, trong khat hmang po inthuruol le pumkhata Pathien chawibiek hi kan duthusam le kan nuom tak chu a nih. Delhi-ah Hmar nauhai ei hung pung pei a, Fellowship chun thuring le thupui nei inla ti a rot angin, Thupui dingin “Khawvel po poah fe unla, thilsiem po po kuomah Chanchin Thra hril ro” (Marka16:15) ti hi Fellowship thupui a hung ni tah. Chun, ICI Kristien Magazine-a Kohran thuring inziek chu a ni ang anga a Hmar trong siem thrat trulna lai hai, a thu sukdanglam chuong si loa siemthrain Delhi Hmar Christian Fellowship thuringa hmang a lo ni ta bok. Hi thuring hi Fellowship inkhawmah kum tin voi khat bek insam a ni hlak. Naupang Sunday sikul-a lem chu thuring chauh ni loin Baptisma-hai uluk taka inchuktir an nih.

Hmar nauhai hi Pathienin a chanchin thra puongdartu dinga a mi lo duong lawk hai chu ei nih. Hi Fellowship khom hi tlawm taka intran ni sien khom Lalpan a mi thruoi pei a. Pathien ram ta dinga thrahnem ngaia ringthar lak tum mimal iemani zatin Fellowship hi insaisangnaa hmangin rong an bawl a. A huhoa Fellowship in ramthima rong a bawlna hmasatak chu Shiv Vihar hmun hi a nih. Hi hmuna tuolpara (Open –air) inkhawmna nei hmasa tak ni chun, Delhia Hmar nauhai po po mi 50 vel kan fe khawm a, eini mi Doctor inchuklai hai (mi 5 niin ka hriet) chun damdawihai hung chawiin Free Medical check-up an nei a, a trul ang angin villager hai chu a thlawnin damdawi an pek a nih. Ei thralaihaiin ringnawtu hung pungkhawm, vai naupang trop tak tak hai hmai phi faipek a, an hnaphai chen an hruk faipek lai dam ka mitthlaa hin a la cham zing.

Eini lai Hindi tronga Pathien thu hril thei ei la um naw leiin Rev. Robert, vai Pastor chu ruoiin Pathien thucha hrilna a nei a. Pastor amanih Evangelist amanih khom la nei zo lo, hienga tlawm taka rongbawlna ei intran ni sien khom Pathienin Delhi khawpuia rong ei bawlna hi mal a sawm a. Tuhin chu Shiv Vihar kohranin anni puolin Nepal-ah Missionary an chawm der an tah. Chun Hmar Christian Fellowship Delhi khomin Pastor pahni (2), le Missionary pasari (7) lai Pathien thrangpuina zarin a enkol mek bok. Uttar Pradesh, Mainpuri le hmun dang danga ei rongbawlna hai khom Pathien zar chauin a la fe tluong pei. Pathien chauh ringsana Delhi Khawpuiah Biekin hmun ding vaibelsie khat le a chenve laia ei inchawk khom tu chen hin harsatna um loin EMI pek zom zing a nih. Sienkhom, Fellowship hin eini tieng suong ding le uongpui ding pakhat khom ei neiin ka hriet nawh, Pathien lunginsietna zar lieu lieu niin ka hriet. Unau inngei diel diela tu pawl kha pawl ti um loa lungruol taka Pathien ei chawibiek le a ram ta dinga tlak lo taka ei thawna hi Lalpan mal ami sawmna san ni takin an lang.

Hratnawnaah i thilthawtheina chu,
An langna ding hi i lawm a nih.

Khawpuia Fellowship hai hi, makhata ka lo hmathlir ve dan chu, ei ram tieng Pawl/Kohran-in nasa taka a mi thre dar tak leiin, unau laibung khom mani pawla mi nawhai chu inbe paw thei lo, hnam thila khom kohran tukvera inthoka thlirin, pumkhata um thei ta lo hai hi indin thar nawk dingin khawpuia Fellowship hai hi thrangtharhai laia inthuruolna le inpumkhatna chi tutu dinga Pathien ruotah ka lo ngai hlak. Hun fe peiah Khawpuia Fellowship-a ei thralaihai hi ei kohran le hnam thruoitu la hung ning an ta, chu pha chun, inthuruolna le inpumkhatna tlangsamtu la hung niin, Hmar nauhai inthre dar nei nuoi hi ei la’n dinthar nawk beiseina lien tak ka lo nei hlak. Pumkhata luongkhawmin, a hamda um loin, Hnam le Pathien ta dinga rong ei bawl hun ding hi nghakhla a um takzet a nih.

Delhi Khawpuia hung chuongkai mi tharhai khomin, hmunkhatah Hmar trong hmang hai po po inlawi khawm a, tu pawl kha pawl ti um loa Pathien ei chawbiek hi inhoi an ti seng niin ka hriet. Ei thralai pawlhai khomin inhoi an ti a, Pathien khomin mal a sawm a, Delhi khawpuia Kristienhaiin kum tina hlapawl inruolsiekna (competition) a khom 1997 a inthok khan voi 10 zet lawmman (lawmman pakhatna voi 8 le 1st runner-up voi 2) an lo lak tah. Chu chauh chu ni loin, ringthar tam taka belsain ei um bok. Tulai ei boruok inlumlet thrat naw lai khom ei Missionary-hai rongbawlna Pathienin mal a sawm a, ringthar 24 lai tarik 5-5-2013 khan baptis inchangtir dingin an hung thruoi a, Pastor Lalsiesang-in a baptis tawl a ni kha. Khang baptisma chang dinga hunghai po po khan anni nuom thua Isu Krista hnung zui dinga inpe an nih ti District Magistrate kuomah lekha an pek a, an inhriettirna lekha kawpi chu an hung chawi seng bok. Pathien kuomah lawmthu um raw se.

India ram Khawpui haia Hmar Christian Fellowship hai chauh ku hi Hmar nauhai inthuruol taka tu pawl kha pawl ti um loa Pathien rong bawl le ei chawibiek tlang theina um sun chu a ni el ta awm. Tulaia “PAWL” thlipuiin a mi hung not hi, a siemthra theitu Pathien kuomah, Hmar nauhai inpumkhata, inthuruolna thra lem ei nei theina dinga hmangruoa inchangtir dingin nasa nawk zuolin hning ei tiu. (Delhi, June 4, 2013)

By H.K.Kawllienthang
New Delhi, 23.05.2013

Hmar tronga chîterek ei ti hi ei unau zo hnathlak danghai chun a chin hmel tak a nih an ti hlak. Zo hnathlak dang hai hin thil chîn hrilna trongkam nei hai sienkhom hieng anga chinzie hei hril uor theina trongkam hi chu an nei ve naw ni sien a hoi. British lalramin India ram a op lai khan hi trongkam hi anni ta lo ni sien chu “Divide and Rule Policy” hminga khan “Chîterek” an ti hmel a nih. Hi trongkam “Chîterek” ei nei bik lei hi amani ding chîterek reka inthre darna thil rêng rĕng thaw hi ei chemkalna zawng tak a lo ni el tak hi? An naw leh Sap (mingo) hai ngai sang hnam eini leia Kumpinu lalram policy changchawi ‘divide and rule’ chen kha ei ril rem zawng tak a hung ni pei lei?

Abikin Kohran pawl bing sunga hin hi divide and rule hi ei hmang uor leiin pawl tam tak Hmar lai a suok pha niin an lang. Chîterek reka inthre darhai chunga roreltua ei um fir fer hi thaw thra fe-in ei lan ngai nawk nghal! Tamzie le inphua Secretary/President tia ko thei, eini Hmarhai neka hau lem an um ring a um nawh. Hieng zat ei nei taa chu ei hnamin a thrathnem le hmasawn phàna hril ding a tam bek nawh. Ei umna hmun poah mihai sirde ei la ni zing. Pawl khata luongkhawmin inthuruol inla chu, tuta ei ngirhmun nek hin chu kong iengkimah changkang lem ngei ei tih.

Hun liem ta hnung ei thlir kir chun, Hmarhai laia Kohran sunga inthrena hmasa tak chu kum 1929-a NEIGM-a inthrena kha a ni el awm. Hi truma inthrena hi a san dang tamtak laia Setanin hmangruoa a hmang pakhat nia inlang chu trong thuah, Hmar trong hmang le hmang naw hai kara inthrena a nih. Chun lien tham deua inthre voi hnina chu ICI Kohran 1968-a a koi dar kha a nih. Hi truma inthrena ruok hi chu Hmar hnam sungah kohran rorelna thua inkhuongruol nawna le thuneina inchua inthre ei nih. Chu hnung chun, pawl hran hran a hung suok zui ta pei a. Ei pawl chit ei hmangai ngawi ngawi a, ei hmangai dan khom ‘Very, Very’ a ni top el. Inremnawna leia inthredar hai khan, ei kohran/pawl chu Pathien hring kohran, Pathien min dinpui ngeiah ei pom thlap bok. A ni chie di’m ruok chu ngaituo um tak a nih. Pathien chu thrè thei a ni si nawh. Chun, ei inthrena san hai hlak a chin tiel tiel. Pathien ruok chu zani, voisun le chatuona danglam lo a ni bok si.

Tulaia Delhi tlanga inthrena lem hi chu a hmaa inthrena nekin a la chin nawk zuol, chîterek “Divide and rule policy” lei bok niin an lang. Hienga Hmarhai chîterek reka ei inthre pei si chun, ei inthrena san hlak a chin tiel tiel el bok si a, nakie pha lem chu Laibung/Pahnam hming chawiin, Thriek Kohran,Lungtrau kohran, Khawbung kohran etc.in inthre nawng ei tih ti ngam an nawh. ‘Keini pahnam nina in mi pek ve nawh’ ti suonlam siemin pahnam kohran ei lan din seng hmel a nih. Khaw khatah kohran/pawl 20/30 ei um pha zet chu “Halleluia Chorus” ti ang reng, mawi taka hlapawlpui rem chu harsa ta hleng a tih, sungkuo khatin nau 40/50 hon ei nei a ni ngot si naw chun. Vanrama hlak chun tu pawl kha pawl ti reng a um ta awm si nawh, chi tin trong tin pawl khat chau eini ta awm si a. Vanram kotkharah “Very Very kan Kohran” ti an lo tar naw lem chun,Hremhmun tienga inlawi nuom lem khom um ta bang ei tih.

Pawl chîterek reka um inhoi ei tia chu, tangka sum ruok chu chîterek ni lo, tamtak ei dit seng. Foreign sum lem chu tamtak Van Mana anga hung sur chur chur dingin ei beisei bok. Ram dang sum hmu dan ding nasa takin ei ngaituo a. Sum tieng chu a Top-up dan ding ei zonga, project chi dang dang, thra tak tak siem chu inchuktir hranpa ei ngai bek nawh. Ei kohran/pawl ei tihai ku hin ami hne dan hi mak tak a nih. Ei pawla hai hin chu Very Very vong niin ei inlang tah. Pawl ei hmangai dan le ei inthruoi danhai khom hi Religious Cult rong a kai deu vong ta khom ni sien a hoi. Hmangai ding tak Pathien le mani u le nauhai le hnam hmangai nekin mani pawl chit ei hmangai ta lem. Pathien zarin chu pawl kha pawl chu ka nih ei inti tawl chu an ta hi! Mak thei ngei. Tulai thrangtharhai nekin, kum tienga upa deu,thranghluihaiin mani pawl/kohran ei hmangai bik danhai hi ngaituo non a trul tah niin an lang. Kohrana thoktu ni lo haiin kohran chungchang an hril pha hlak “I kuong naw ding hung nor naw rawh” ei ti pei bok si. Ei hmabak chu inthim tak a nih.

Delhi tlangah Hmar nauhai inthuruol taka Pathien ei chawibiek diel diel lai, Makedonia kona rawl anga ngaiin,”Makedonia ramah hung kai la, mi hung san rawh” ti kha changchawi in, Delhi hi an hung hmu Makedonia hlur a, divide and rule policy hmangin thrang an hung lak a, a mak thei ngei. Nakie pha lem chu Nehemia 4:17-18 kha ei chang dit tak la hung ni nawng a tih ti ngam a ni nawh. Bible-a inziekhai hi mani trânghma sukfihlim le inthiem chopna dinga Bible chang nuomna lai lai hmet de hi thil trium tak a nih. Muslim sakhuo zuituhai lai “Taliban” an nei ang hi, ei nei vena ding a hla bek ta naw ni sien a hoi.

Taliban hril tâka chun, an intran dan tlawmte hei hril ei tih. Kum 1979 a Soviet Union in Afghanistan a run khan, Soviet sipai hai Afghanistan a inthoka hnot suok dinga movement hung suok laia Mujahideen pawla faction pakhat chu Taliban hi a nih. Chuonglai chun USA le Pakistan sorkarin sipai le tangka sumin nasa takin Mujahideen hai chu an thrangpui a. Chu zar chun Afghan Mujahideen haiin Soviet sipaihai chu nasa takin an suom thei pha a. The New York Times-in a ziek dan chun Soviet Union chun sipai 15,000 Afghanistanah a chân a nih. Kum 1989 in Soviet sipaihai chu Afghanistan a inthokin an inhnuk dok a. An President Sayid Mohammed Najibullah chu suom thlain Mujahideen alliance hai chun sorkar ro an hung rel tran tah a nih.

