Halloween party ideas 2015
Showing posts with label Church. Show all posts

Letter to Moderator/Editor/Administrator

Pu,

Ei unau Zomi Group haiin World Zomi Convention “Be a blessed Nation (Gen.12: 1-3)” ti thupui hmanga ursun taka Churachandpur area-a hmang an tumna le inzawm a, Hmar kohran hrang hrangah fielna inzaum tak sem a ni thu ka lo hriet le inzawmin, Hmar hnam sunga Kohran bubitna pawl tak ICI , Rengkai Biekin ah, Date 25th – 26th October, 2013 hun sung Worship Service hmang a, hi taka thang dinga fielna sem dar a ni a, thuhriltu dinga ruot Rev. Khen P. Tombing a ni ding thu ka lo hriet bawk.

Chun, Zomi World Convention le inzawma Hmar mi hun chang dinga programme-a ziek khawm an um nuol bawk a.

Amiruokchu, an mimal remtinaa thang dinga aw an lo ti khawm a ni thei.

Hienglai zinga ka buoina le ka hril nuom chu, ei unau Zomi World Convention buotsaituhai hin hmun khata Pathien ieng leia an chawimawi tum naw am? Thil mak ka ti chu Pathien chawimawina dinga hmun/khuo sawm thlang lai ICI, Rengkai Biekin hi iengleia an thlang kher am? An naw leh tu remtina am ning a ta?

Hieng a chunga ka mimal buoina le zawnna mawl tak ka hung ziekhai hi, ngun taka ngaituo chieng a tha naw ding maw?

Ringumin,

Timothy Z. Zote, Saikawt, Tuithaphai, Churachandpur.

Ziektu: H.K.Kawllienthang
New Delhi Dated 4-6-2013

Sielmat, 11th February,1985 tuk, zingkar inhma takin Imphal Airport panin ka suok a, chawhnung thlanghera chun iengtik lai khoma ka la hmu ngai lo, India khawpui Delhi-a ngei chun ka lo um der el tah a. Ka tarpu L.B.Sinate in 390/9,R.K.Puram-ah ka’n nghat a. Ni 12.2.1985 zingtieng chun L.B.Sinate’n a Motor bike-in a mi phur a, Shastri Bhawan chen a min thla a, Ministry of Information & Broadcasting, Administration Section-ah sorkar sin zom ve dingin Joining Report ka pêk a. Kar khat sung zet chu ka sin ding an la ruot fel naw leiin, India Gate/ Boat Club vela thingbuk hnuoia inthrunga hun hmang chu ka sin tak a la ni hri. Kar khat hnunga chun Directorate General:Doordarshan, Budget Section-a thok dingin an hung sukfel a, Mandi House-ah ka’n son phei tah a nih.

Chuonglai chun Hmar nau, Delhi-a sorkar sin chelh, Hmar trong hmang chu 8/9 vel chauh kan la nih. Student, College le University a kai hai leh kan rengin mi 30 vel chu ni mei kan tih. Hmar trong hmanghai a hrana inkhawmna a la um naw leiin, Green Park-a Biek-in, Mizo inkhawmah kan inkhawm tawl deu tak. Chuonglai chun tu laia ei nunghak le tlangval tam tak sinthawna BPO sin ang hi a la um nawh. Private Company-a thrangna nei khom ei la um naw a, thrang thei a nih ti khom ei la ngaituo ngai nawh. Pa pakhat, Security Guard inrawitua thrang ve ti chauh naw chuh mi dang private company-a thok kan hriet nawh.

Hun a fe pei a, sorkar sin hung zom thar le student an hung pung a, chu ruol chun Hmar trong hmanghai a hrana inkhawm nuomna lungril a hung um a. September 1988 khan Hmar trong hmanghai po chu L. B. Sinate kuartar No.390/9, R.K.Puram-ah kan inkhawm a, chu taka inthok chun Delhi Hmar Christian Fellowship hi tran a lo ni tah a nih. Chuong lai chun L.B.Sinate chu Regional Director, Staff Selection Commission (SSC) sin chelin Guwahati-ah a um leiin a kuartar chu C.Thant Khobung-in a hluo lai a nih. Rênga kan inkhawm kim khomin Sitting room-a inleng tawk chauh kan la nih.

A tira Fellowship tran a ni lai chun, vision ropui tak nei le, a hnungah Hmar nauhai hi a sâng tel Delhi-ah la um ei tih ti ringna khom kan neiin ka hriet nawh. Sienkhom, kan inthuruolna tak le kan nuom tlang tak pakhat chu, Hmar trong hmanghai pumkhata um hi a nih. Hmarhai lai Kohran/Pawl tam tak a um tah a, Delhi-a ruok hin chu kohran/pawl hi indin ni naw sien, trong khat hmang po inthuruol le pumkhata Pathien chawibiek hi kan duthusam le kan nuom tak chu a nih. Delhi-ah Hmar nauhai ei hung pung pei a, Fellowship chun thuring le thupui nei inla ti a rot angin, Thupui dingin “Khawvel po poah fe unla, thilsiem po po kuomah Chanchin Thra hril ro” (Marka16:15) ti hi Fellowship thupui a hung ni tah. Chun, ICI Kristien Magazine-a Kohran thuring inziek chu a ni ang anga a Hmar trong siem thrat trulna lai hai, a thu sukdanglam chuong si loa siemthrain Delhi Hmar Christian Fellowship thuringa hmang a lo ni ta bok. Hi thuring hi Fellowship inkhawmah kum tin voi khat bek insam a ni hlak. Naupang Sunday sikul-a lem chu thuring chauh ni loin Baptisma-hai uluk taka inchuktir an nih.

Hmar nauhai hi Pathienin a chanchin thra puongdartu dinga a mi lo duong lawk hai chu ei nih. Hi Fellowship khom hi tlawm taka intran ni sien khom Lalpan a mi thruoi pei a. Pathien ram ta dinga thrahnem ngaia ringthar lak tum mimal iemani zatin Fellowship hi insaisangnaa hmangin rong an bawl a. A huhoa Fellowship in ramthima rong a bawlna hmasatak chu Shiv Vihar hmun hi a nih. Hi hmuna tuolpara (Open –air) inkhawmna nei hmasa tak ni chun, Delhia Hmar nauhai po po mi 50 vel kan fe khawm a, eini mi Doctor inchuklai hai (mi 5 niin ka hriet) chun damdawihai hung chawiin Free Medical check-up an nei a, a trul ang angin villager hai chu a thlawnin damdawi an pek a nih. Ei thralaihaiin ringnawtu hung pungkhawm, vai naupang trop tak tak hai hmai phi faipek a, an hnaphai chen an hruk faipek lai dam ka mitthlaa hin a la cham zing.

Eini lai Hindi tronga Pathien thu hril thei ei la um naw leiin Rev. Robert, vai Pastor chu ruoiin Pathien thucha hrilna a nei a. Pastor amanih Evangelist amanih khom la nei zo lo, hienga tlawm taka rongbawlna ei intran ni sien khom Pathienin Delhi khawpuia rong ei bawlna hi mal a sawm a. Tuhin chu Shiv Vihar kohranin anni puolin Nepal-ah Missionary an chawm der an tah. Chun Hmar Christian Fellowship Delhi khomin Pastor pahni (2), le Missionary pasari (7) lai Pathien thrangpuina zarin a enkol mek bok. Uttar Pradesh, Mainpuri le hmun dang danga ei rongbawlna hai khom Pathien zar chauin a la fe tluong pei. Pathien chauh ringsana Delhi Khawpuiah Biekin hmun ding vaibelsie khat le a chenve laia ei inchawk khom tu chen hin harsatna um loin EMI pek zom zing a nih. Sienkhom, Fellowship hin eini tieng suong ding le uongpui ding pakhat khom ei neiin ka hriet nawh, Pathien lunginsietna zar lieu lieu niin ka hriet. Unau inngei diel diela tu pawl kha pawl ti um loa lungruol taka Pathien ei chawibiek le a ram ta dinga tlak lo taka ei thawna hi Lalpan mal ami sawmna san ni takin an lang.

Hratnawnaah i thilthawtheina chu,
An langna ding hi i lawm a nih.

Khawpuia Fellowship hai hi, makhata ka lo hmathlir ve dan chu, ei ram tieng Pawl/Kohran-in nasa taka a mi thre dar tak leiin, unau laibung khom mani pawla mi nawhai chu inbe paw thei lo, hnam thila khom kohran tukvera inthoka thlirin, pumkhata um thei ta lo hai hi indin thar nawk dingin khawpuia Fellowship hai hi thrangtharhai laia inthuruolna le inpumkhatna chi tutu dinga Pathien ruotah ka lo ngai hlak. Hun fe peiah Khawpuia Fellowship-a ei thralaihai hi ei kohran le hnam thruoitu la hung ning an ta, chu pha chun, inthuruolna le inpumkhatna tlangsamtu la hung niin, Hmar nauhai inthre dar nei nuoi hi ei la’n dinthar nawk beiseina lien tak ka lo nei hlak. Pumkhata luongkhawmin, a hamda um loin, Hnam le Pathien ta dinga rong ei bawl hun ding hi nghakhla a um takzet a nih.

Delhi Khawpuia hung chuongkai mi tharhai khomin, hmunkhatah Hmar trong hmang hai po po inlawi khawm a, tu pawl kha pawl ti um loa Pathien ei chawbiek hi inhoi an ti seng niin ka hriet. Ei thralai pawlhai khomin inhoi an ti a, Pathien khomin mal a sawm a, Delhi khawpuia Kristienhaiin kum tina hlapawl inruolsiekna (competition) a khom 1997 a inthok khan voi 10 zet lawmman (lawmman pakhatna voi 8 le 1st runner-up voi 2) an lo lak tah. Chu chauh chu ni loin, ringthar tam taka belsain ei um bok. Tulai ei boruok inlumlet thrat naw lai khom ei Missionary-hai rongbawlna Pathienin mal a sawm a, ringthar 24 lai tarik 5-5-2013 khan baptis inchangtir dingin an hung thruoi a, Pastor Lalsiesang-in a baptis tawl a ni kha. Khang baptisma chang dinga hunghai po po khan anni nuom thua Isu Krista hnung zui dinga inpe an nih ti District Magistrate kuomah lekha an pek a, an inhriettirna lekha kawpi chu an hung chawi seng bok. Pathien kuomah lawmthu um raw se.

India ram Khawpui haia Hmar Christian Fellowship hai chauh ku hi Hmar nauhai inthuruol taka tu pawl kha pawl ti um loa Pathien rong bawl le ei chawibiek tlang theina um sun chu a ni el ta awm. Tulaia “PAWL” thlipuiin a mi hung not hi, a siemthra theitu Pathien kuomah, Hmar nauhai inpumkhata, inthuruolna thra lem ei nei theina dinga hmangruoa inchangtir dingin nasa nawk zuolin hning ei tiu. (Delhi, June 4, 2013)

By H.K.Kawllienthang
New Delhi, 23.05.2013

Hmar tronga chîterek ei ti hi ei unau zo hnathlak danghai chun a chin hmel tak a nih an ti hlak. Zo hnathlak dang hai hin thil chîn hrilna trongkam nei hai sienkhom hieng anga chinzie hei hril uor theina trongkam hi chu an nei ve naw ni sien a hoi. British lalramin India ram a op lai khan hi trongkam hi anni ta lo ni sien chu “Divide and Rule Policy” hminga khan “Chîterek” an ti hmel a nih. Hi trongkam “Chîterek” ei nei bik lei hi amani ding chîterek reka inthre darna thil rêng rĕng thaw hi ei chemkalna zawng tak a lo ni el tak hi? An naw leh Sap (mingo) hai ngai sang hnam eini leia Kumpinu lalram policy changchawi ‘divide and rule’ chen kha ei ril rem zawng tak a hung ni pei lei?

Abikin Kohran pawl bing sunga hin hi divide and rule hi ei hmang uor leiin pawl tam tak Hmar lai a suok pha niin an lang. Chîterek reka inthre darhai chunga roreltua ei um fir fer hi thaw thra fe-in ei lan ngai nawk nghal! Tamzie le inphua Secretary/President tia ko thei, eini Hmarhai neka hau lem an um ring a um nawh. Hieng zat ei nei taa chu ei hnamin a thrathnem le hmasawn phàna hril ding a tam bek nawh. Ei umna hmun poah mihai sirde ei la ni zing. Pawl khata luongkhawmin inthuruol inla chu, tuta ei ngirhmun nek hin chu kong iengkimah changkang lem ngei ei tih.

Hun liem ta hnung ei thlir kir chun, Hmarhai laia Kohran sunga inthrena hmasa tak chu kum 1929-a NEIGM-a inthrena kha a ni el awm. Hi truma inthrena hi a san dang tamtak laia Setanin hmangruoa a hmang pakhat nia inlang chu trong thuah, Hmar trong hmang le hmang naw hai kara inthrena a nih. Chun lien tham deua inthre voi hnina chu ICI Kohran 1968-a a koi dar kha a nih. Hi truma inthrena ruok hi chu Hmar hnam sungah kohran rorelna thua inkhuongruol nawna le thuneina inchua inthre ei nih. Chu hnung chun, pawl hran hran a hung suok zui ta pei a. Ei pawl chit ei hmangai ngawi ngawi a, ei hmangai dan khom ‘Very, Very’ a ni top el. Inremnawna leia inthredar hai khan, ei kohran/pawl chu Pathien hring kohran, Pathien min dinpui ngeiah ei pom thlap bok. A ni chie di’m ruok chu ngaituo um tak a nih. Pathien chu thrè thei a ni si nawh. Chun, ei inthrena san hai hlak a chin tiel tiel. Pathien ruok chu zani, voisun le chatuona danglam lo a ni bok si.

Tulaia Delhi tlanga inthrena lem hi chu a hmaa inthrena nekin a la chin nawk zuol, chîterek “Divide and rule policy” lei bok niin an lang. Hienga Hmarhai chîterek reka ei inthre pei si chun, ei inthrena san hlak a chin tiel tiel el bok si a, nakie pha lem chu Laibung/Pahnam hming chawiin, Thriek Kohran,Lungtrau kohran, Khawbung kohran etc.in inthre nawng ei tih ti ngam an nawh. ‘Keini pahnam nina in mi pek ve nawh’ ti suonlam siemin pahnam kohran ei lan din seng hmel a nih. Khaw khatah kohran/pawl 20/30 ei um pha zet chu “Halleluia Chorus” ti ang reng, mawi taka hlapawlpui rem chu harsa ta hleng a tih, sungkuo khatin nau 40/50 hon ei nei a ni ngot si naw chun. Vanrama hlak chun tu pawl kha pawl ti reng a um ta awm si nawh, chi tin trong tin pawl khat chau eini ta awm si a. Vanram kotkharah “Very Very kan Kohran” ti an lo tar naw lem chun,Hremhmun tienga inlawi nuom lem khom um ta bang ei tih.