Sienkhom sungrilah an inrem mumal thei naw leiin râl rûka inbeina anni karah a hung suok a. 1994 tawp tieng khan Taliban chu movement hrat tak a hung ni ta a. Pakistan sorkarin ralthuom, military training le tangka sumin nasa takin a thrangpui zui pei a, chuongchun Afghanistana rambung tam tak chu Talibanhaiin an thu hnuoiah an sie tah a nih. Taliban thruoituhai chu an reng deuthawin, Soviet-haiin an ram an hung run leia tlan hmang, Pakistan refugee camp-a inchuk (educated) an nih. Taliban hai hi Sunni Muslim, hnama chu Pashtun an nih. Pushtun mihai hi Pakistan North-West Frontier Province lai tam tak an um a, Pakistan sungah 13 percent lai an nih. Pakistan sorkarin Talibanhai a thrangpuina hi hnama an inkungkeina (ethnic bond) le sakhuona bakah anni hmanga Afghanistan-a thuneina chalai an tum lei a ni deu tak. Sienkhom Osama Bin Laden hung inlang chinah, Taliban hai chu a tira thrangpuitu Pakistan le USA hai ta dinga hmelma lien tak an hung ni tah a nih.

Sakhuonain zung a kei nghet dan hi inthuk tak a nih. Hieng Talibanhai khom hin,’Jihad’ an sakhuo bu Korana inziek hi an hmang indik naw or an inhril hriet dan indik naw leiin firfieka chetna, huoisenna indik lo a hring suok a, poi tawk lo mi tamtakin hringna an chăn pha a nih. Korana inziek “Jihad’ hi a umzie tak chu ‘Indona thienghlim’ ti a ni a. Iraq mi Sunni Muslim-in ami hril dan chun mihriem sunga um suol do tina a nih. Puo tienga inlang suol/hmelma do ni loin, mihriem sunga suol um hi do a hmet deia hne hi ‘Jihad’ chu a nih. Harsatna le buoina ei tuok phaa mani ril rem zawng le tranghma kei zawnga Bible chang nuomna lai lai sirsana hmang ei thaw ei hung thaw el tah dam hi mak tak chu a nih. Jihad indik lo rong ei kai der an ta nawm a nih? Ei Kohran/pawlhai lai hin ‘Taliban’ hai ang hi ei nei fur khom a ni ta el thei. Hnam pumin Pathien rawna ei ngaituo a hun ta hle in an lang.

Ziektu: Dr. Lal Dena* Manipur University

Lalpa chu Pathiena nei hnam,

Rochungtua a thlanghai chu,

Hnam hamthra an va ni ngei de!

- Sam 33:12.

Ei rama Chanchin Thra hung lut hi ei histawria mellung laia poimaw tak pakhat a nih. Chu Chanchin thra chun kum za zet a mi chenchil trèp tah a; ei hma el, kum thar Thlavul ni 5, 2010-ah a champha voi zakhatna chu a hung tlung ding a nih tah. Chuleiin chu Chanchin Thra hung phur luttu misawnarihai thaw dan kalkhmang, a sie a thra thre khatnaah thlir let hmasang ei ta; chun thre hninaah Chanchin thrain ei suotlang thara zung a hung kei dan sui bok ei tih.

THRE KHATNA

1:1 Ramper hluttuhai ringkol an batpui

Kumpinu mi op sung po po khan misawnarihai le ramper hlutsak pawlhai kha kut insui ang elin an intlon a. Misawnari kalchawina le ramper hlutsakna chu tangka hmai hni nei ang elin an inlang hlak. Ramper lak hmaa misawnari an lo fe hmasa pal khomin, misawnarihai chu ramper hlutsak pawl ta dinga lampui suottu an ni tho tho. Misawnariha’n an lo baw pèn sa rama khan dannaranin an hnam chanpui bok ramper hlutsakhai kha an lak lut lem hlak. Entirna’n British misawnarihai lut hmasakna ramah chun anni British roreltu bok an lak lut lem hlak. A tlangpui thua histawrical piriet sung khan misawnarihai nekin ramper hlutsak pawl kha an fe hmasa lem hlak a. Chuleiin, rambung tam taka misawnarihai chu ‘ramper hlutsak pawlhai ‘uisa thiem’ (hunting dog of imperialism) anga ngai an ni hiel. Hi hi abikin India hmar saka lem chu a ni nawk zuol. Assam rama British rorelna nghet siem fel a hung ni khan David Scott le Francis Jenkins, Commissioners, Guwahati-a mi hai chu misawnarihai rong bawlna dinga lampui siemtu ropui tak an nih.1

Kum 1890-1891-a British sipaiha’n Manipur le Mizoram an hung lak fel zo char khan, abikin tlangrama hnamchomhai kha ieng anga law dim, an naw leh, ieng anga op dim ti London-a roreltuhai an zuk rawn a. An ram lak sunga hnamchomhai khawsak dan hieng ang hin an zuk ripawt a:

1. Mi lu lak ching mi an nih. Mi lu an lak hai chu an kotkhar biengah an tar nghuon hlak.

2. Ramhuoi be mi an nih.

3. Dan mumal an nei nawh.

4. Mi hrat lem han mi hrat naw lem hai chungah nun an rawng hlak.

5. Zu dawn mi an ni a; umni khama zu dawna nunkhuo pham mi an nih.

London-a roreltuhai chun,”Assam ram ei op anga ei op chun an ning a’n tel ding a ni leiin an lungril tieng mol hnè hmasak a ngai ding a nih. Chuleiin, misawnarihai an inthok suok nghal a trul ding a nih chuh” tiin an hung don let a nih. Mingohai kha pawl hni an um a: kawlhnâma mi hnetu le thuah mi hnetu. Thuaa mi hnetu pawl chu misawnarihai an nih a, chema mi hnetu pawl chu sorkar an nih.2

Arthington Aborigines Mission Society (AAMS) tirin William Pettigrew, F.W.Savidge (Sapupa) le J.H.Lorrains (Pu Buanga) hai chu Manipur le Mizorama buoina inkieng nghakin Cachar, Assam-ah an inkul phot a. William Pettigrew-in Cachar Meiteihaia inthokin Meitei trong a lo inchuk a; Sapupa le Pu Buanga chun Hringchara Mizo sumdawnghaia inthokin Mizo trong an inchuk bok a. Manipura buoina an kieng a, Mingo rorelna sukdet a ni charin William Pettigrew chu Imphalah February 6, 1894-in a lut a; chuong ang bokin Sapupa le Pu Buanga khom Aizawlah January 11, 1894 kum vekin an lut a nih. Hieng misawnari hung hmasa haiin Manipur le Mizorama rong an bawl dan ding lampui lo siem reltu chu British ofisar A. Porteous, Acting Political Agent a nih.3

Misawnarihai kha a lang a pauin sorkar ringkol batpuitu inti naw hai sienkhom, an thilthaw khan sorkar a thlop tlat hlak. William Pettigrew lem kha chu Imphal a hung lut chara inthokin British ofisar nauhai lekha zirtirtuah an hmang nghal a. Meitei trong thiem a ni bok leiin Manipura inchukna tieng le sikul sapzek po po kha ama kuta sie vong a nih. Manipur sorkarin kum 1911-a intiempuina hmasa tak an thaw trumin Pettigrew chu Census Superintendent-a ruot a ni nghe nghe. Ukhrula a sikul naupanghai leh hi intiempuina sin hi hlawtling takin an zo. Kum 1917-1919-a Kuki helhai tukdol dinga sorkarin Kuki Punitive Measure a lak lai khan Pettigrew le Dr Crozier chu a kûl a taia Manipur sorkar thrangpuitu an ni bakah Pettigrew lem kha chu Indopui Pakhatna sunga sor ding Manipur Labour Corps-a thrang ding Naga mi sanghni neka tam le Kuki mi sangkhat zanga neka tam latu a nih. Chitea lekha lo hrie hmasahai chu hi Labour Corps-ah hin interpreter (tronginlettu)-in an thrang a, chuonghai chu misawnarihai kutsuok an ni deuh tei hlak. A tawi zawngin, histawrikal piriet sung po po khan William Pettigrew kha Manipura British rorelna khawla a kila lung trangkai tak a nih.4

Mizorama misawnarihai le Mingo roreltuhai inthlop dan khom a dang chuong nawh. Dr P. Fraser ti naw chu misawnari tu khom Mingo ofisarhai suksuolna kawk ngam an um nawh. McCall, Aizawl Borsapin Mizoram a suoksan hnungin Sylheta inthokin Rev. Mendus, misawnari kuomah hieng ang hin leklha a thon a:” I sinthaw le keima sinthaw kha thre thei a ni nawh. Nang le kei chu thiltum hmun khat, hieng ei opdehai hin hlimna le hratna thar an hmuna dinga ei beiseina chauh kha a mi chokphurtu tak a ni ve ve a. Kei chu i ringkol batpuitu, hun sawt naw te um ding ka ni a, nang chu um song ding i ni si. Hieng mihai hi an tienlai nun neka changkang lema an hung um theina hi nang le i thawpuihan kong iengkima in mi thlopna lei chau a nih. Chuong chu ni naw sien, voisuna muongna le hmasawnna lo um ta hai hi hmu ding um naw nih. Mizorama British rorelna a lo hlawtling ngai a ni chun, nang chun chan lien lem i chang a nih ti ka theinghil dèr nawh. Thurawn thra le hlu tak tak i mi pek hlak lei khan i chungah ka lawm takmeuh a nih”5, tiin. Hi hin Mingo misawnarihai sinthaw dan kalhmang le roreltuhai an inthloppui dan thuruk a hrilfie hle a nih.

Watkin Roberts ruok chu Manipur sorkar le misawnari danghai ditsakna a dong naw leiin, India hmar saka British rorel sung po po deuh thawin a mihai lai a um thei naw a, a rongbawlna khom nasa takin a konkaw pha a nih.

1:2 Thiemna an ngai poimaw

Misawnarihai rongbawlna taphotah thiemna an ngai poimaw bek bek. Chun abikin inchukna sikul le damdawi in tieng pang lem hi chu sorkar khomin a ngai poimawin a lungkham em em. Chuleiin, misawnarihai rongbawlna hmun taphotah sikul indin a ni tei hlak. Protestant misawnarihai thupui tak chu: ringthar tu khomin Pathien indik taka a chawibiek theina dingin Bible a tiem thei ngei ding a nih ti hi a nih. Misawnarihai chun a ram mihai lekha inchuktir chu an lungril thunun theina awlsam tak niin an ngai bakah, thiemna chu ringthar lakna hmangruo poimaw takah an ngai bok a nih.

Sikul an hong trana inthok hin ei suotlang nunah inthlakthlengna ropui tak a hung intlun a. Ei suotlang hluiah chu pawlpui pahni an um a: pawl khatna chu roreltu pawl (lal, khawnbawl le thiempuhai) an nih a; pawl hnina chu vantlang mimir an nih. Ei rama sikul hong a nia inthokin ei suotlang tharah pawl thar, lekha hre pawl (elite class) an hung suok a. Hieng lekha hre pawlhai hin misawnarihai inrawina hnuoiah tirko, pastor le zirtirtu sin an hung thaw tran a. Hi lekha hrehai bok hi sorkar rorelnaa khom sor trangkai an hung ni pei a nih. Hienghai pawl nungchang le thil thlir dan iengkim chu a hnung tieng ei la hung hril ding a nih.

Hi pawl thar (elite class) le ei suotlang hluia roreltu pawlhai (traditional elite class) inkarah hin chadan a hung um nghal a. Roreltu pawlhai chun khawtlang rorinrelnaa an ngirhmun le chan thra po po sukdanglam um loa chel zing an nuom a. Pawl tharhai ruok chu Indopui I & II laia an thil hmu le tonhrietin an khaw nghat le khawvel thlir dan a sukdanglam tah leiin, khawtlanga lal rorelna le thuneina chu pei hawna mipui insorkarna lak lut tumin thrang an hung khaw ve ta a nih. Kum 1940 vela inthoka pawlitiks thlifim a hung hrang trana inthok khan pawl tharhai hin thruoitu nina an hung chang pei tah a nih. Chuong ang chun Mingo misawnarihai rongbawlnain ei suotlang tharah insawi danglamna a hung inumtir a nih.

1:3. Sappui nun an ngaihlu

Mingohai chu roreltu ni hai sien, misawnari ni hai sien, hnam chapo, mi chungdel, Asia mi hang le Africa mi dumhai hmusit le hnuoisie mi vong an nih. Kristienna le an hnam nunphung thlier hran loin, khawlai hmuna khom an fena taphotah an hnam zierang tu sa ve an tum tei hlak. Ringthar taphot chu anni hnamchomhai dan, ser leh sang le zieranghai po po an inban luitir a, anni Sap khawsak dan an zirtir hlak. An lu an invawtir a, an sekhenhen kekor le korchung an inhaktir a, nghawngor an insuitir a, Sap lukhum (topi. topee) an inkhumtir a. Lem chang an ni tak. Anni Mingo misawnarihai tarmita inthok chauhin thil an inthlirtir hlak a nih.

Ei hnam nuna ei ngaihlut em em thilhai chu misawnarihan an hmu setan tlat. Thil pathum chauh zuk thlur bing ei tih. Khuong hi chong chen ni khuo, sa lu ineina le kût hmangna tinrenga a ser laia a mei ang a ni hlak. Tulai chen khom hin khuong boa tlei lohai ei nih. Hun sawt tak misawnarihai khan biek inah khuong lak lut an mi khappek a nih kha (hi thu hi a hnung tieng chieng lemin la hung sui ei tih).

Pahninaah ser le sang thawna hrim hrima a thrang loa thaw thei lo chu zu a nih. Siet ni thrat ni ni sien, leichawi ni sien, mo biek ni sien, thu sie hla sie tinrenga hmathruoitu chu zu a nih. Misawnarihai chun ringthar an lak taphot hai chu zu dawn an khap nghal.

Ei hnam rohlu Mingo misawnarihan an tai em em nawk chu kût le hnam lamhai an nih. Ei hnam lam le kûthai kha ramhuoi biekna an ni nawh. Raldoa hnena lawman dam, sahrang lu lak inei changa insukhlimna dam, bu le bal malsawmna tieng an hnienghnar changa khawtlang insukhlimna Sikpui Kut dam an lo hmang hlak a. Khang ang insukhlimna ei nei sunhai kha ringnawtuhai thuomhnaw tiin an min bansantir tum vong a. Chu lungril (colonized mentality) chu putin tu laia ei kohran thruoitu threnkhat le thuhriltu threnkhat chenin ei hnam làm le kûthai chu ‘Aigupta thuomhnaw, hlui hlawn thil’-ah an mi ngaipek zing a nih.

Sakhuona phêna Mingo misawnarihan lungril tieng an mi hne dan hi a’n thuk hle a nih. Khawvel varna le Chanchin Thra ei dongna hnàr an ni leiin, misawnari le mingohai hrim hrim chu ei chung en a, an thaw dan taphot chu thra lem vongin ei ngai hlak. Sorkarpui leh thrang ruolin ei hnam nuna thil thra le inzaum, iengtik lai khoma khawtlang inthruoina dinga ei rohlu tam tak an mi hung vat fai pek vong a. Sappui nun butlinga mi thruoi lut zo tak tak bok si loin, chamlakah an mi sie a; hi ku hi ei ngirhmun indik tak chu a nih. Traibal sawsaiti ni ang reng, Saphai thaw dan kawpi ang reng bokin ei um a nih. Mingohai hrim hrim chu ei chung en a. Ei inkhawmpui ni khuoa an mi hung uop chang dam hin ei chang a par a, an thuhril ieng rak ni naw sienkhom bau ka kungin hapui inhil hukin ei ngaithlak hlak.

Hi lai thu hi P.C.Lawmkung-in thiem em emin hieng ang hin a lo ziek a: “…heti chen Kristian lo ni tawh leh lehkhathiamna lamah pawh tawng sang ve tawh tak Mizote hi kan inenchian leh a trul ta hle mai. Mani kea ding ngam, vehbur khawn leh Sapho chah chhuah leh tranpuina hmu theia inel mai mai rual ka ni ta lo”6, tiin. Mingo roreltu le misawnarihai kha eini lai an hung khan an nunphung thuomhnaw leh an hung a. An mi maksan hnung khomin ei suotlang tharah an hnam nunphung chun riekna, chengna le chamsongna hmun a hung hmu chauh khom ni loin, a chongpu takah a thrang ta zing chu a nih.

A hrim hrim thuah, mingo misawnarihai kha Chanchin Thra hriltu ni hai sienkhom hnamchom hmusitna inthuk tak (racial prejudice) an pai tlat. Edwin Rowlands (Zosapthara) khan Mizo nunghak Thankungi a ngaizawng a, nuhmeia nei khom a nuom a, a tawpa lem chu a nei tah hrim a. A ringkol batpui D.E.Jones-hai nupa ruok chun remti loin an dodal nasa hle. D.E.Jones lem chun Liverpool-a an hotu lienhai kuomah hieng ang hin lekha a thon a: “Lekhathon ringota hril seng ruol a ni nawh. Eini le hieng ang hnam inhnuoi hi ei innei pol ding a ni nawh. European nuhmei ngei nei sien la chu misawnari thra tak ning a tih. Tuta inthok chu misawnaria hung suok ding reng reng hai chu nuhmei hung nei hmasa zet hai sien thrang a tih”7, tiin.

Misawnari ni sien ni naw sien, khang lai huna British mingohai, khawvela ramper nei lien tak, ram ni tla seng loa roreltua inngai, var inti le hausa bok hai khan eini mihriem le ramsa inkara la khawsa, ram keltil le trenbarama cheng hai hi mi hmusit naw ziezang ding an ni naw bok a nih. An ram bawngnene le khuoizu luongna ram thlakhla hlei thei loin, do le ral karah eini lai rong an hung bawl a, a threnin lu an hung phum a; dama an ram tieng kir nawk hai khom an hrat lai le an vanglai hun hmang zo hnunga an hringnun a zur tienga kir nawk an nih. Misawnarihai kha taksa le thisena insieng ve tho, an hnam nunphung ruongam sunga inthoka hung seilien an ni ve leiin hriet thiem an umna chin a um. Amiruokchu, Sap rama an thaw dan, an naw leh Saphai sitael ti ringot loin, an nunphunga a thra le a thra naw thlier thiem tum ei ta; a thrahai ei nunphungah sawm lut ei ta, a thra naw hai chu insiemthratnan hmang lem ei tiu.

Hnam dang dan thrahai la veng ei ta,

An dan suol thik loin.

1:4. Kohran inthrena chi an tu

Kohran pawl khat chauhin rong a bawlna hmunah dannaranin kohrana inthrena hi a um meuh nawh. Entirnan Ukhrul tlang dungah chu Hungdung khuo ti chauh naw chu khuo pakhatah biek in pakhat chauh a um pei a nih. Manipur tlangram pumpui hi American Baptist Mission (ABM) field-a hriet a ni lai zingin Pu Tlangval Watkin Roberts khan tuoltro mison, ieng denomination khoma innghat ni lo Thado Kuki Pioneer Mission (TKPM) chu kum 1910-in a hung phun a. ABM misawnari William Pettigrew-in theitawp suoin a lo do nghal a. Zawng tuor ding ngauin a tuor ti ang elin tuoltro ringtharhan an khawzawl ngeiah zalen taka Pathien chawibiek thei loa, suknomnatna tuor a, in dam inrawpek a, inhumhimna ding zonga thlavaia an tlansiet el hai dam kha chu na deuh a nih. Dawkasisiin Lt. Col.H.W.G.Cole chu Aizawla inthokin Imphalah kum 1914-1917 khan Political Agent-in a hung hlauh a. Watkin Roberts le R. Dala hai leh Aizawla lo inhmelhriet ta sa, Lusei trong thiem a ni bok a. ABM-TKPM kara ramri a sukfelpek a, chu chun buoina a sukdam chuong nawha chu a suknep deuh. William Pettigrew-in ieng khom a theinghil nawh a, tu khom a ngaidam bok nawh. TKPM-in Burma le Tripura chena ram a hung zauh phing leh, June 1923-in North East India General Mission (NEIGM) tiin thleng a hung ni ta a nih8.

NEIGM a hung insukdet ding char le inruolin Watkin Roberts le H.H.Coleman kara inhrietthiem nawna a hung suok nawk a. Misawnari lekha hluihai ei en veng veng chun ABM-TKPM buoina hmasa le NEIGM sunga buoina hi inzom tlat a nih. Pettigrew le a ruolpa, a kaiza vengtu J.C.Higgins (Manipur State Durbar-a Vice President-a inthoka Political Agent chena kaisang, Political Agent sin khom trum thum zet chel theitu) chun Coleman an tran nghal a. Kum 1930 May 23-in Higgins chun W.A.Cosgrave, Assam kuomah hieng ang hin lekha a thon nghe nghe: “Mr Coleman ripawt dan chun Mr W.Roberts chun sim thlang tlangram tieng mission thar ‘Indo-Burma Pioneer Mission’(IBPM) a’n din tah a. Mizoram ramri bul Tipaimukh-ah McCall, Political Superintendent, Aizawl khom a thang mek a, mi a man thei zat zat man dingin ka hei hril a nih. Mr Roberts hi ei la sop hne tawk nawin ka hriet- I feel that we have not yet finished Mr Roberts),”9 tiin.

Hi taka ei zuk suklang nuom tak chu, a rammihai suksuolna lei ni lo, doktrin lei khom ni bok lo, anni mingo mimal kara inhriethiem nawna leia eini laia kohran inthrenna chi an hung tu hi voisun chen a ra ei sik a nih. Hi lei hin Roberts thaw taphot chu thra sien se sien, ngai setan vong pawl ei um a. Chuong ang bokin, H.H.Coleman thaw taphot chu thra sien se sien, en sakhi vongtu ei um bok. Hi kohrana inthrena chi, misawnarihan an lo tu hi, voisun chena ei ram kohran hmasawna daltu, ei thrangmawbawk lien tak pakhat chu a nih.

Iemani ti kong zawnga thlir chun NEIGM sunga buoina kha malsawmna a nina chin khom a um. Buoia inthok khan tuoltro rongbawltuhai lai chi bing pawlitiks a hung lut a. Chu thu chu L.Keivom-in ‘Arthakzawl Pawlitiksi le Mission Buoina’ ti artikulah hieng ang hin a lo ziek a: “Buoina suok loin a fe pangngaiin fe zing sien chu Hmar tronga lekhabu tiem ding a um der naw ding a ni leiin Hmar literature nei naw ni hai a, tuhin chu an trong inhmang der tang an tih….Chuleiin mission buoi hmasak ra suok lieu lieu chu Hmar trong humhala um hi a nih. Hmar chauh ni lo, hieng Paite, Simte, Gangte, Vaiphei le hnam dang dang, NEIGM buoi hmaa a chim hai po po khan an trong an hum pha bok a nih. Pathienin mani trong ngeia ama chawimawi le inpak a nuom a nih”10, tiin. H.K.Dohnunin kohrana thruoitu nina a hung chela inthokin Thangngur, Thangler, V.T. Kappu le mi dang dang, a hmaa Lusei trong ruoka hla lo phuoktuhai chu Hmar tronga phuok ta dingin a’n fui tawl a. Pathien zar le annihai zarin hla tuoltro tam tak an mi lo maksanpek a. Hienghai hi ei literature innghatna bulpui tak an hung ni tah a nih. Ei hla tuoltrohai hi ei sir vela unauhai laia ei ram lakna hmangruo an nih.

THRE HNINA

Mingo misawnarihai ei ramah Chanchin Thra hrila an hung khan, anni kohran dan le inthruoi dan chipchier tak zawm a, an thaw dan ang ang chu ringtharhai chun kawpi le la lut pei dingin an zirtir a. Ei hnam nuna thil thra le inzaum, khawtlang inthruoikhawmna dinga ei hmang tam tak chu a hmatiemin an mi hung sam faipek a. Chuong sa khom chun ei hnam rohlu le nunphung threnkhatah Chanchin Thrain zung nghet tak a hung kei a. Chuhai chu a tawi thei ang takin zuk sawr bing ei tih.

2:1 Pathien ei ring dan

Ei suotlang hluia khom khan ei pi le puhai chun iengkim siemtu le malsawmtu umin an ring a. Dawi hla an insam chang khomin, “Hei! Chunga pathien, hnuoia pathien,” an lo ti hlak. Ramhuoi tri tlona an biek lai khomin, iengkim chunga thuneitu umin an hriet a, chu chu ‘pathien’ tiin an ko a nih. Ei suotlang tharah Chanchin Thra chu a tirin mikhuol angin a hung phot a, a hung tlangnel deuh deuh a, ei nunphungah zungpui a hung thlak ta a. Ringnawtu ei ni laia ei biek pathien chu ringtu ei ni hnung khomin ‘Pathien’, ei la ti zing a, ieng khom sukdanglam a um chuong nawh.

2:2 Thlarau khawvel ring dan

Ei suotlang hluia thlarau khawvel le ei suotlang thara thlarau khawvel chu a danglam meuh nawh. Ei pi le puhai chun mithi khuo um dingin an ring a, mithi khuo khelah chun pielral um dingin an ring bok a. Kristien ei ni hnunga pielral ei ring dan khom angkhat charin a la fe. Ei tronga pielral le Sap tronga paradise chu angkhat char a nih. Entirnan ei hla tuoltrohaiah hieng ang hin ei sak hlak a:

Pielral ka ngai, ka Lal lengna,

Lungngai um nawna ram mawi chu.(Ind.231)

Pielral nisa ka lungrila a hung var tah.(Ind. 118)

Peilrala chawlna inhoi a um (Ind.308)

A danglamna tak chu ei suoltlang hluiah khan pielral chu thangsuohai chauh kai theina a ni a; ei suotlang tharah ruok chu pielral chu mi tin Isu Krista ringtu taphothai kai theina a ni tah.

Aw, Pathien nangma chanchin thra zara,

Lawmthu kan hril che a nih.

Haleluija, Amen

Ei suotlang hluiah khan mithi khuo lampuiah tui chi khat lunglotui um dingin ei pi le puhai chun an ring a. Chu tui chu mi’n a dawn pha chun hi khawvel hi ngaina hrim hrim a nei ngai ta nawh. Chu mithi lampui boka chun par chi khat hoilopar umin an ring bok a, chu par chu thlieka mithi thlarauin a be pha chun hnung tieng ngaina hrim hrim a nei ngai ta nawh. Hi ring dan hlui hi ei suotlang tharah khom ei som pei a, inpakna hlaah hieng ang hin ei sak hlak:

Aw chu hmuna leng hai po chun,

An thre ta hai ngai lo dingin;

Hringna lunglotui an dawn tah,

An thliek lawmna hoilopar leh.