Pawl chîterek reka um inhoi ei tia chu, tangka sum ruok chu chîterek ni lo, tamtak ei dit seng. Foreign sum lem chu tamtak Van Mana anga hung sur chur chur dingin ei beisei bok. Ram dang sum hmu dan ding nasa takin ei ngaituo a. Sum tieng chu a Top-up dan ding ei zonga, project chi dang dang, thra tak tak siem chu inchuktir hranpa ei ngai bek nawh. Ei kohran/pawl ei tihai ku hin ami hne dan hi mak tak a nih. Ei pawla hai hin chu Very Very vong niin ei inlang tah. Pawl ei hmangai dan le ei inthruoi danhai khom hi Religious Cult rong a kai deu vong ta khom ni sien a hoi. Hmangai ding tak Pathien le mani u le nauhai le hnam hmangai nekin mani pawl chit ei hmangai ta lem. Pathien zarin chu pawl kha pawl chu ka nih ei inti tawl chu an ta hi! Mak thei ngei. Tulai thrangtharhai nekin, kum tienga upa deu,thranghluihaiin mani pawl/kohran ei hmangai bik danhai hi ngaituo non a trul tah niin an lang. Kohrana thoktu ni lo haiin kohran chungchang an hril pha hlak “I kuong naw ding hung nor naw rawh” ei ti pei bok si. Ei hmabak chu inthim tak a nih.

Delhi tlangah Hmar nauhai inthuruol taka Pathien ei chawibiek diel diel lai, Makedonia kona rawl anga ngaiin,”Makedonia ramah hung kai la, mi hung san rawh” ti kha changchawi in, Delhi hi an hung hmu Makedonia hlur a, divide and rule policy hmangin thrang an hung lak a, a mak thei ngei. Nakie pha lem chu Nehemia 4:17-18 kha ei chang dit tak la hung ni nawng a tih ti ngam a ni nawh. Bible-a inziekhai hi mani trânghma sukfihlim le inthiem chopna dinga Bible chang nuomna lai lai hmet de hi thil trium tak a nih. Muslim sakhuo zuituhai lai “Taliban” an nei ang hi, ei nei vena ding a hla bek ta naw ni sien a hoi.

Taliban hril tâka chun, an intran dan tlawmte hei hril ei tih. Kum 1979 a Soviet Union in Afghanistan a run khan, Soviet sipai hai Afghanistan a inthoka hnot suok dinga movement hung suok laia Mujahideen pawla faction pakhat chu Taliban hi a nih. Chuonglai chun USA le Pakistan sorkarin sipai le tangka sumin nasa takin Mujahideen hai chu an thrangpui a. Chu zar chun Afghan Mujahideen haiin Soviet sipaihai chu nasa takin an suom thei pha a. The New York Times-in a ziek dan chun Soviet Union chun sipai 15,000 Afghanistanah a chân a nih. Kum 1989 in Soviet sipaihai chu Afghanistan a inthokin an inhnuk dok a. An President Sayid Mohammed Najibullah chu suom thlain Mujahideen alliance hai chun sorkar ro an hung rel tran tah a nih.

Sienkhom sungrilah an inrem mumal thei naw leiin râl rûka inbeina anni karah a hung suok a. 1994 tawp tieng khan Taliban chu movement hrat tak a hung ni ta a. Pakistan sorkarin ralthuom, military training le tangka sumin nasa takin a thrangpui zui pei a, chuongchun Afghanistana rambung tam tak chu Talibanhaiin an thu hnuoiah an sie tah a nih. Taliban thruoituhai chu an reng deuthawin, Soviet-haiin an ram an hung run leia tlan hmang, Pakistan refugee camp-a inchuk (educated) an nih. Taliban hai hi Sunni Muslim, hnama chu Pashtun an nih. Pushtun mihai hi Pakistan North-West Frontier Province lai tam tak an um a, Pakistan sungah 13 percent lai an nih. Pakistan sorkarin Talibanhai a thrangpuina hi hnama an inkungkeina (ethnic bond) le sakhuona bakah anni hmanga Afghanistan-a thuneina chalai an tum lei a ni deu tak. Sienkhom Osama Bin Laden hung inlang chinah, Taliban hai chu a tira thrangpuitu Pakistan le USA hai ta dinga hmelma lien tak an hung ni tah a nih.

Sakhuonain zung a kei nghet dan hi inthuk tak a nih. Hieng Talibanhai khom hin,’Jihad’ an sakhuo bu Korana inziek hi an hmang indik naw or an inhril hriet dan indik naw leiin firfieka chetna, huoisenna indik lo a hring suok a, poi tawk lo mi tamtakin hringna an chăn pha a nih. Korana inziek “Jihad’ hi a umzie tak chu ‘Indona thienghlim’ ti a ni a. Iraq mi Sunni Muslim-in ami hril dan chun mihriem sunga um suol do tina a nih. Puo tienga inlang suol/hmelma do ni loin, mihriem sunga suol um hi do a hmet deia hne hi ‘Jihad’ chu a nih. Harsatna le buoina ei tuok phaa mani ril rem zawng le tranghma kei zawnga Bible chang nuomna lai lai sirsana hmang ei thaw ei hung thaw el tah dam hi mak tak chu a nih. Jihad indik lo rong ei kai der an ta nawm a nih? Ei Kohran/pawlhai lai hin ‘Taliban’ hai ang hi ei nei fur khom a ni ta el thei. Hnam pumin Pathien rawna ei ngaituo a hun ta hle in an lang.

Ziektu: Dr. Lal Dena, Inpui.com Patron

SEI! MIHRANG AN KIM TAH NAWH.

Pa Lawr kha hun iemani chena inthawka neumonia dam naw, a hnunga lung tieng natnaa tlak buoka umin May 13, 2013 zan tieng dar li le a chan ve vel khan muol a mi lo liemsan el tah a. Lekha inchukna tienga lampui mi siempektu, vawisuna ka nina hi ama le Pathien zar chauhva tlung thei ka ni leiin, kan pamna le ka ngainatna hi thu chun hril zo thei nawng ka tih. Hun iemani chena inthawk ta khan sinthawna hmun a lo indang tah leiin inhmu an khat tah a. Aizawlah kan zin zatin mathei lovin Eden tharah an inah lengin devan ka kai zie hlak A chanchin thenkhat le kan lo inthlawpnahai ram tin Samdal chatel tawm angin zuk thlir let vak ei tih.

Dr H.Thanglora hi Saihenthang Nungate le Lienzing Sawngate hai karah October 2,1921 khan Parbung khuo,Tipaimukh biel, Manipur-ah a pieng a. Anni ureng hi sal ruol pariet – Tuothuom, Thavel, Lea, Hniera, Ruma, Thanglor, Hmangpu le Khawrakhang an nih. Sungkuo inngei tawp an ni leiin, nuhmei nei hmasahai hlak chun in tum suok nuom um lo, nupa tuok ngahai le in hlam sawm vela sei an hluo a, Parbung khuoa in seih tak a nih. Sal ruol insung inngei le inthuruol an ni leiin an khawsa thei a, Parbung khuoa serthlum bil nei tha pawl tak an nih bawk. Pa Lawr-in nuhmei a neiin, a uhai pathum in tum an suok chauh. A hun laia hmethaa inthang Sawnglienhnem Khawbung (Nekawi tia hriet lar) leh March 23, 1946-in an innei a, nau pasal panga le nau nuhmei pali an nei. An nau pasal upa tak dawt H.C.Thangsang (a nuhmei J.L.Sawmi) le an nau laia upa tak Thangthieng (w/o Chawnglur) chu tuhin Rengkaiah an um a; an naupang tak Mrs Lily chu a pasal R.Lalnunsiama leh Chanmari, Aizawlah an um. Anni nupa hi chu nupa inhmangaih le inngai taluo an nih.