2:3 Khuong

Hi hma khan khuong chungchang thu ei hril met tah a. Khuong hi ei hnam nunphung le nina (identity) phurtu tak laia pakhat a nih. Ei pi le puhai chun khuong hin rau nei dingin an ring. Khuong an tuk pha khom a sun tlangtu ding pahnam an hmu zo ngai nawh. Leiri pahnam sunga hnam siper Pudaite hai hi thiempu hnam, khuong rau khomin a baw ngam lo niin an lo ring hlak. Chuleiin, anni pahnam hi khuong an tuk pha an insun tlangtir hlak.11

Ei pi le puhai khan khuong hi chong chenna le zu hmuna insukhlimnaa an lo hmang tak a ni leiin misawnarihai khan hun sawt tak biek inah lak lut an mi phalpek nawh, an hmu setan tlat leiin. Nisienlakhom, hun a hung fe pei a. Khuong chu ei hnam nunphunga a ser laia a mei ang a ni tlat leiin ban song thei a ni nawh. Kum 1906-a harna (revival) a hung tlung lai khan, a bawlhlo poimaw tak khuongpui a thrang ta leiin, hlimna kha a let tamin a sukzuol a nih. A thu hrim hrima, misawnarihai khan, “tringtranghai, perkhuonghai, khuonghai leh Pathien hmaah an lam suou suou a” (I Kro 13:8) ti le “Khuongte bena hranglamin, Ama chu inpak ro” (Sam 150:4) ti dam hi an tiem naw amani ding. Chawibiek inkhawm le lengkhawma khuong boa tlei thei lo hai ei ni leiin khuong um nawna hmuna khom tuithei bek khuongin ei hmang tho tho hlak. Voisun ruok hin chu ei biek inah khuong hi a chongpu tak a ni nawk tah.

2:4 Hnam hla thlŭk

Hnam tinin zie le hmelhmang ei nei seng. Hnam zie laia poimaw tak pakhat chu hnam hla thluk a nih. Ei kawl vela Meitei le Bengalihai khomin hnam hla thluk bik an nei seng. Kristien ei hung ni tran a, Pathien inpakna hla ei la nei naw leiin, misawnarihai khan anni nunphung ruongama siem hlahai kha a mi lo inlet pek a, hun sawt tak chuong hlahai chu inkhor takin ei lo sak hlak. Sappui nunphung buzawla inthoka phuok an ni leiin, an hla thlukhai khom ei rawlbawk leh khom an inrem chie nawh. Solfa dana “Isu panin pên khat bek ei pèn naw dim a nih?”tia insak làm le khawvar chu intak ngot a tih.

Hun a hung fe pei a. Ringtu hmasahaiin misawnarihai zarah ziek le tiem an hung thiem tran a; hla tuoltro thu le hla tienga umzie inthuk tak tak nei, tamtak an mi lo maksanpek a A thlukhai hi Wales le London-a inthoka ei incha suok an ni nawh a, ei nunphung, ei Sikpui hla le Hranglam hla dang dang thluka inthoka hung tro suok el an nih. Muol mi lo liemsan tah, Dr.Lalnghorlien chun ei hla tuoltrohai hi Hmar nun fe thlenga Pathien inlarna an nih, a ti chu.12 An dik ngot el. Mi dang thuomhnaw hawin Pathien inpak nawng ei tiu a, mani ta, mani thuomhnaw ngeiin Pathien chawibiekin inpak lem ei tiu. Trong a mi pek tlat leiin chu chu Pathien mi siem dan le dit dan khom a nih.

TLANGKAWMNA

Chanchin thra le tu kalchar khom an inkal nawh. Jentelhaiin thlarau an hung chang ve khan, Juda mi fir pawlhai khan Mosie dana ser an tan ve naw chun sandam ni naw ni hai an tih! Hi lei hin Jerusalem inkhawmpui an ko hiel a ni kha. Chanchin thra chun atirin thrungphain Juda kalchar a hung hmang a, Grik-hai lai Grik kalchar, chuonga hung fe peiin ei kalcharah a hung lut ve tah a nih. Chanchin thra hi tuihnuoilong ang a na, ei kalchar tuipui a liena an thuk po leh a him ding a nih. Amiruokchu tuihnuoilong chu tuipui chunga um ding an ni nawh a, tuipui sunga um ding a ni ang bokin Chanchin thra chu ei kalchar ruongam sunga lak lut le cheibawl dan ei thiem ding a nih.

Chanchin thra le kalchar intringmit dan Prof. John S.Mbiti chun hieng ang hin a lo ziek a: “The Gospel does not throw out culture; to the contrary, it comes into our culture, it settles there, it brings its impact on our total life within that culture. It is within our culture that God loves us and calls us to repentance; it is also within our culture that God wants us to love, worship and obey Him. God does not want us to be aliens to our culture- but only aliens to sin. Our culture is the medium of receiving, diffusing, tuning in and relaying the Gospel. Without culture, we would not hear the Gospel, we would not believe the Gospel, and we would not inherit the promises of the Gospel”.13

Chanchin thra hung lut hma chun hnam ei ni hmasa a. Chanchin thra hung lut hnung ruok chun Kristien ni hmasa lem ei ta, chu hnunga chun ieng hnam hnam khom ei inti ding chauh a nih. A poimaw tak chu Lalpa chu Pathiena nei hnam ni hi a nih. Rochungtua thlang tlak, Pathien hriet, hnam hamthra ni tum ei tiu. Kristiennain kum za a mi chenchil ta chun, Kristien nuna puitling chauh ni loin, ei sir vela mi danghai enton tlak le inchuk thei khopin nun khal tum tang ei tiu.

Hril tlang ding:

1. Ei suotlang hluia nuhmei pasal innei dan- man le muol mumal tak ei lo nei a. Kristien ei ni hmaa man le muol hai kha Kristien ei ni hnung khomin ei la hmang zom zing. An danglamna met chu sekhat (siel pakhat) ti kha a poisan ei inchangtir ringot a nih. Hi man le muol ei la hmang zing hi Chanchin thra le an hmein ei hriet am?

2. Hnam identity innghatna poimaw em em laia pakhat chu hnam làm le kûthai hi an nih. Ei suotlang hluia chun Sikpui Kût hi kum hnienghnar trum, khawtlanga hri le hrai tuok loa thina khom a um naw leia umni khama insukhlimnaa an lo hmang hlak hi ramhuoi bieknaa hmang a ni nawh a. Man le muol hman ei hmang zom si chun, Sikpui Kût hi ‘Aigupta thil, hlui hlawn thil’ iem a nina a um a? Mizoram, zaa za Kristien tia insal ngam hmanin a sorkar meuhin hma lain, holiday hiel puongin Chapchar Kut kum tin a hmang ta si a. Abikin ei Sikpui Kût le lam dam hi sukvul zing a thra naw maw?

References:

1. Lal Dena, Christian Missions and Colonialism, Vendrame Institute, Shillong, 1988, pp.20 & 22.

2. Rohmingliana, ‘Nun Hlui Thlir letna’, Thu leh Hla, Aizawl, December,1983, pp.12-13.

3. Lal Dena, op cit. pp. 31-32.

4. Ibid.pp.94-95.

5. McCall’s letter to Rev E.L.Mendus, Sylhet, 24 June, 1943.

6. Lawmkunga,P.C.,‘Mizote leh Sap Tih Dan’ in Lentlang, Mizo Literature Society, Churachandpur,2004, p.40.

7. D.E.Jones’ letter to R.J. Williams, Aizawl, 13th December, 1906.

8. L. Keivom, Zoram Khawvel 6, Aizawl, 2000, p.104.

9. Higgins’ letter to W.A. Cosgrave, in Foreign and Pol. Department, Govt. of India, 1920-1930.

10. L. Keivom, ‘Arthakzawl Politiksi le Mission Buoina; Thuro, June, 1986, p.9.

11. Suoka, Pudaite, ‘Kristienhaiin Khuong ei vuok phutna’ Thuro, May, 1984,

p. 207.

12. Lalnghawrlien, ‘I Lo Ngaituo Ve Hlak Am?’ Thuro, November,1983, p.21.

13. John S. Mbiti, ‘Christianity and African Culture’, in Evangelical Review of

Theology Greater, Kailash II, New Delhi. Vol.3, No. 2, October, 1979, p.185.

(About the author: Dr. Lal Dena is a noted historian at the Manipur University and is a regular contributor to Inpui.com’s database of Hmar history-  Editor)

By Lalzar B. Sinate*

Tuipuiah i bu[1] tol suok la,

Ni iemani zat hnunga chun,

A hlawk i hmu kir ding a ni si a.

I neihai chu sem dar rawh,

Hmun sarih, hmun rieta khom,

A ram chungah sietna ieng am,

A tlung ding ti i hriet si nawh.

-Thuhriltu 11:1-2 (DV)

Indopui pahnina tawp tâwm khan Ruonglevaisuo, Tuiruong le Tuivai inchinnaa inthoka mêl thum vela hla, Lungthulien ram, Damdiei vadungte bulah ka pain serthlum bil (orange orchard) lien tawk tak, kung sang chuong zet umna a siem a. Naupang kum riet vel ka ni lai (1952-54), skul chawl chang, a bikin Krismas tawm hin ka zu chêng ve hlak a. Tu chena mitthla le manga ka la hmu zeuh hlak chu, serthlum râ tuor dam, vate châng kam a, ka lungbil kama vâthru le vaber a del dâm, Damdiei vadungah nga kuoia kan man lai dam, serthlum pum 25-30 vel phur vea Ruonglevaisuoa Vai sumdawnghai kuoma kan zu zor lai dam a la ni zing el. Ka nunphunga inchik tlak le theinghil thei ngai lo, hun poimaw a ni lei ni ngei a tih.

Chuong lai chun serthlum pum thra tak tak kha pum sangkhatah cheng sawmin an zor hlak a, chu chu pum khatah paisa khat tina a nih. Chuong sa chun, ka pain sum a lam thrathnem fût hlak lei ni ngei a ta, kei le ka uhaiin lekha kan inchuk thei el bakah, Shillong Don Bosco-a hai chen zu kai phakin, sorkar sin khom chel thei hielin kan um phak a nih. Kan insung ta dingin chû serthlum bil chu kan intranna a nih ka ti naw thei nawh. Theinghil a harsa hrim a nih. Chu hriet zingna chu voisun chena ka ngaituona le hmalakna lampuia mi thruoitu, ka Hmar arasi a la ni zing. Ei loneimihaiin innghatna tlak thlai huon, thei bil, thing bil, raw bil le a dang dang nei tluor inla, fak ding nei lo, tràm ti vel hi ei hnot zâm thei ka ring tlat a, chu lampui chu ka thei ang angin ka bawzui mek. Harsatna ka hmasuon tâk haia inthoka ka tonhriet chu: ei ngirhmun le nina tak hi inenin inhmu chieng inla chu, thil tam tak ei nor tlang thei ding a um ti hi a nih.

Pathien ditsakna changin, kum sawmthum chuong zên zawn, India sorkar laipuiah sin ka thaw hnungin ka lo chawl ve ta a. Sorkar ditsakna khom changin, mi ngaia thokna hmun thra le dituma ngaihai chelin, hnam le ram invoina le inzoma hmalakna tam takah ka thrang ve phak hielin ka hriet a. Ram le hnam invoi hi kristien ei nina le inkop tlat le chu le inzoma thil thra thaw hi ei mawphurna (duty) dinga Pathien ruot a nizie thuah hin ka hmin a, ka thaw thei tlawm sienkhom ka theina chin chin thaw ka tum tlat bok. Chu lampui ka hrawnaa chun, thil hriet le inchûk tlak tam tak ka tongin ka hriet a. Thil siem thrat ei tum a ni chun, a sietna ei hriet chieng a trul hmasak el khelah, siem thrat ei mamaw ti le ei trul a nih tia khom ei chieng a ngai. Ei ngirhmun ka hmu ve dan threnkhat a hnuoia hin hung tar lang ka tih.

—State pali hnuoia hnam pakhata tiem ve (Scheduled Tribe), ram bing le roinrelna bing ruok chu nei zo si lo, ei umna ram sunga midanghai thlauthlak hlaw (discriminated), rorelna khawlah chanvo poimaw chang phak lo, mani trong inchukna nei mumal lo, sorkar hriet chu hlaw angreng bok sia laklaw taka um ei nih. Mani ram del sunga chenghai ta ding khomin inchukna tieng beisei ding umin a’n lang nawh. A hminga sikul a tam ruol ruolin, inchukna sikul a tlawm. Hotu ei tam a, zirtirtu ei tlawm. State dang danga um dar ei ni leiin ei ngaituona, thlir dan, chet dan le trong hmang dan chen khom a kum telin a hung inhlat hret hret pei a nih.

—Fak le dawn zongna tieng ei rethei hle laiin ngaidan thra le thaw dan thar thra lem inchuk tumna ruok chu a tlawm hle. Sorkar ngaisak hlaw phak bek loin, ei hmu le dong phak ve sunhai ruok chu indik lo taka hmang tumna a lien a, chuong ang chun hmang a ni mek bok a, hmasawnna ram tin lampui a hraw tlawm hle. Thlai le thil ching dang dang hai khom mani intodel tumna khel tienga zorsuma inchangtir a, hnienghnarna intluntu hmangrawa hmang tumna a um phak nawh. Inthrangna hmangruo hieng society, self help group, farmers’ club, trust, etc hai hin eini lai zung keina ding an la hmu zo bok nawh niin an lang.

—Mani neka upa inzàna le tlawmngaina haiin hnung an tawl ran laiin trul lo hmuom, dawn le fak ei chìng danin hluor chin a nei ta nawh. Hnam nunphung kei ngirtu le chawimawitu tlawmngaina le khawtlang inzàna le nun dan le chang dan mawia ei ngai hlakhai chu nunghak tlangvalin an nuna a taka an hmang danin hnam nun a hril pei a nih. A trûl khel tienga sa hè le a lem thlakpui ding zongnain hnam thisen a hê hle. Kohran inkhuokhirna le khawtlang inthruoina ngainêpna le ngaithàna lungril a lien tuol tuol a, chu chun mei mei khawvelah ami hnùk lut inthûk deu deu pei.

—Hnam, khawtlang le kohran sungah, a rûka inrem nawna tlungpûm lien tak a’n khang. Hnam nunphung le khawtlang nunphung tam tak kohran mawphurnaa inhlàn a ni hnungin, kohran sunga inrem lonain thu a hril rawn hle. Mani insunga hmangaina insuo nêka hriet ngai lo le hmu ngai lo invoi le lainat tumna hung lienin, mani ram inthim bêk bêk siin ramthim baw êng ding ei zong mol mol zing. Mani inthim siin hmun dang baw êng zo tak tak ei tim maw?

—Ei ram lê hnamin tlaksiet tieng a pan pei a nih ti ei hriet khelah, siem thrat thei le tungding nawk thei a nih ti ringtu ei ni deu vong. Ei hril rawn a, thil tam tak thaw deu pûk trûla ngaina khom a um. Thil tam tak trûlin ka hriet nawh. Ram le hnam inthrangna ding hril thiem le ram hmangaihai hin mani taa ngaiin ei hma zawn sengah hma la tlâng inla, hma chu ei sawn tran a ni el. Mi hmang ding le zawm ding chauva hril a, mani’n hmang tum si lo chu a trangkai nawh. Pathien thu ei lak dan khom chu char chu a niin ka hriet. A hril tieng ei thiem a, ngainuomum tieng khawvelah ei lut a, a taka fak ding le dawn ding ruok chu a tlawm. Ngainuomum khawvela cheng hlim ei nuom; a tak rama lut ruok chu intak ei ti el khom ni loin ei pei nawh. Gospel Centenary ei hmang dan po po hin ei nina tak a hril rawn vieuin ka hriet.

Ka thlir ve dan chun, mani insung chit sukfai le en tlâka sie le siem hmasak phot a trulin ka hriet. Mànî rethei siin mi dang invoi taluot a ngai nawh. Chuong ang bokin, mani insung, khawtlang le hnam nun inthim sia ram dang baw êng tumna lungril nei lien taluot khom hi a hrisel nawh. Mani phak tawka sukdik, ringum, taimâk le Pathien nau ei nina kongkhat beka suklang hi a poimaw. Trongkam chauh ni loin, ei thaw thei zawng seng thawin, ei nunin Pathien thu hril tum ei tiu.

Fak le dawn zongna konga ei ngirhmun le inmila hlawk taka ei hmalak dan dinga ka dit tam tak a um a, chuonghai laia iemani zat chu hang tarlang zok inla.

· Eini ram hluo bikah, fak le dawn ei zongna le hmùna tak, ei inbenbelna chu ‘ram’ (forest) a nih. Chutaka chun chêngin, lo neia fak le dawn zongin, ran vaiin nun ei khal. Khawvel kalphung inthlak pei ruolin mihriem ei hung pung a, ei ram del ruok chu a pung chuong nawh. Ei lo nei dan pangngaia nei zing dingin ramin a mi dai ta naw a, thing le ruo hai khom a tlawm nuom sawt hle. Ram a pawn ruolin tui dawn ding a hung tlawm pei. Rannung chi tum tum le vatehai ei that rèm zo an naw khoma ratlan ding a vàng tâk leiin an mi’n pemsan peizie hmu theiin a’n lang. Fak le dawn intodel chu a hla nuom sawt kher el. Chu khelah indik lona tinreng (corruption) le innghirnghonain (conflict) ei ramah bu an khuor a, ei ri le rim chu na tak a nih. Ei ram le hnam nunphung, sorkar sum le pai ei hmang nuom dan, inchukna kong le ei kohran nun hai hril non ngai lova hretu vong ei nih. Ei mazu mei pei ruolin mî hmûsit ei hung hlaw a, mani insung le hnam sung a ni naw lem chun huoi ngamna le thla ngamna hmun ei nei ta nawh. Ei pahnampuihai, mi bèl beiseituhai khom an tlanse pei bok. Ei umna hmun senga hmun khuor det nekin, inlâng lem ei hmabak pei niin ka hmuh. Hi lei hi ni ngei a tih, ei hla phuok thiem, Pastor Ngamlalchawlin A siet nawna a um nawh, Tho ei ta, inngir ei tiu a lo ti hiel chuh.

Kum thum-kum li sunga ka hmalaknahai ka thlir letin, ei hnam inngir nawkna dinga thil thaw ngei ngei dinga ka hmu threnkhat, ei hriet dinga ka dithai chu hei tar lang ka tih:

· Ram hmânga thlai le thei ching mi ei nih. Ching zom mol ei tiu. Ana chuh, ching ding chi le ching dinga hlawk lo thuah ei chieng a trûl. Ei ram sik le sa le a leihnuoi le inrem el khelah, fak le dawna ei intodel theina ding, zorsuma inchang thei thil ching dan ei ngaituo ngaiin ka hriet.

· Ei del ram hi, tlangram kilkhawr a ni a, ei thil ching vehai hi hmun dang, ram thra lem, khàn thra lem le lawilèn inhoi lema khawsahai leh inel ding ni inla, tluk ngaina um lo a nih. Chuleiin, zorsuma inchang thei thil ching ei tum a ni chun, ei rama thra bik, hmun danga ching dukdak thei ni lo, mi dit sihai ching a trûl. Chi hnih chi thum ching kop thei a ni lem chun duthusam a nih.

· Fakfawm zong ei nì tlangpui leiin, kum khata tlung thei, kum thuma tlung thei le kum saria tlung thei chihai chìng kop thei a um chun a thra.

· Thil chîng dinga thrâ tam tak hi a puopa (duplicate), chìng olsam lem a um deu vong a. Indikna leh thrang kopa fir taka zor thei ngei dinga thaw a ni naw lem chun, sietpui nghal thei a nih.

· Ei ram delhai hi lamlien tlung thei lona hmun deu vong a nih. Thil ei ching hmain zor huna a phursuokna ding lampui remchang siel lawk phot thrang a tih.

· Lien taka, a honpuia hmun remchanga ching tlang chu thil ditum a nih. Zor tlak le zor tham nei lo chun a zorna (market) thra hmu a harsa hlak.

· A thei phot chun, khuoa inthoka hla lo, mani ta bik ram nei a, chu taka thil hlun ching tluka thra a um nawh. Chuonga ei thaw chun hmun tam tak rampuiin hung um thei nawk a ta, ramsa le chungleng vatehai khomin chengna tlakah ngaiin mi hung pan nawk ngei an tih.

Tuta chena ka hmalaknahai hang hril kai zok inla, thil tam tak hriet fie thei a ni ka ring.

Churachandpur phai:

Eini rawi ram delna bik khaw tina ching dingin loneimi 320 pawl Sapthei ching dinga thrangpuina, State Bank of India hmanga pek an nih. Mi tam tak chu khêla thrangin, sapthei bil nei si loa neia insalin thrangpuina an dong. An chìng hmu ding a um naw a, zor suok ding an nei bok nawh. A thawpuitu keima ta ding khoma hming sietna chu a ni el. Chu lai zing chun, a bik takin Thenmuol khuo an thaw thra. Zor ding an hau a, voisun hin inchawtu ding haiin an inchù a ni tak el. Khaw inthrang, khaw dang tluk lo an ni der tah. Hlawtling thei a ni laiin, a hmun veka hlawsam thei khom a nih.

Sinlung Council area sungah :

Rengthei, kuva, ruo le sapthei chinga hma lak tran a nih. Khaw rukin rengthei, khaw ngain sapthei an ching. Hlawtlingna muol a um lai zingin, siem chop harsatna tam tak khom tuok a nih. Tu chena chuh rengthei zor tieng harsatna umin ka hriet nawh. Tam nawkzuol ching suok inla lem chu puo tieng zor suokna ding a tam taluo. Chu ruok chu kan la phak hri nawh. Sapthei zor tran mek a ni ta a, a zorna thuah buoina a um nawh. Tam nawkzuolin ching inla, hau vieu inla chu duthusam ning a tih. Mizoram sorkarin kan hmalakna sirbia hmangin suklien zuol pei a tum nasa ti hriet a nih.

Cachar & North Cachar bingah:

Hmarkhawlien le a sevel khuoa hai, Assam sorkar leh thrang tlangin, Rengthei bil inzauh lienna sin (Technology Mission) tran a ni ruolin, Rubber Board thrangpuinain sehriet kung (rubber plant) phun tran pei a nih. Chu khelah NABARD-hai thrangpuinain Cachar sung khaw 14 le North Cachar sung khaw 6 ah mazu phingpui (cashewnut), ruo (bamboo), aithing (ginger) le thingfanghma (papaya) nasa taka ching a nih. Kum hni kum thum hnunga chu hlawk taka zor suok tran thei a ni ka beisei. A thei thei thrang ve tum ei tiu.

A chunga hmalakna ei hrilhai hi hang bi chiengin, hmu theia chienga um chu: (1) Ei thil chinghai hi ei ram sung bik taka thra, zor hlaw, India hmun danga hai thra thei ve mang lo, inelpui ding um thei lo tluk an nih. (2) A puopa, a lem um lo an ni vong. Thawkkhat chu ICAR (Indian Council of Agriculture Research) haiin, ching olsam le zor hlaw—ailaidum le aieng (turmeric) nasa taka ching dingin thurawn an mi pek a. Hang bi chieng tak tak chun, a puopa a lo tam khop el leiin ching lo dingin kan sukthluk tah lem a nih. (3) Tam tak hi chìng kop thei an nih: rengthei le kuva, mazu phingpui le thingfanghma, sapthei le aithing le a dang dang. (4) A thren hi tlung ol tak an ni lai zingin, a thren chu kum tam fèt hnunga tlung thei chauh an nih. (5) A hon-a hmâ laka chìng an nih. A khawtlangin rênga ching seng ni sien duthusam tling a tih. (6) Sum le pai lamna dinga zorhlaw amanih zorsum an nih; a tam leh zor a olsam hlei hlei.

Ei tar lang lo khom ching thei ding ei hau. Lekha tiema hriet chieng tumna nei a trûl. Mi thaw sa soisel a’n tak nawh, thaw hlawtling khom a’n tak bok nawh. Thaw lova fak tum ruok chun hlawtling chu harsa’ng a tih. Thil inchûk tam le hriet tam a poina umin ka hriet nawh. Sorkar tieng panga ei dong thei ding hai khom bengvar a poi bok nawh. Thil thaw ding thra êm êm le thaw thei dinga ka ngaihai chu:

(1) Hmar area le Vangai tlangah NREGS sum hi thil chingnaa hmang thei ni sien chu, ei thla le thla nawk chen hai ta dinga hnienghnarna intluntu a ni ka ring. Khawkar lampui sukfaina le nullah inthielnaa hmang rîkngot chun hmasawnna a’n tlun ka ring thei nawh.

(2) Cachar, North Cachar, Manipur le Mizoram inrìna lai Sughamantri (kamantri), bâl ang deuva pieng, rampui hnuoia mawng le thra nuom hi, a hmun lai vek ching thei ni sien. Thil hlu, hmun danga hmu ve ni lo, zor hlaw tak ni si a ni a, a ching thei ei um chun ngaiven thrain ka hriet.

(3) Rubber plantation: Rubber Board le thrang tlangin sehriet hi Tuiruong dung le Mizoram tieng hmun tina thra thei a ni leiin ching ding a nih.

(4) Coconut Board le inthuruola coconut (nariel) hi Tuiruong dung vela hlawk taka ching thei a nih. Ngaiven hrim ei tiu.

(5) Bamboo Mission: Ruo hi ching ding a nih. Thing a vàng tàk khelah, thing phùr hi khap a la ni pei ding a na, raw hmangna a pung pei ding a nih.

(6) Medicinal Plantation: Damdawia hmang thei thil ching nuomhai ta dingin lampui a tam. National Medicinal Plants Board bel tlak an nih.

(7) Spices (rimhmûi, fak le hme thei rim inhnik): Ei rama ching tlak le thra thei a tam. Spices Board leh inkopa hma lak thei dan a tam.

Ei fak le dawn zong dan le ei hmathlir danin ei hnam damna le inthrangna ding a hril rawn vieu thei. Tu lai khawvel enin, intibingna le hnam hmasielna pung peiin, ei chengna hmun haia ‘a ru no no suok’ pawlisi hin hmun a chang lien pei ding niin an lang. Chu chu dâl zo ve ding chun inseng bit le hmun nghet nei le del chu thil thaw ding makmaw a la ni el thei bok. India ram sung hmun tinah indarh zau inla khom, umna bik deuh le tam vena bik hmun nei ve chu rawl ei nei theina dinga thil trûl makmaw a hung ni pei el thei bok. Kum hlun daih thil chingna ding thra Cachar jhumland area, Jinam valley, Tuiruong dung, Hmar area le Mizoram dep tieng hin a tam a, ngaiven tlak nin an lang. Tuiruong dung le a se vel khèlah Khawbon tlang thrut vel lai khom a ramin a ngei chi, zorsuma inchang thei thil ching ding zong inla, ei chingna hmun taphotah ke nghatsan ei indinna le ei ram ei zauhna ni nghal ngei bok a tih. Ei hril hmunhai hi sorkar ramriin a thre darh dea chu inzom vong an nih.