Pa Lawr hi lekha thiem thei tak el a nih a. Kum 1931-in Parbung Lower School-ah kaiin pawl li chen a zo va. Kum 1936-in pawl ngaa inthawkin Old Churachandpur NEIG Middle Schoolah a kai nawk a. Lekhathiem thei tak el a ni leiin thlatin stipend Rs.5/- a hmu nghe nghe. Kum 1938-in Churachand (C.C) High School, Imphal-ah a kai tan a, a thiem thei em leiin pawisa le lekhabu The Last Day of Pompeii lawmmanin a dawng nghe nghe.

Indopui Pahnina,1941-1945 re hnungin March 25,1946-in private candidate-in Calcutta University hnuoiah C.C.High School hmingin matric a ekzam a. June 15,1946 Inringni takin a pasi thu Gouro Singh, Headmaster, C.C.High School-in lekhathawnin a zuk inhriettir a nih. Hi kum vek September 9-in D.M.College-ah I.A. thaw dingin Manipur Rengpa unaupa chulai huna College Board Secretary ni bawk Maharajkumar P.B.Singh chun admission a lo thawpui a. Amiruokchu, P.B. Singh-in a tiem angin hi College-ah hin Alternative English a lak thei nawh a, ama khawma inphalam takin, “Thanglora, I am very sorry, I cannot provide you with Alternative English as I promised. If you want admission to another college, I am ready to refund your money “ tiin a lo hril phing leh, fee chu la kirin Guwahati panin Cotton College-ah admission a zawng ta lem a. Chu lai huna Cotton College-a Principal chu R.R.Thomas a nih. November thla chen khawmin admission a lo pek nuom nawh a. A khaw hnungin harsa takin admission chu a la hmu hram a nih. (Ama chun admission a hmu dan hi ngainuom um tak a nih a ti a, ei lo indawn hman ta nawa, a pawi bak el). Hieng lai hun hin Manipur sorkarin scholarship tribal le non-tribal ta ding pakhat ve ve thla tin Rs.25/- a lo siem a. I.A. a pasi tha leiin tribal scholarship chu pekin a um a. Cotton College-a inthawk bawk chun kum 1950-in B.A. chu a lo pasi tah a; Manipur-a Hmar laia B.A. pasi hmasa tak a nih nghe nghe.

Anni hun lai hin abikin tribal lai lem chu lekhathiem kutpar thlieka tiem khawp chauh an la nih. Sorkar sin hmu khawm a la harsa nawh. Sorkar sin am, an naw leh ram le hnam ta dingin ieng tak him thawng ka ta tia an ngaituo buoi lai zing chun Pherzawl Lal Dolur chun hieng ang hin lekha a zuk thawn a; “Ka sang Thanglor-in B.A. i pasi ti ka lo hriet a, ka lawm hle. In hman huna la hung vak la, sielin lawm ei tih” tiin. Pa Lawr chu a hun nei hmasa taka Pherzawl a pan a. December 16, 1950 Inringni chun khawtlangin umni kham meuhin a B.A. pasi chu hlim takin an lawm tah a nih.

Pa Lawr le Lal Dolur le a khawnbawlhai Pherzawl High School indin dan ding thua December 18, Thawtanni tuk zing bu fak khawpa an inbiekna ama (Pa Lawr) ziek ngei zuk tarlang ei tih: “Lal aiawin Mawntiri Saia (Hrangchal) chun thu a hung hril tan a. ‘Pu Thanglor hin ram mipui ta dingin high sikul phun i nuom ni awmin thuthang kan lo hriet a; i ngaidan hril thei a ni chun Pherzawl khuo hin kan hriet nuom hle, mi hung hril thei la nuom a um’ tiin. Kei chun, ‘Hi thu hi ka ngaituo nasa tah a. Parbung lal khawm ka biek a, amiruokchu a remtina ka la hmu el nawh” tiin ka dawn a. Pu Saia chun, ‘Pherzawl khuoah indin la, thil tha a ni tho ring a um a. Lal le mipui chun kan dit hle si a. Iengtin am i ngai a? a tih a. ’High sikul meuh indin ding chun lal le khawnbawl le khaw mipui inthuruola tumna tak tak a um naw chun hlawtling intak ka ring. Kawng iengkima mipui le lal tieng in inthururuol ngei ding ti hriet hmasak a tul. Parbung khu ka dit angin kan inthuruol ka ring naw leiin ka ti nawk ta naw deuh a nih’ ka ti a. Pu Saia chun,’Khawtlang mipui le lal tieng chu inthuruol vawng dinga inbe fel kan ni tah. High sikul indin ding thuah chu kan inkau seng a nih’ a ta. Kei chun, ‘Chuong a ni chun a tha’ ka ta, thu kan sukthluk chu a ni el tah a” tiin. Chuongchun Pherzawl High School chu February 1,1951 khan hawng tan a lo nih tah a. Zirtirtu hmasa tak hai chu Pa Lawr Headmaster, L.Rothang (Ruolneisangpa), H.Tuolien, Lawmthang le Kama Hindi teacher an nih.

Ram le mipuihai hmangaihna lei chauhvin hlaw thu hril lovin kum 1958 chen khan Pa Lawr-in Headmaster sin chelin a lo thawk a. Hun sawt naw tea High School tha pawltaka hriet a hung nih a. Assam Board hnuoiah matric result zaa za an pasi tum dam a hung um a. Thawk le khat lovin India hmar sak pumpuia Pherzawl High School hming chu an thangsuok nghal. Abikin unau Mizoram tienga mihaiin an hung baw bik

Kum 1956-57-in Visva Bharati, Shantiniketan, West Bengal-ah B.T. training-in a fe a. Chu khawm chu May,1957 khan hlawtlingtakin a zo nawk a. Amiruokchu, B.T. a zo hnung hin Pherzawl High School-ah sawt a thawk tah nawh. Sin tha lem B.D.O. pekin a um leiin, Pherzawl High School, khawtlang thuoitu le mipuihai thlakhla le ngai em em pumin January 13,1958-in a sin thar chu Jiribam-ah a zawm ta a nih. Amiruokchu, BDO sin khawm hi thaw sawt hman lovin Dr Rochunga Pudaite fielna leiin an ban nawk a, kum 1959 khan Sielmat Christian High School-ah Headmaster sin a thaw nawk tah a nih.

Hun sawt naw te hnungah Dr Rochung Pudaite remruotnain Northern Illinois University, USA-ah M.Sc.Education inchuk dingin a fe thla a; hlawtling takin M.Sc dikri chu Agust 8, 1963 khan inhlanin a lo um nawk a. USA-a inthawka a hung kir nawk hnung sawt naw tea Pu Rochung le inhriet thiem nawna leiin, mission-a rawngbawla thawk zing a lo remchang ta nawh a, a sin chu chawlsanin, hieng Vimala Raina H/S (1960), Parbung H/S (1961), Pant Standard H/s (1963) hai an din a. Kum 1964-in Chingmeirong Adimjati Siksha Ashram hmunah Adimjati High School, A.Daiho le T.Kipgen hai leh inthuruolin an hawng nawk a. Hi lai hun tak hin D.M.College-ah B.A. kum khatna ka zo hman char a. Kan pem chavai leh College hi ka kai zawm thei dim tia ka um lai chun, Pa Lawr chun, “Dena, Adimjati High School-ah hin hung thawk ve la. Zingkar class nei hlak i tah, sunah College-ah va kai i ta. I nuom phawt chun van tawng rak khawmin lekha inchuk thei pei ding nih” tiin a mi fiel a. A ti ang ngeiin Adimjati High School-ah ka thawk sungin private-in B.A (Distinction) le M.A (private candidate bawkin) Guwahati University pumpuia second position hiel lain ka pasi a. Hi lei hin kum 1972 khan Jawaharlal Nehru University, New Delhi-ah fellowship hmuin M.Phil ka thaw thei pha nawk a. A hnung peia UGC Teacher Fellowship hmuin Ph.D khawm ka hung thaw thei ta pei a nih. Hi hi Pa Lawr le Pathien zar lieu lieu a nih.

Adimjati High School-ah kum thum kan thaw hmun khat lai khan National Council of Educational Research and Training (NCERT), New Delhi, chun education tieng awn All-India essay competition a buotsaih a. Pa Lawr kha thang vein, pakhatnahiel lain National Award khawm a lo hmu nghe nghe a nih. Amiruokchu, politics tieng a hung inhnik ta leiin, Adimjati High School-ah hin sawt thawk ta lovin Hmar National Union-ah President niin Manipur Assembly Election a contest a; politiks chu a kuong naw ding a lo ni leiin, a hlawsam a. Kum 1970-74 chen khan Kha Manipur College, Thoubal-ah Principal sin chelin, Dr (late) Lalnghawrlien leh khan an va thaw tlang nawk a. Pu Nghawr chu Churachandpur College-a hung insawin, Pa Lawr ruok chu Mizoram sorkar fielnain B.Ed Training Institute, Aizawlah Principal-in kum 1975-a inthawk kum 1986 chen a thaw nawk tah a nih. Hi zo hin Mizoram Board of Secondary Education-ah Chairman-in a thawk nawk a. Hi Board-a Chairman a ni lai zing hin a lo pension ta a nih.

Sawrkar sina inthawkin lo pension sienkhawm Indira Gandhi National Open University Study Centre, Aizawl-ah le College dang dang hieng, Lawngtlai College, 1988-1989, Lalhmingthanga College, Durtlang,1992 le TLR College,1994 haiah thawkna a lo nei zing bawk. Chuong lai zing chun The International University of Contemporary Studies, Washington D.C., USA-ah doctoral thesis a lo pek lut a; hi University hin Doctor of Philosophy (Ph.D) dikri chu July 10, 1999 khan a lo inhlan nawk ta a nih. Hi hai baka a amaa inthawk inchuk ding le a thilthaw inchik tlak thenkhat chauh la zuk tarlang vak nawk ei tih.

  1. Lekhabu ziek: Pa Lawr-in text book Pherzawl Reader dam kha mawl tak si, tha em em a lo ziek a. A lekhabu siem dang Mathematics Tutor le Mathematics Secret, Paona Road-a Gandhi Memorial Press-in a sut dam kha Chalranghai khawmin an ngaisang hle. Ni kum October thlaa Rengkaia an nupaa damdawi pan malama an hung khan ka hang inhmupui zawk a. “Hi lekhabu pahnihai hi G.M Press-ah a copy la nei mei an tih hung zawng rawh uo” a mi tih a. Press manager a ruoltha tak pa hlak a lo thi tah si. Ka hlawsam hria a, la va zawng suok hram chu ka tum a nih. Kha lekhabu pahnihai kha an lo hlu em el.

  2. A hla phuokhai: Pa Lawr kha pa khawsawt thei le hlaphuok mi tak a lo nih. A rawipa Pu Chalrosung hril dan chun keilet hla khawm iemani zat zet a lo phuok a ni awm. Chu hai laia pahni chauh zuk tarlang ei tih. Independent Kohran Hlabu No.232: Sandamtu lengna Zion ram khi ti thluk hmangin, a hnuoia hla hi a phuok a:

Lilipar lengna Bung tlangpui khi,
Ka lung an leng ni’n ka thlira;
Tuor an tak ngei de aw!

Chun, a hlaphuok pahnina chu Independent Kohran Hlabu No.51: Jerusalem khaw kawl Kalvari muolah ti thluk hmanga a phuok a nih.

Thapui hang thlir vel tam, ei tuonna tlang khi,
Nang le ei sulhnunghai ngaiin kan rum ie:
A thei chun lungrunpui kir zai rel rawh.
Hmu ka nuom ie, hmangaih lungrunpui,
Lungkham bangna ainawnpar sen sieri;
Hmar tlangpui mawi dinga i hung pieng.

Pa Lawr kha ei histawria hun inthlak thleng pawimaw tak hun, thanghlui le thangthar nun inchawk pawl lai huna pieng le lekha inchuk a nih leiin, thanghlui nun dan mawi thangthar nuna hlu luttu, hnam nunphung (culture) vawng hringtu a nih. Ring thar hmasahai khan Kristien hla thluk hmanga keilet hla phuok dam kha an lo theida a. Amiruokchu, ei mithiem hmasaha’n an lo inhnikpui tlat lei khan, kha dodalna kha a suknep a. Chuleiin Pa Lawr kha secular literature bul thut siemtuhai laia pakhat a nina hi inphat ruol a ni nawh. A hlaphuok danghai chu dam te’n la hung dap suok tum ei tih.

  1. Insukfai le inchei mi: Adimjati Compound-a kan um lai, Pa Lawr a tho inhnuk lai ka hmu ngai nawh. USA-a inthawka a hung kir hnung lem khan chu, zingkar inhma taka ei va hmu chang khawmin, suit le necktie leh a lo induong hman zie. Iengtik lai khawm nghawngawr kha chu an thla ngai nawh. Inchei le insukthienghlim kha a ni tin nun a nih. ‘Role model’ a lo tling tak zet el.

  2. Titi thiem: Pa Lawr anga titi thiem kha mi vang an tih. A thluok a tha a, lekha a tiem rawn a, tawnhriet a hauhva, hril ding a hriet rawn bawk. Mi an mizie ang peia pawl dan a thiem a; mi mawl khawm an mawl dan ang peiin a pawl thiem. Amaah khan boruok (chapona) a um nawh. A mizie hrilfie dan tha tak chu ‘plain living and high thinking’ (mawl taka khawsaa, thil insang tak ngaituo) ti inla indik takin ka hriet.

  3. Saptawng thiem: Pa Lawr Saptawng tiem dan le ziek awlsam a ti dan kha mak ka tih. Saptawng ziek kha chu Parbung hlasak thiemnu an hril ang el kha a nih. Parbung hlasak thiemnu chu thing thingrem chunga an thunga, panthlang nghain a zuk sak el a nih an ti chu. All-India Essay Competiton a ziek lai khawm tum khat ka va tuok fuk a, chaira an thunga a ziek el a nih. A kawla lekhabu rawn ding a sie rem rum khawm ka hmu nawh. Mi thiem filawr chu a va ni ngei!

  4. Inchuktir thiem filawr: Pa Lawr kha inchuktir thiem filawr, inchuktirtu dinga pieng (born teacher) a nih. Ieng subject khawm kha a thiem vawng a. Shantiniketana inthawka B.T. a hung zo hnung lem khan chu situational method of teaching kha a hmang nasa a. Pawlriet kan thaw tum Tense (Simple Present/ Present Continuous/ Present Perfect/Present Perfect continuous) a lim le thilthaw (diagram and action) hmangin a min inchuktir chu theinghil ngaina a um nawh.

  5. Zoram khawvela thiemna kungpui: Zoram khawvel le puotieng chena khawm Pa Lawr kha thiemna kungpui a nih. Manipur-ah le Mizoram-a High School le College an dinhai po po vawisun chen hin thiembuk pawimaw tak an ni seng. Pherzawl High School ringawta inthawk khawmin Central Services – IAS/IFS/doctor/kohran thuoitu le missionary ieng zat am an suok ta a? Hril sei a ngai nawh. A dam laiin parthi ei lo inawrtir nawa chu, a thi hnung bek hin Hmar Inpui or HSA General Hqtrs bekin chawimawina la hung siem hai sien nuom a va um de! Bengvar thlak takin Reformed Presbyterian Church, NEC, hotuhaiin Saikawtah February 20, 2010-a Gospel Centenary an lawm tumin Man of the Century Award Pa Lawr, L.Keivom, kei le mi dang thenkhat an lo pek kha, an thaw tha ngei. Zawlnei khawm a veng tieng chawimawiin a lo um ve hlauh chang a um!