Ngaidan le thlir dan thlâkin, ei fak le dawn zong dan khom thlak a trûl. Pathien ro mi phumpek hi la suok dingin, taimakna, takna, tumruna le remhrietna a ngai tlat. Nenetui le khuoizu luongna ram um sa hin tungding dingin ei kut a nghak a nih. Ei thil hlutzawnghai thlâkin, lemderna thuom hlipin, ringumna leh Pathien bèlin, thaw ro, inngir thar takluong ei tiu. (September 10, 201


[1][1] 11:1 Heb. a chu ‘tuiah i bei pei la’ ti a ni a, thu thupa thu hrilna, an bu le bal tharsuokhai chu long hmanga Mediterranean Tuipui le a sè vela hai thon suok a, sum siem dinga a hrilna niin tu laia Baibul tienga mi thiemhai chun an ring. A thren ruok chun retheihai kuoma thilpek thu hrilna ni dingah an ngai (Deut.15:10; Thuvar 19:17; Galati 6:9,10). Chang 2-naa hmun sari hmun rieta sem dar a hril hin long pakhat chauh ni lo, long hrang hranga thon a thratzie le long pakhatin siet lo tuok sien khom hmuu tawk a la nei ding thu, sumdawng dan thra le him a hrilna ni dinga ngai a nih.

(Pu L.B Sinate is a retired Central government official and this article is the revised edition of the article with the same title that we published in 2012. You can read the original here http://www.inpui.com/2011/02/ekawnawmiks-gospel.html – Editor)

By L.Keivom*, Inpui.com Columnist

Thli an tu a, Thrawngaleivir an sîk.-Hosea (8:7)

Hmar Christian Fellowship, Delhi (HCFD) chun Hmar Biel Senvon khuoa Chanchin Thra intlun dinga Watkin Roberts (Saptlangval) a hung lut ni February 5, 1910 champha voi zakhatna chu a ni tak February 5, 2010 Zirtawpni hin Delhi tlanga khom umzie nei taka hmang dingin thu a rel a. Chu chu bawzuitu dingin Hmar Gospel Centenary Celebration Committee, Delhi (HGCCCD) a’n din nghal a. Committee inkhawm hmasa tak chun a nipui ni tak a tlung hmaa lungril le ngaituona lo buotsai lawkna dingin urlawkna prokram thruong hni bek lo nei lawk dingin thu a rèl bok a.

Chu urlawkna prokram hmasa tak chu Inrinni May 9, 2009-ah Seminar fumfe tak nei a, ei rama kristien sakhuo a hung lut hma le a hung lut hnunga ei khawvel inlumlet dan le kum za khat la hung dinga ei hmathlir hai chîk taka bina nei dinga riruong mek a ni a. A tuk Pathienni May 10 chu Missionary Day-a hmang zui nghal dinga ti a ni bok a. Chu thu le inzom chun hi artikul hi ziek dingin ka lungrilin a mi mor leiin, Tirko Paula rongbawl danhmang le a hnung zuituhai misawnari ni danhmang inang le inang nawna buk tonin kei, misawnaria voi khat khom la pen suok ngai lo hin, ka hung ziek tlat a nih.

Missionary method

Kristien khawvela misawnari ropui tak le sulhnung sui ding le en ton ding maksan rawn tak chu Tirko Paula kha a ni ring a um. A rongbawl danhmang chik taka suitu le ziektuhai laia pakhat chu Roland Allen a nih. Ama hi England-a kum 1868-a pieng, Oxford-ah lekha inchuk le thiempu trening zoa kum 1895-a China rama rongbawla fe, Beijing-ah zirtirtu sin thaw malama an trong Mandarin inchuk thiem, kum 1900-a helna Boxer Rebellion leia misawnari le a ram mi kristien tam tak an rawt laia dam khawsuok, chuong laia a tonhriet, a diary-a a ziek chu The Siege of Peking Legations ti hming chawia 1901-a insuotu kha a nih. Kum riet zet China ramah a um hnungin England-ah a hung kir a, sienkhom a sinthawpuihai lai kristien lungril put tak tak mi a hmu tlawm leiin a maksan a, nasa takin lekha ziek tieng hun a hmang a. Indopui Pakhat lai khan Naval chaplain-ah a thrang a, long siet an tuok a, mi tam tak an thi a, sienkhom mak takin vakamah an hlieu kai a. Kum 1930 vela inthokin Kenya ramah sin a thaw a. Chu rama chun June 9, 1947 khan a thi a nih.

Kum 1976-80 laia India palai sin thawa kan khawsakna Kenya khawpui Nairobi-ah i fe chun Nairobi City Park-ah kraws lim lungphun mawl taka,

ROLAND ALLEN

CLERK IN HOLY ORDERS

1868-1947

I AM THE RESURRECTION AND THE LIFE SAITH THE LORD

ti inziek hmung i ta, ieng barah ngai kher naw ti nih. Sienkhom, a chanchin i sui zui ruok chun hi hmuna hin i hung nawk pha leh inza takin lungphun hmaa hin kûn ngei i tih. Hi lungphun hi Roland Allen hnuoi taksa inlawina hmun inchikna chauh a nih. Hi lungphun ngir hma daih, kum 1912 khan a lekhabu ziek tam tak laia hril hlaw tak Missionary Methods: St. Paul’s or Ours? ti chu a hung suok a. Hi lekhabu hi khawvel hrietpui chauh khom ni loa Pathien hrietpui ni ngei dinga ka ngai, a lungdaw tak lem chu a nih. Chu chu besana hmangin titi ei sep ding a nih.

Tirko Paula vs Misawnari Danghai

Hi lekhabua hin Roland Allen chun Tirko Paula rongbawl dan kalhmang le mingo misawnarihaiin ramthima rong an bawl dan hai chu a khaikhi a, a buk ton a. A tawpa a tlangkawmnaa chun, “Ieng po khom hril inla, thil chieng tak pakhat a um a, chu chu ei hlawsamna hmun taphota Paula rongbawl dan kalhmang a hlawtling bik vong el hi a nih” tiin a khâr a. A mingo misawnari chanpuihai hnar ur zawng tak hieng ang thu huoisen a hril ngam el lei hin a hmu maw pawl an tam hrim a nih. Sienkhom a zâm nawh.

Roland Allen chun Paula rongbawl dan kalhmang zui a, ringnawtuhai lai ‘Mission’ phun hrata inruolsiek loa mania inenkol thei pei ding ‘kohran’ (Local Church) indin chu rongbawl dan ding tak lem niin a ngai a. Paula khan Roman lalrama rambung (province) pali- Galatia, Makedonia, Akaia le Asia-ah kum sawm vel sungin kohran nghet tak tak, mani inenkol thei el khom ni loa hlawk taka luong suok thei a phun a. AD 47 hma khan hieng lai hmuna hin kohran pakhat khom a la ngir naw a, AD 57 ruok khan chu hieng lai biela a rongbawlna chu zo taah Tirko Paula chun an ngai a, thlang tieng Rom khawpui le hmun hrang hrang sira inzin dingin an buotsai thu khom Lukan a ziek a. Chu thu chu, abik takin, Efesi khuoa upahai kuoma Paulan inthlăna thu a hrila khan a chieng zuol (TT 20:17-38).

Paula khan kohran a phunna khuoa mihai kha dannaranin thla nga thla ruk vel chauh a um ngha a, Pathien thu le kohran enkol dan ding ser le sang iengkim a’n chuktir ngat ngat a, mania inenkol thei, kohran puitling le nghetin a siem hman pei a nih. Chu chu tuta ei Baibul hmang ang Baibul hi a la um hma daih a nih. Chu chu ieng leia a thaw thei am ning a ta? Ieng leia rongbawltuhaiin kum tam tak an um chilh hnung khoma hmun tam takah kohran puitling an siem hlei thei naw am ning a ta?

Sâwr chin peiin, eini lai ngirhmun leh hang enkhi inla. Kum za kristien ei tlingna kum chu tu hin ei hraw tran mek a, Mizorama lem chu 1984 khan an hmang dĕr tah a nih. Pathien thu le hla le sum le paia intodel le invong dan fel tak neia khawsa khaw tinah kohran ieng zat am ei um ta a? Paula kohran indin le eini kohran indin hai hin inangna le inzawlna ieng am an nei a? Inangna an nei chun chuonghai chu ieng am an na? An indanglam chun an indanglam dan le a san iem a na? Ei fena taphotah Tirko Paula hming le a lekhathonhai hmathea hmangin mihai Pathien thu ei inchuktir niin ei inhril a, sienkhom kohran nghet le puitling ei indin thei tlat naw hi a san iem am ning a ta?

Hmun tam takah misawnarihai rongbawlna a tluong nawna san nia Roland Allen hril threnkhat chauh hang tar lang ei tih. Pakhatna, ramthima misawnari sinthaw dinga pên suok, mi mawl, Pathien thu le khawvel thil hrietna le ringna tienga la puitling lo le nghet lo, Paula lem inchangtu, a thaw letling char thaw si an tam lei. Hi hi chai tham tak chauh khom ni loin, ei ngai poimaw hlè a trûl khop el.

Pahnina, Paula thaw dan hmang laia an rǐl rem zawng chauh an lăk a, chu chu thaw dan dang daih leh an cholpol a, a hlawsam pha leh Paula thaw dan kalhmang indik lo lei nia an intum hlak lei. Entirnan, chieng taka Pathien thu inchuktir la ni si lo dam baptisma an inchangtir a, sawtnawteah an tlu nawk a. Paula ruok chun fie taka Pathien thu a’n chuktirhai le chieng taka a thu inchuktir pomtuhai chauh baptisma a’n changtir hlak a nih.

Pathumna, a thren ruok chun, mi tam tak an hăwr khăwm a, lung inno tak le inri bung bunga Pathien thu an hril zoin enkol zui ta si loin anni le anni inenkol dingin an maksan a, a hnung sawtnawteah an inchek dar a, an bo nawk rip a. Tu laia beiruol (crusade) ei huoihot tam tak khom hin chuong ang zie le rong chu a kai niin an lang. Paula ruok chun mipui a hâwr khăwm ngai naw a, inhnikna neihai chu damtea hril hrietin an lungrilah Chanchin Thra a tu a, anniah a tro pha leh ringtu kohran a’n din a, chu kohran chu Pathien thu hrietna tieng dam, rongbawl dan dam, ser le sang thaw dan dam le sum le pai le iengkima fel taka invong dan dam a zirtir diem hma chun a maksan ngai nawh.

Palina, khawthlang misawnari tam tak chun a ram mi, ringthar mawl tak tak hai kha anni enkolna dinga sum an siehai an inchalaitir a, an hrietna le thiemnan a la tlin si naw leiin thaw suol an nei tĕi bok a. Sum an inkoltirhaiin an hmang indik naw pha leh an rongbawlnaa santu tak dinga an dandehai kha an băn a, hmêlmaah an inchangtir a. Paula ruok chun a kohran phunhai enkolna ding sum a nei naw a, kohran tin chu mania inenkol dan ding a zirtir lem a, kohran sum a kol ngai bok nawh.

Pangana, dannaranin, khawthlang misawnarihai chun thoktu an ruoihai chu anni Mission hnuoia um le thaw dan ding an ti ang ang chu ieng anga inkhor khom ni hai sien thaw ngei ngei dingin an beisei a. Chawibiek inkhawmah anni thlûka phuok hla, a ram mihai tronga an inlethai chu a thlûk indik taka sak dingin an ngiet a, chuonga thaw thei le lem inchang thiemhai chu changkângah an ngaipĕk a. Paula ruok chun Mission thoktu ding a lâk ngai naw a, kohrana pastor le thruoitu dinghai khom kohranin an kohran ta ding le hmang dinga a ruot le thlang hai chu a namdetpui chauh lem hlak a nih. Kohran enkoltu dinga tlâk mi an zong le thlang theina dinga Timothe le Tita kuoma Paulan thurawn a pekhai dam kha entirna thra tak a nih.

Parukna, Roland Allen-in Paula rongbawl dan kalhmang leh khawthlanghai rongbawl dan kalhmang inang nawna lien tak pakhat nia a hriet chu an mizie puthmang a nih. Khawthlang mihai chu an niphung le inzirtir danah um trok trok thei lo, inringzona hau em em, mani thil nei suonga Khawsak mihai le mi dumhai hrim hrim chungdel ching mi, mani theina, mani hratna le mani thaw rakna leia thil nor kaw duok duok dinga inngai mi, dawtheina nei tlawm, kohran dan le felna dana ngai chipchier tak hnuoia um thrang, anni inthruoina dan siem chop khir tak hnuoia naw chu kohran inenkol thei lo dinga ngai le an thaw dan ang ang chu ringtharhai khoma kawpi le la lut nghal el dinga beisei, Chanchin Thra chauh tu loa an kalchar khom tu sa ngei ngei tum tlat mi niin a hmu a. Hi thu a ziek lai hin British lalram chu khawvel chung vanzawla a leng lai, iengkim an thaw taphot chu hnamchomhai sukvarna ding an thaw vong nia an ngai tlat hun kha a nih.