  6. Hnam lungril (Mizo Nationalism) tutu: Pa Lawr khan Mizo Union khawm kha iemani chen a lo thuoi a. Hmar National Union President a ni lai khawmin Zo hnathlak pumpui inpumkhatna lungril kha a nei zing a. Hmarhai Hmar nina khela, a lien lem Mizo nationalism-a luongkhawm hi a idealogy ropui tak a nih ngar ngar. Chuleiin, Mizohai hnam anga an hung ngirsuok venaah hin Pa Lawr-in thu le thilthawin a bulthut a lo siem ve a nih.

Aizawla kan inbiekna: Aizawla vawikhat kan inhmu tumin, “Pa Lawr, mihriem hun tiem dan khawmin upa tieng in lo ni tah a. Mithiem hmasa tak in Io ni si, thangtharha’n in chanchin dam hriet an hung nuom ding a na, i autobiography dam hi i lo buoipui ta’m?”ti’n kan dawn a. “Ka buoipui zing” ti’n a mi dawn a. Aizawl ka suoksan hnungin lekhathawnin a lekhabuhai po po Isaac Memorial Library-ah thawlawm dingin ngenna ka siem a, ama hminga Almirah siem dingin thu ka tiem bawk a. Hi thil pahnihai hi a theina hmasa taka nu Hnem hei indawn ka tih.

Thu laknahai:
1.Pherzawl High School Golden Jubilee Souvenir, 1951-2000.
2.Joseph Joute, Hmar Mithiem Hmasa Dr H.Thanglawra ei lo the tah, Hmasawnna Thar, 14 May,2o13.
3.Thangsawihmang Sawngate, Rengkai.
4.L.Keivom, Mayur Vihar, New Delhi.


By Rev. Thangngur
 
(Hrietding: Rev. Thangngurin Lusei tronga a ziek, Independent Kohran Presbytery Minute Book-a inthoka lak suok le Hmar tronga inlet a nih. A ziek kum hi a chuong nawa chu 1936-38 inkara a ziek ni ring a um. Parakraf sei tak taka rem khawm a ni a, a tiem inhoi theina dinga a awm tawka ka thre hrang le rem thrat a nih. L.Keivom)

Independent Kohran chanchin tlawmte hang ziek met inla:

            Hi Manipur State S.W. Area-ah hin 1910-a inthok khan Pu Tlangval (Watkin Roberts) buotsaiin Mizohaiin sin kan lo thaw a. Pathien malsawmin kum tin kan hung pung deu deu a, harna voi hnih a hung tlung a. Hi Biel chauha hin kristien 4000 lai an lo tling ta a. Biek inhai khom a hung pung ta hle a; biek in, a chung rangvain Kawnzar le Parbungah thra takin an lo bawl a. Mizo ruol ngota kan thaw lai chun kan inthuruolin kan inpumkhat èm ém a. Presbytery le inkhawmpui danghai khom neiin, kan hlimin kan lawm tlang thei èm ém. Hieng lai hin thoktu khom 48 lai an nih.

            Chun, kum 1928 January-in Pherzawlah Presbytery kan nei a. Chuong lai chun Mission hmunpui Saprama inthokin Home Party pathum- Mr. H.H.Coleman, Mr. Williams le Dr. Turnly- an hung suok a, Pherzawl Presbytery chu an hung hmang ve a. Ka lo lawm èm ém tawl a. Pu Tlangval rawia Lalpa sin kan thaw ra malsawmna ropui tak hung ni peia ngaiin kan lo lawm èm ém a, an puok phur kan rin naw a, anni khom kan lo zawn hiel a.

            Chun, an kir suk sawt naw te hnunga chun Mission-ah buoina nasa tak a hung um tah a. Pu Tlangval an băn tah ti thu a hung inthang a. Pu H.H.Coleman le Paul Rostad chun Saptlangval chu Mission-a inthoka băn a ni tah tiin mihai kuomah lekha an thon dar rak el a. Keini khomin kan lo hmu ve a. Keini chun Mission-a inthoka băna a umna san ding awm a suolna kan hriet si naw a. Anni hlakin a thil suksuol awm hlak an hril bok si nawh. An bănna sana an hril tak hlak chu: Saptlangval hi Biela inthoka mel 500, Calcuttah a um leiin a nih, an ti chauh si a. Pu Rostad lekha 29 August 1929-a, “The Councils of America and London have dismissed Mr. Roberts because he lives in Calcutta” ti chauh naw lem chu Pu Tlangval băna a um san mi hril khom kan hriet si naw a. Kum 20 ding lai a lo thok tah a, Pathienin mal sawmin kohran an pung èm ém a, a suolna kan hriet ve si naw a. Calcutta a um chu an banna san hiel awm a ni khoma a son khom son el hai sien. Misawnari meu hang bănna san tlak awmin kan ngai ve thei naw a.

            Thoktu 25 le kohran member 2500 lai chun Pu Tlangval chu kan pom ta hrim a. October 1929-ah Senvon (Kawnzar) ah Presbytery kan nei a. Pu Tlangval an banna san chu kan pom thei naw thu London le America Council-a khom kan thon nghe nghe a. Chu thubuoi chu ngaituo dingin Pu Tlangval chu London tieng a fe thlak a. Chun, H.H.Coleman chu Council haiin General Secretary-ah an lo ruot tah a. Pu Tlangval leh Mission an inchu a. Pu Tlangval chun Pathien ram lienna dinga mi thawlawm chu rorêltu kuoma thubuoi intlunna ding chun a hmang ngam naw a, Coleman ruok chun roreltu kuoma intlunna dingin cheng sang iemani zat a hmang a. Coleman chun Mission chu a hung chang ta pei a. Saptlangval chun ama pomtuhai inzomkhawmna dingin Indo-Burma Pioneer Mission a hung indin a. Keini Manipur Biela mihai chu a hmain sorkarin NEIG Mission chauh naw chu Mission dang hi biela hin a um an phal naw leiin Independent Church tia inkoin, thoktu 25 le kohran member 2500 chu kan lo insukhrang ta a. Chuong lai chun Saptlangval pomtuhai po po chu keini Independent tiem sain 4983 an la tling a. Pu Tlangval an băn zo hin kan Field Secretary H.K.Dohnun le thoktu dang po po chu Pu Tlangval an pom leiin H.H.Coleman le Rostad chun an hung băn bok a. 

            Hi inbănna le buoina hi Pathien phal le remti niin ring thei a ni nawh. Coleman-hai thil hung thaw dan hi thlarau thienghlim thruoinaa thilthaw niin ka ring thei hlol naw a. Hi taka inthok hin kohran a hung ngui èm ém a, mi tam tak an ma a, biek in tam tak a hung triek a. An chetzie hi Krista nungchang le berampu rawl ni theiin ring thei a ni hlek naw a. Pathienin a dit zawnga thruoi ding le titak meu le thrahnem ngai taka kum 8 an trongtrai khomin Coleman chu pom theina an nei chuong naw leiin, rinum ieng ang khom tuor naw thei a ni ta naw a.

            Coleman chun Phaipuia Political Agent kuomah a hêk hlak a, Political Agent chun a ko rop a, roreltu hmaah a ngir pha vet a. Political Agent chun biek in nei hai, thoktu dang le pastor nei hai, Presbytery nei hai, Conference nei hai, thawlawm hai khapna awrdar a’n suo a. Chuleiin, kum 6 zet chu biek in loah, inah inkhawmin, baptisma le kohran dan danghai khom thaw thei loin an um zing a. Chu sung chun ukil (lawyer) hai rawnin, an zalen ve theina ding chu ngaituon an bei an bei a. Shillong-a Governor kuomah petition an siem a, an hlawsam a. India Viceroy kuomah petition siem an tum pei a, Phaipuia Political Agent-in a phalpek naw a, an mangang ta èm ém a. Chu Political Agent kuoma chun voi hni lai an hni a, a phalpek chuong nawh.

            Chuonga mangang taka biek in khom nei loa ina an inkhawm lai chun kohran an hung pung pei a, inah an inleng ta naw a, an hnina po po hlak chu a hlawsam ta si. Pathien rawna trongtraia hni ngat ngat dingin an insiem a. Sawt khom an la hmang hman hmain, mihriem tu khom rawn loin, ukil varna khom ring tum bok loin, Pathien chauh enin, Peter haiin “Mihriem thu nekin Pathien thu kan zawm lem ding a nih” an ti ang khan, Pathien thu chauh enin, Pathien rong ei bawl pangngai ang khan, kohran danin iengkim thaw nawk (nok) el ei tih tiin lungril huoi êm ĕm an hung nei tah a. Political Agent awrdar chu a ngai a la ni zing sain a um naw angin tritna hrim hrim an nei ta naw a.  Senvon (Kawnzar) ah biek in a dung hlam 7, a khang hlam 4-in hlim êm ĕmin an hung bawl ta a. Harna a hung tlung a, chu biek in chu kum khat sungin voi hni lai an zom a, a dung chu hlam 10 lai a hung ni ta a. Lalpan a sung sip pei a. A kum nawk chun rangva inkhumin, a dung hlam 7, a khang hlam 6-in thra takin an bawl a. Chu khom chu Lalpan a sung sip pei a. Khaw danga Independent kohranhai khomin biek in an hung bawl seng a. Harna a hung tlung pei a, an hlimin biek in voi khat voi hnih zauh khom an um a, kohran an pung hle a. Kum 1935 sung khan Independent kohran 648 laiin an hung pung thar a. A hmaa NEIG Mission lo ni tahai khom tam tak Independent Kohranah an hung lut nawk mek pei a. Tisa tienga kan retheizie chu, kan pawl chu hang inhnar tlak lul a ni si naw a. Hieng ang chauh ni pum khoma mi an hung inpek lut nuom pei hi Pathien thilthaw ni ngeiin ka ring hlak a nih.

            Hi buoina hung suokna bul hi Pathien hmangai lei ni loin, suol le tisa trânghma sielna leia hung suok a nih ti ka ring a nih. Sawt deua thil umziea inthokin hang sui inla. Kum 1926-a Senvona inkhawmpui kan neiin Rohmingliana, Lalnghinglova le Vanchhunga hai, hotu pathum an um a; Dohnun khom a hung a. Dohnunin, “Hieng mi pathumhai lai hin in Field Superintendent ding in dit tak thlang ro” a ta. Sienkhom, pakhat khom thlang an um chuong naw a. Chu trum chun Hmar ti chauh naw chu hnam dang po po chu (khawhnawm hla fea hin zawl a um a, chu chu Bieki Pa, R.Dala huon zawl kan ti a), zan inhnu deu tieng hin an fe khawm a, Dohnun le Saptlangval bănna thu an rot ni awmin an hril. A thren chun an nuom ve naw leiin an fehmangsan ni awmin an inhril bok. Hmar an mi fiel ve nawna san khom Dohnun chu Hmar a ni lei niin kan ring tak.  Chu an inrawnna zawl chu a kum nawk vel elah mîmin a kei chim dar vong a. Chu thu chu kan hriet ve dĕr da’l a. A hnung daih, 1934 khan mi baua inthokin iengmawti tiin a hung suok a. Paite le Vaiphei hai chun chuong thu an hril dar hnung chun (Independent an lo ni bok a), “A ni ngei, ka thrang a, mi ko ngotah an mi tir leiin an thu ka lo hriet ve dĕr nawh” tiin anni laia thrang ve pakhat chun a hril.

            Coleman-hai hung suok khan Biela siem thrat ngaihai siem thra dingin Council-a inthokin phalna an hung lak a na. Hi taka an inrawn khawmnaa inthok hin Sapramah lekha thon an ta, Coleman-in chu chu a hriet phing chun lungril nei rieuin Saptlangval hi a hung er rĕng a ni awm. Pherzawl Presbytery 1928-a Coleman hung thrang trum chun Tinsuongah Committee an lo nei a, Sap misawnari hni an rot a, Presbytery-ah an thè lut a, Presbytery-in a remtipui a. Sap hnina thon ding chun chuonga Committee lo neihai chun “Tum ning a ta?” an ti chun, “Keini rawiin thlang inlang” an lo ti ruk a ni kan ring a. A hnunga kan hang ngaituo hin anni rawi ngot chu an lo ni bok a. Chuong ang chun an lo kawmiti ti khom ahmain kan lo hriet si naw a. Chuonghai chu Lakhipura khom, Phaipui Biela khom Coleman rawiin inpawl fienriel bikna an lo nei rop si a. Lakhipura lem chu santiiri ngir chen an insiem hlak an ti bok a.

            Chuleiin, Saptlangval an hang bân el ta chu, kan dit khop nawa Sap kan hni bel sa a ni lem si leiin, mak kan ti a. Presbytery-a Sap hnina ziektuhai khan Saptlangval banna dingin Coleman rawiin rot ru’ng an ta, London le America Council kuomah Presbytery hming siin Coleman chu inchawiitirin peng an ta, Council-haiin a biela mihaiin an dit ta si naw chun tiin Saptlangval an hung ban a nih ti kan ring tlat a. Presbytery thu ni lo, thu belh an nei ngei ngei ning a tih ti kan ring ta tlat a. A hnung elah Pu Tlangval tarpu Dodson, Council Member ni ve chun, “I biela mihai dit naw khop hiela i hang um el chu poi ka ti ngot el” tiin lekha a hung thon a nih, an tih.

            Presbytery thu bel sa amanih, vervekna leia thu phierrukna a um ngei ngei ning a tih ti chu chieng taka hriet tlukin kan lungrilah a um tlat a. A hnung elah chun Pu H.H.Coleman-in Americaa inthoka Lianhawla lekha a thon 23rd July, 1929 a mi chu kan lo hmu tah a. Hieng ang hin-

            “I lekha 24 April 1929 le 2nd May 1929 a mi kha hang don ka ti che. 2nd May, 1929-a i       lekhaa Dohnunin order a thon suok copy i mi hung thon bok leiin lawmthu ka hril che.            Ka hum zing che leiin Dohnun thu chu poisa hlek naw rawh. America le England le India    rama thuneina kim nei dingin Mission-a General Secretary-a ruot ka ni tah. Mr. Williams    chu Mission-a inthokin bănin a um ta a, Mr. Roberts (Pu Tlangval) khom tu hin Mission             leh inzomna a nei ta naw a, thuneina khom a nei ta bok nawh.