Chuong ang lungril put misawnarihai thlarau chang le Tirko Paula thlarau kol chu kong hrang hrangah inpersan tak a nih. Paula chun mi chungdel loa tlâwm taka Chanchin Thra hratna hmanga Thlarau Thienghlim inthuoma a thu ngaithlatuhai lungril inhmin a tum a nih. Thlaraua inthoka a thil hmuhai a hril chu Thlarau thrangpuina boka a lo dongtuhaiin an lo dong fuk a beisei tlat bok a nih. Chun, Juda Dan chipchier tak le khikhâwk tak hnuoia lo intàng hlak a ni leiin chuong ang dan laka inthoka sansuokna Chanchin Thra thucha chu mâwl tak le fie taka hril ngat ngat chu a pawlisi a nih. Chuleiin, kum sawm sungin rambung (province) pali-ah kohran nghet, ringna le thilthawa inthrang lien pei, puo tieng le sung tienga inthoka hung harsatna, triumna le dălna ieng khom hmasuon le do hnê thei ding iemani zat a phun hman tlat a nih.

Chik taka ei bi chun, tu lai misawnarihai rongbawl dan le Paula rongbawl dan inang nawna chu pawl indin a tum ngai naw a, Krista ringtuhai kha Krista kohran pumkhata inngir a, mani inenkol thei dinga tuolsung kohran (local church) a indin suok pei a tum lem a nih. Hi hi tu laia ei thaw dan letling char niin a’n lang. Ramthim ei bawna taphota ei thaw hmasa tak chu mani pawl seng indin hmasak tum a nih. Chu chu ei thawnaah mithi ruong ei intel khawm treuh a, ei pawl nambar a pung a, Kristaa hringna nei kristien ruok chu hmu ding ei vang hlak a nih.

Hlawtlingna thurûk

Roland Allen hmu dan chun, Paula hlawtlingna thurûk laia pakhat chu Thlarau Thienghlim thruoia rong a bawl lei le ringthar an manhai chu tuoltro kohranah indin a, puo tienga inthoka sum le pai le mihriem thuneitu kut rolna hnuoiah um loa mania intodel kohrana an din suok pei kha a nih. Kum 1902-a a lekha zieka chun, “Ram dang misawnariin ringtharhai an um chil zing hin thil thra lo a hring lem niin ka ngai. An um ngha leiin a ram mihaiin an theina hmanga thok nekin kut an intǐm a, anni thaw ding an inthawtir vong a, kut suiin an thrung inmŭm a, mawphurna po po lakah an inhlip hlauh a..” tiin a hril. A dit dan tak lem chun khawtuol kohran (local church) tin chu sum le pai le thil dang dangah mania inenkol kohran le thoktu khom Paula anga mania inchawm ngat an ni ding a nih. Chuong ang thoktu chu puo tienga inthoka mi dangin an thlang le hung tir ni loin, a tuolsung kohran ngeiin rongbawltu dinga an mi dit le thlang suok an ni ding a nih.

Roland Allen ngaidan hi a thuphung chun thra hlein inlang sien khom khawvel boruok inlumlet peiin thil thar a hung her suokhai le inhmè ta lo thil tam tak a um ti chu chu a kaltu pawlhai thrangna a ni tlangpui a. Ama ruok chun hun la hung fe peiah a thlir dan chu indik deu deu lem dingin a ngai thung a. Kum 1912-a a lekhabu a hung suok khan khang hun laia mihai nek hmanin kum 1960 hnung tieng mihain a thu hrilhai chu an la hung ngaiven tak tak chauh a ring thu a ziek a, a hung indik tung pei hrim a nih. A ziek lai huna inthoka tiem chun kum za hmel hmu tah lekhabu a nia chu zani ela ziek ang charin a thu vuok thlakhai le a trongkam hmanghai khom a la thar a nih. Kohrana rongbawltu, abikin misawnaria inpe a, ramthim nor dinga pen suokhai lem chun hi lekhabu hi tiem makmaw niin ka hriet. A tiem nuomhai chun internet-a inthok khoma download thei a nih. Sienkhom rùndal le samphuola tiem chi a ni nawh. Ngaituona hmanga sui chet chet a ngai.

Missionary Day

Eini lai kum 1960-a inthok khan May 7 hi kum tin Missionary Day-a hmang pawl ei um a. Hi ni ei hmang san chu Watkin Robert-in 1910 February-a Chanchin Thra hril dinga Senvon a hung sir hnunga a rongbawlna bawzui dinga tirko-zirtirtu mi pathum- Savoma, Vanzika, Thingchhingpuia (Taitea an ti bok)- a hung tirhaiin Senvon khuo an hung lutna ni a nih. Thil suitu threnkhat chun May 7-in Aizawla inthokin an inthok suok a, May 10-ah Senvon an lut chauh niin an hril bok. A ieng lem khom chu ni sien, Watkin Roberts rongbawlna bawzui dinga hung an nih ti chu a chieng.

Khang hun laia sûlsutuhai khan ieng missionary method am hmangin chanchin thra an lo thè dar ning a ti aw? Watkin Roberts le a pu Dr. Fraser chun damdawi an sem ruolin Pathien thu an lo hril a, damdawi bûrah an fak dan ding bakah Pathien thu an ziek sa a. Chun, khaw hrang hranga lalhai kuomah Johan bu mal an thon dar bok a. Senvon lal kuoma khom Watkin Roberts-in Johan bu mal chu a thon a ni khah. Chu donna a hmua inthok chun mi iemani zat thruoiin ama ngei Senvon-ah a fe a, tuolzawlah thu a hril a, “Tun atrang chuan Pathian thu lo awih ve tawh rawh u” ti chu Lusei tronga a sermon nei sun a nih. Ninevi khawpuia tlanbahrika Jona tlanginsam nêk khomin a la tawi lem. Sienkhom tu chen hin ra hlimum a la’n suo pei a nih. Mizorama kristiena inpe hmasa tak Khuma, July 25, 1899-a baptisma chang le August 23, 1917-a thi khom khan Kawl ram le India hmar sak le Chittagong Hills Tract-a Zo hnathlakhai umna khuo po po deuthaw nau inkhât rak khopa fangin, in tin sirin, Watkin Roberts hril char hi kum tam tak a tlang insampui ngat ngat a nih. Tu lai chu ni sienla, inzin sawl rak khom ngai loin, mobile/internet/facebook hmangin mi sang tam tak kuomah mit khap kar loin thu a hril el thei ding a ni ta bah!

Missionary Day ei hmang ei ti hin einiah hi ni hin ieng am thu a hril a? Hi ni hi ieng leia ni dang neka missionary day-a ei inser bik am a na? Ieng tika inthoka ei inser tran am a na? Hi ni hin kohranin ramthima rong a bawlna le rongbawltu a tirhaiin ra ieng ang am an insuoa ti thlirkirna le ieng anga thawin am ra thra lem ei insuo thei ding ti thlirna hun remchangah ei hmang hlak am? Ei hmang hlak si chun, ieng leia thla ruk sung chauin Paulan kohran puitling a’n din hman si a, eini rawi hi kum za kristien ei ni hnung khoma naute nene ne lai ang ela puitling thei loa ei la um bik zing am a na ti dam hi ei ngaituo hlak am? Ieng leia kum za tling tah hnung khoma kutdaw lungril ei la put zing am a na? Ieng leia Pathien thu hrietna tieng khom naute ngirhmunah ei la ngir zing? Ieng leia lemchang nunah a nawlpuia ei intàng thuk deuh deuh am ning a ta? Koh Hae Sung Saptrong takin, ‘Evelything long’ a ni naw khomin ‘Something long, something long’ chu a um a nih.

Enremna darthlalang fie tak hmaah ngirin, ei ngirhmun pal lai hi ei inbi chieng a hun tah khop el. Missionary Day ei ti veta khom hin ei hmang tira inthokin suolnain bu inril takin a khuor a, mi tam takin ei hmangna sanah khom khêl le dawha a’n phum ruk a, a hrisel nawh. Chu chun lungruol taka Gospel Centenary hmang tlang thei lo dingin a mi vuok dar a nih. Chu lungril chun Thlarau Thienghlim a hnawl a, Thlarau Thienghlim thrang loa rongbawl hlak chu Paula misawnari kalhmang leh an inmil bok si nawh. Ieng am law tang ei ta! Thli ei tu tlat chun thrawngaleivir ei sik naw ding am a ni?

Delhi tlanga ruok chu Chanchin Thra le inrem Missionary Day hmang lem ei tiu. Ei Missionary Day chu Iengkim Lalpa hrietpui Missionary Day tak tak ni ngei bok raw se.

(*L. Keivom is a retired Indian foreign diplomat, well-known writer and social commentator. This article is dated  April 25, 2009 Delhi)

Ziektu: L.Keivom* Inpui Columnist

Mihriem hi bei chauin a hring naw a, Pathien baua thu tin suokin a hring lem a nih -Deuteronomy 8:3

Sûra favang bu thlir takmeua Sinai Trening Sikul chanchin ziek tah laklaw si chun an Constitution le a poimawzie tlawmte bèk ziek lang chu thaw makmaw niin ka hriet a. Chu tieng rama chun muvanlai anga mit inlènin, mit latú tù chu bir thla veng venga man tumin ei inzin ding a nih.

Tlâng hmingthang pahnih

Baibulah tlâng pahnih poimaw èm ém ei hmu a. Pakhat chu Sinai tlàng, Horeb tlàng amanih Jabel Musa (Mosie Tlang) tia hriet, feet 7363- a insâng, Sinai Peninsula-a um, Pathienin Israelhai Constitution a rochungna tlàng chu a nih. A dang chu Kalvari tlang, Golgotha (Luru Hmun) an ti bok, Jerusalema um, feet 2550 vela insâng, Pathienin thisena mi tin sandamna ding Constitution Thar a ziekna le hongna tlang chu a nih.

Zawna pakhat, lungrila hung inlang chu: Ieng leia Sinai tlang kher kher hi Dan pekna dinga Pathienin a thlang am ning a ta? ti hi a nih. Chu zawna chu don thei naw inla khom, Sinai tlang le Kalvari tlang hi Pathienin a Constitution puongna dinga a lo buotsai lawk dan, Pathien thu ei ti vet suk-Pathienthutu chuh a thren chauh hang thlir vak ei tih.

Aigupta rama inthoka Mosie a tlan hmang hnungin Midian rama thiempu pakhat Jethro an ti naunu Zipora chu nuhmeiah a nei a, a tarpu beram a veng hlak a. Midian ram hi Saudi Arabia hmar thlang, Tuipui Sen hmawr inkhaw lut, Gulf of Agaba kam sak tienga um, 1980-83 a Saudi Arabia-a ka um laia ke ngeia ka sir ve tah ram a nih. Midian rama inthoka Sinai/Horeb tlang, “Pathien Tlâng” tia an ko bok hi kilometer 240 vela hla ni dingin hisap inla. Midian rama inthoka ran ruol le damtea inzin ding chun, ni tin kilometer nga pei fe ding ni inla khom, a tlungna dingin thla hni deuthaw a lak ring a um. A kawl hnaiah ran tlatna ding hmun hring thra lem a tam awm vei leh, Mosien a beramhai khala hi hmun chen chen a zu tlung tlat el hi a nih thil mak chuh! Tu-in am a thruoi ning a ta? Hi hmuna hin kàng si loa chîmbuk chok a hmu a, chu taka chun LALPA vantirko a kuomah a hung inlàr a, Aiguptaa bawia intâng a mihai thruoi suok dingin a tir thu ei hmu a nih (Exodus 3&4). A betu ngeiin a biekna hmun hi hmun thienghlim a ni thu a hril. Hieng lai hmun hi a hmaa inthokin Mosien a lo hmelhriet daih tah a ni thei dan ei la hril pei ding a nih.

Ni thum lamah” Pathien be dinga a mihai leh infetir dinga Mosien lal Faraw kuoma a hni vet khom khah (3:18) hi tlâng tho hi a ni ka ring tlat chu tie! Dr. E.K. Victor Pearce buotsai lekhabu Evidence for Truth: Archaelogy (OM Books, Secunderabad, 1998) hril dan chun, naua latu, Faraw naunu Queen Hatshepsut khan Mosie-in bawngchal inhlàna a Pathien kuoma hlanbiek a thawna dingin thlaler ni thum lamah tempul a bawlpek a. Aigupta mihai chu bawngchal hi pathien anga be hlak an ni a, an ran biek hlak hlanbieknaa hmang chu an ngai thei naw ding a ni leiin an hmu phak lo thlalerah hlanbiekna hmun ding tempul hi a bawlpek a nih. Chun, Hatshepsut thi hnungin khang laia Faraw-a inthrung Thutmos III chun Mosie chu Aigupta mi a sukhlum leia man tumin a zong a. A humtu tak Hatshepsut a um ta si naw leiin Midian ramah a tlân hmang a nih.

Mosie ta dinga Hatshepsut bawlpek tempul hi Sinai Peninsula hmun pakhat Serabit el-Khadim-a tempul hlui an hmu suok hi ni dingin an ring a. Lina Eckenstein lekhabu A History of Sinai (London, Society for Promoting Knowledge, 1921) a chun hi hmun hi Mosien Dan a lakna Sinai tlang ngei khah ni dingin a ngai. Hi taka lunga lekha inziek, Serabit Inscriptions tia hriet hi Munster University-a Prof. Grime inlet suok dan chun, “Kei, Manasseh, thil cho suokna khurhai enkoltu le tempula lu tak hin Faraw sungkuoa Lalnu Hatshepsut, Nile vadunga inthoka mi la suok a, ngirhmun insang le inzaum taka mi hlangkaitu chungah lawmthu ka hril (I, Manasseh, Captain of the Mines, Chief of the Temple, offer thanks to the Pharohonic Queen Hatshepsut because she drew me out of the Nile and advanced me to high honour) ti a nih. ‘Manasseh’ ti hi Hebrai tronga Mosie hming a ni a, Mosie ti hi Aigupta mihai kona, ‘tuia inthoka lak suok’ tina a nih. Roreltuhai 18:30-a ‘Mosie’ ti hi Masoteric text-a chun ‘Manasseh’ tiin a chuong.

Zêldin thubawlin, sathu hmarchadeng angin changal iemani zat polin zuk chok huom bût bùt inla. Kum sawmli lai zet Mosie chu Midian rama a thang hmang hnungin, Faraw Thutmos III a thi tah bok leiin a ta dingin ral a muong thawkhat ta a. Chu chu remchanga lain, a ran ruolhai thruoiin a tempul hi a hung kan vang vang a ni el thei. Pastor Thangngurin, “Ka hma khalin hnuoi tieng a mi lo dom” a ti anga chîmbuk choka inthoka betu, kum sawmli zet Faraw lal ina trêning lo petu chun a mi Israelhai thruoi suok dingin Mosie chu Aigupta lal inah a tir kir nawk a nih. Ieng anga fe rinin, suonlam tinreng dap khawm sien khom, a tir lui tho tho.

Hi hmuna bok hin Mosie nuhmei le a naupahai, a tarpu Jethro kuoma a maksanhai chu Midian rama inthokin Jethro chun a hung thruoi a, an infin khawm bok a nih (18:5). Aigupta ram Israelhaiin an suoksana inthoka a thla thumna ni takah Sinai tlang hi an hung tlung a (19:1). Hi tlang bula hin thla 11 zet Israelhai chu an inkul a (Nambar 10:11), chu sung chun Mosie fe thlengin an invong dan ding chipchier takin an Pathienin dan a pek a, chu chu Mosien ngun takin a ziek thlak a, a hmatiemin a taka hmang le zawm dan an inchuk pei a. An Danpui tak, Thupek Sawm (Decalogue) lem chu meiling hmawr zum hmanga intrêk chuoi chuoia lungthìr pheka a kerpek ngat a nih. Khawvel histawri-ah Sinai Constitution tluka ursun tak le râpum taka ziek hi Constitution dang a la um ngai nawh.

Tlâng pahnina Kalvari (Latin: calvaria), Luru Hmun, Hebrai tronga Golgotha khom hi tlâng naran el chu a ni naw khop el. Hi tlâng hi Abrahamin a naupa Isak a’n hlanna Moria tlâng ngei kha ni dinga ngai pawl an um. Chu tlâng chu Abraham le a naupa khawsakna hmuna inthoka ni thum lama hlaa um a nih (Gen.22:4). Chu hmun chu Davidan maicham a siemna, Jebu mi Arauna hrizawl a’n chawk (2 Samuel 24:18-25) a na, a hnunga Solomon Tempul ngirna (2 Kronikul 3:1) a ni bok. Jerusalem inhuonna bang hi a hluotu zirin an son ngun leiin, Jerusalem kul bang puo tienga uma ngaihai chun Kalvari le Moria tlang chu thuhmun ni thei dingin an ring nawh. Threnkhat ruok chun, Moria muol hi a tlang chuonhnuoi, feet 1500 vela insânga um, Kalvari ruok chu a tlâng sîpa um niin an hril bok. Tyropeon ruoma um Trapna Bang chung tak hi Tempul Muol a ni a, chu taka inthoka tlâk tienga um Kalvari an ti panna chu intung tak el a ni a, ei tlung chun thuok a lâm el a nih. A ieng ieng khom chu ni sien, Moria tlang le Kalvari tlang chu thuhmun an ni naw a lo ni khomin, inhnai tea um an nih ti chuh ke ngeia 1993-a a hmun sir vetu ka ni leiin, a chieng khop el. Khawvel hmun hrang hranga hin histawri lamthruoma ngîr, a luong khawmna dinga Khuonu ruot ni awm hrim an um a, chuong lai chun Sinai tlang le Kalvari tlang hi an thrang chieng khop el.

Ni thum lam’ ti hril taka chun kan khuo Pherzawla inthoka Tuithraphai hlatzie kan hril changa kan inkhìna chu ‘ni thum lam’ ti a nih. Ni thum pum hlum suk le tungah kea inzin ngat ngat a ngai. Chuleiin, hi thil inkhìna trongkam hin ka lung a suklêng rieu tlat: Sinai tlang chu ni thum lam, Moria/Kalvari tlang chu ni thum lam, Tuithraphai chu ni thum lam.

Hi Kalvari tlanga hin a nih Pathienin Abraham le a thlahai kuoma a thuthlung sukdikna dinga Sinai Constitution a pek chu thlak danglam si loa thisena thuthlung thar thlung a, Edena bawsietna thing kha inremna thing inchangtir a, Pathienin chatuon daih Calvary Amendments a hung puong chu nih. Chu Calvary Amendment chu annawm Pastor Thangngurin rawl tawp insuoa hienga a lo insampui kha:

Inremna thinga i tliekna hmuna chun,

Hung inthruom i ta, zalenna ropuiin,

Sä le mihriem dorâl bâng tâng an tih.

Sinai Constitution dangdaina

Constitution hi mi tlawmte thrung khawm a, thingpui amanih zu no doma tlak el thei a ni nawh. Ram le hnam inenkolna dinga a hnukpui a ni leiin, fimkhur taka duong a ngai. Mi var le mi thiem filor, dawnril, hmathlir hla tak nei, a ram le a mi chenghai chanchin le ngirhmun hre chiengtu, thu le hla thiem, abikin inrelbawlna dan hre mihai chu thlang khawmin Drafting Committee an ruot a. Chuonghai thu hung duong suok chu sîr tina lo thlirtu ding Constituent Assembly dam an indin a. India khom 1947-ah zalenna a hmu ringota chu Constitution la nei lo a ni leiin an buoipui chuk chuk a, November 26, 1949 khan Constituent Assembly chun a pom a, chu chu January 26, 1950 khan hmang tran a ni a, chu ni chu kum tina Republic Day tia ei inser hi a nih.

Sinai Constitution dangdaina chu Drafting Committee amanih Constituent Assembly amanih khom ngai loa Sinai tlanga an Pathien Jehovan Mosie kuoma a hril, a lo ziek thlak a nih. Thupek Sawm lem chu lungpheka meichok inhlapa a petu-in a kerpek a nih.

Dannaranin, Constitution hrim hrim chu Thuhmathe (Preamble) a intran a ni hlak. India Constitution chun Preamble bakah March, 2011 chen khan Parts 22, Articles 450, Schedules 12, Appendices 2 le amendments 115 (Wikepedia) a nei. USA Constitution hi khawvel constitution-a tawi pawl tak le hmang tlak pawl taka ngai, September 17, 1787-a an hmang tran tah a ni a, Articles 7 le Amendments 27 (trum 17) chauh a nei. Israel State ruok chu May 1948-a inthok khan lo ngir tah sien khom tu chen hin an Parliament Knesset-in a siem ‘Basic Laws’ ti bak chu ngaidan inang naw leiin tu chen hin Constitution puitling a la nei thei nawh. An harsatna bulpui chu, sakhaw mi inti pawlin an sakhaw dan le inzirtirna, an hnam nunphunga lo luong lut tah, an ni tin khawsaknaa an nun thruoitu danhai chu thlak danglam an remti naw bakah thlak trula an hriet naw lei a nih. Kong danga hril chun, kum 3450 lai liem taa Sinai Constitution khan hmun lien tak a la hluo zing tina a nih.

Chu chun Sinai Constitution tlozie a hril fie. Dimokrasi rorelna hnuoia Constitution po poin besan taka an nei chu Sinai Constitution hi a nih ti inla, khêl ei hril ka ring nawh. Sienkhom, Sinai Constitution khah mihriem felna hmanga zawm zo ruol a ni nawh. Judahaiin dan 613 an nei po po laia 612 zawm a, pakhat chauh bawsiet khoma thiem naw an chang tho leiin, Mosie Dan le a bebawmhai del dèna hnuoiah tu khom fel fai le thiem chang fihlim thei an um nawh. Suol ngaidamna dinga maichama ran thisen inhlàn ringota tlàk seng ruol a ni nawh. Chu ngirhmun chu Kalvari Constitution-in a hung thlak danglam leiin Paulan, “Mosie hmel êng, chuoi nawk el ding hman Israel nauhaiin an en zing ngam naw hiel khopin a ropui a, lunga hawropa ziek, thina intluntu rongbawlna hman khâng khopa ropui a ni chun, Thlarau rongbawlna lem chu nasa takin a ropui zuol naw di’m a ni? Thiemnaw inchangtirna rongbawlna hman a ropui chun, thiem inchangtirna rongbawlna lem chu a va hang ropui ding ngei de!” tiin a lo ziek a nih (2 Kor 3:7-9). Chu chu a nih Isun, dan sukbo ding ni loa sukfamkim lem dinga hung a ni thu a hril khah (Mat 5:17). Chu chu a nih Paula bokin, “Dan hnuoia um in ni ta naw a, lunginsietna hnuoia um in ni ta lem” tia a lo hril (Rom 6:14) Chu ngei chu a nih Calvary Amendment tia a bula ei hril khah.

Sinai Constitution tlangzar ni

Sinai Constitution ropuizie, thratzie, inthukzie, felzie le tlozie ei hril hman naw ding a ni leiin, mi tin ngaituo zui dingin maksan inla. Sinai Constitution a pek ding truma a petu dingin a lak ursunzie le inbuotsai dinga Mosie a hril thu chu Exodus 19 tieng hang thlir vak inla. Chang 4-6 hi Sinai Constitution ‘Preamble’ ti thei a nih. “Nangni ngeiin Aigupta chunga ka thilthawhai in hmu tah a, mupuiin a thlä zâra a tê a chawi anga chawiin, ka ta dingin ka thruoi suok cheu a nih. Tu hin ka thu a rênga zawma ka thuthlunghai in vong zing phot chun hnam po po laia ka ro hlu bik ning in tih. Khawvel pumpui hi ka ta a ni lai zingin, nangni chu ka ta dinga lalram thiempu le hnam ser hran ning in tih” tia Israelhai hril dingin Mosie a tir a. Anni chun, “LALPA hril taphot chu thaw pei kan tih” tiin thu an intiem duol duol a.

Ni thum hnungah Sinai tlangah hung trumin, Mosie a hung biek ding a na, chu chu mipuiin a tak ngeia hre a, Mosie chu an thruoitu dinga Jehova thlang a ni ti an ring theina dingin Sinai tlang bulah an inbiek lai ngaithla dingin hung an ta, an hung theina chin ding ramri khang an ta, tlâng hung tawk taphot chu sa khom, mihriem khom lungin an deng hlum naw leh thalin an kap hlum ding a nih. Ni hni sung insukthienghlimin an silfenhai sawp an ta, nuhmei pasal khom an inpawl ding a ni nawh. Chuong ang chun mipuihai chu Mosien a’n buotsaitir a, an hlàn thienghlim bok a. Nautesen enkolin a enkol tawl a ni tak.

A ni thum nia Sinai tlanga a hung trum lai chanchin ei hang tiem chu sikhlim puorin hmulthi an ding uoi uoi thei a nih. Tlâng chu meikhuin a tuom a, rawtuina meikhu anga intûr ngul el a suok hlut hlut a, tawtawrawt a’n ri ruoi ruoi a, van inrum dur durin kawl a’n lep zuk zuk a, tlâng chu sikinhning thaw ang elin a’n thin bup bup a, mipui chu triin an inthin hawp a, chil lem ri ngam khom an um ring a um nawh. Chu taka inthok chun rawlin Sinai Constitution chu a hung puong suok tah a nih. Exodus 19-a a hril dan chun, hi ni hin kum 80 mi ni tah Mosie chu Sinai tlang, Shillong Peak neka feet 914 zeta insang lem le an riebuk inkarah voi li top ke-in a tlân inlon a na, mihriem pangngai thaw ding chun thil thei lo hulhuolah ka ngai. Sawl phihrit a tih.

Khaw lai hmuna khom Constitution an pom ni le puongzar ni chun a ngaithlatuhaiin lawmin kut an ben dur dur hlak a. Sinai Constitution tlangzarnaa thrang mipuihai ruok chu thlabârin an inthin a. Mosie kuomah, “Nangman kan kuomah thu hril lem ta la, lo ngaithlang kan tih. Pathien ruok chun kan kuomah hril ta naw hràm raw se, kan thi el ding a nih” tiin an ngên hiel a nih. Mosie donna, “Tri naw ro. Pathien trîna nei a, thil suol in thaw nawna dingin Pathienin a hung fie cheu a ni hi” ti hi ngaituo tham a nih. Sinai Constitution a puong lai hretuhai hman chuonga thlabâra an inthin hawp chun, a lungsenna nia a dit naw zawng thawtuhai chungthu rêla a hang hrawk hun ding pangzatumzie lem chu suongtuo ngaina khom a um nawh.

(*Pu Keivom is a retired Indian foreign diplomat and author of ‘ZORAM KHAWVEL” series. March 3, 2012 Delhi)

Powered by Blogger.