Nang le i ruol ringum panga (Kunga, Vaitlaia, Savawma, Liankeuvunga, Vungtuala) haiin thil umzie in hriet theina dingin hieng thil hi ka hung hril che a nih. Ama (Dohnun) chu ka ngaisak naw a, a nuom dan ang angin thil lo thaw phot raw se, ka hung pha leh ka thaw ding la thaw veng ka tih. Lakhipura Brother Rostad kuomah um zing la, ringum takin a kuomah um rawh. Nangni naupanghai le Rohmingliana hming ziekna amanih, Presbytery hnina kha amanih tu kuoma khom ka’n hmutir naw a, tu tuhai am an na, tuhai am hming ziek ti keimaa inthokin tu khomin an hriet nawh. London le America Council chauh ka’n entir a, ka kuta inthokin chuong lekhahai chu Doctor le Williams chen khom ka’n hlxx0259n rêng rĕng nawh. Nang le Rohminglian-in Phaipui Biela pastor hai, evangelist hai le thoktu po poin thil sukdanglam chu nuom vong an tih in ti kha ka ring èm èm”

tia lekha an inthon chu kan hmu phing leh Pu Tlangval banna dingin Presbytery thu an lo belh ruk ngei ngei ning a tih ti chu mita hmu a, naa hriet ang ela lungrila ring tlatna lo um kha Pathien mi’n hriettir ni ta èm émin kan ngai tah a. Pu Coleman-in Daktor Turnly le Mr. Williams khom, tu dang khom, lekha kha ka’n entir nawh a tizie kalhmang rênga inthok hin ring naw ruol an ta nawh a.

            Chun, biek in kan nei a, kohran dan anga iengkim kan hung thaw phing leh kan hlimin, kan lawmin, kan thla a muong a. Kan hung pung deu deu phing chun Coleman, Paul Rostad le Herbert D. Meyers hai chu remna siem dingin an hung a. “Inrem takin, a hmaa ang bokin thok tlang nawk ei tiu” tiin an mi hung thlêm rak el a. Nisienlakhom, a tira inthok rêngin an rawl chu  berampu ropui Lal Isu rawl niin kan hriet thei naw a. Sorkara mi hêk le vauna ngota an mi bei an leiin an chetzie khom Krista nun dan angin kan hriet thei bok nawh. Annin Sorkar ruoia kum 6 lai an mi sukmangang lai khom khan Paulan, “Mangangin kan um, bei ruok chu dong loin” a ti ang khan kan rinum lai tak khomin Lalpan a mi thlamuong a, kohran an hung pung pei a, mal a mi sawm peiin kan hriet.

            Ukilhai râwna hnǐna siem peiin, President hai, Borsap hai, Assam Governor hai chenin kan hni a, thu kan hmu naw a, kan tawp dĕr hnungin, Lalpa rawnin, sorkar order hai khom baw lui hiel ngama lawm taka biek in le kohran dan po po zawm nawk thei ding khopa huoina mi petu hi Lalpa Pathien, Iengkimthawthei, Peter hai thrangpuitu bok kha mi sukhrattu le kan hma thruoitu a nih ti kan hrriet leiin kan zui pei a, kan mangang lai tak khom an kuomah inpe thei loin kan lo um tah a; kan hung hlimin, kan thlamuongin, kohran a pung pei a, lungril zalen taka kan um hnung si hin chu leiletnaa kut innghatin, hnung tieng kan en thei ta ri naw a nih. Mihriem le mihriemin, “Inrem ei tiu” ti el chauh chu Pathien siem ni loa mihriem siem lui mei mei chauh chun a thrat thei tak tak kan ring thei naw a; Pathien chauh hung siem chu kan nghak ri a. Chun, Coleman haiin inrem an hung ngĕn thua khan, “Conference hung nei kan ta, kan ngaidan hung hril kan ti cheu” tiin kan inthla a.

            Chun, March 23, 1935 khan Parbungah member 63 hai chun Conference kan nei a, kan thurel chu a hnuoia hin ziek a nih. Mr. Coleman hai chetzie le an thuhril, an lekhahai mak tak tak a tam a, hi taka hin ziek seng ruol a ni naw a, a bu-a la siem a trûl ei thei.

-Rev. Thangngur

Extract of the Resolutions of the Conference of Independent Church at Parbung on 23 March 1935.
           
Chairman- Pu Chawnga[1]
Secretary- Rev. Thangngur

Resolution No. 3

Pu Coleman inremna (hung rot) hi kan remti thei naw a, hieng ang hin lekha thon kan remti:

            “NEIG Mission Council, London/America: Tarik 31 January 1935 khan in General           Secretary H. H. Coleman chun keini Manipura Independent Church kuoma hin inremna a   hung hni a.  March 23, 1935-in Parbung khuo-ah kohran mi 1938 aiawin pasal puitling           63 hai chun Conference kan nei a, kan thu ngaituo chu hieng ang hin a nih:


            Kum 1910-a inthok 1928 chen khan hi Biela hin kohran kan pung a, Pathien thlarauin a    mi thrangpui a, ramtharhai hong peiin, inrem takin kan um hlak a. Kum 1929 khan             H.H.Coleman chun, “Biel ka chang” a ti a. Chutaka inthoka biel hang chin takzie le     kohran hanmg siet takzie chu in palai George Paysley, London-a Secretary khan fie takin           a hriet bok a. Kum 1930 khan Independent-in kan lo um tah a, buoina karah, thlarau             thrangpuiin thlamuong takin kan um a. Remna chu thra kan tih. NEIG Mission ruok chu    kan zom thei nawh. Remna siem dingin ama le ama inrem (hmasa phot) raw se.             Tuithraphai kohran 500 lekha kha lo hmu tang in ta. Kan dit tak chu: hi ei rama hin      NEIG Mission khomin, Independent khomin remna Gospel hi inrem takin puong dar ve   ve raw se, Lalpa chawimawina dingin.”

Note: Hi chanchin hi Rangoon ka tlung hlima 1986-a ka ziek, a kawpi ka hmu kim ta lo a ni a. Vangneithlak takin Dr. Lal Dena-in ‘Thuro’ ah 1986 khan a lo insuo a, a kawpi a la kol chu a hung scanned a, a mi hung thon a. Chu taka inthokin computer-a ka thun, a’n awngna threnkhat ka thol a, editing trulna iemani zat ka edit bok a nih. Rev. Thangngurin a hril, Lianhawla kuoma Coleman lekhathon le chu le inzoma Lakhipura inthoka October 17, 1930-a Field Secretary H.K.Dohnun lekha insuo ngainuomum tak le bengvarthlak tak chu Zoram Khawvel-6 Appendix-7 ah hmu thei a nih. Chun, hieng lai chanchin hi chieng taka hre nuom chun Zoram Khawvel-6 tiem dingin ka’n fui bok. L.Keivom (Wednesday May 01, 2013, Delhi).


[1] Chawnga ti hming put hi khang lai khan mi pathum, hming inlar tak tak an um a. Pakhat chu Senvon mi Dawrkai Chawnga tia hriet lar, Conference-a Chairman hi a nih. Ama hin kum 1931 khan Independent Kohran chanchin tawi kim takin a ziek a, chu chu George C. Friend & Dr. Thomas W. Tait M.D, IBPM Treasurer kuomah a thon a, chu taka chun ‘Chawnga Lushai, Senvon Dawrkai’ tiin a ziek. ‘Chawnga’ pahnina chu H.L. Chawnga (Hmar Leiri Chawnga) tia a hming ziek hlak, a hnunga Rev. Chawnga tia hriet lar, Dr. Rochunga Pudaite pa a nih. Ama hi Watkin Roberts le nasa taka inthlop hlak a ni a, sienkhom Coleman tieng a pakai a. Parbung Conference-a Independent Kohran-hai dawr dinga Coleman-in palaia a hung tir hi a nih. A pathumna’ chu Bhutana misawnari-a fe hmasa tak Rev. Thattinlien Sungte pa Chawnga (Chawngneithang), solfa thiem, NEIG Mission hnuoia teacher-evangelist-a kum iemani zat a thok hnunga a rongbawlna maksana ser huon siem dinga Sartuineka inpêm kha a nih. LK

This agreement made this 13th (Sunday) February 1972 between Independent Church of India led by Rev. Darsanglien and his party (C.C. Rema – Director, H.K. Khawlkung – Edn. Director, Hrangtawnlien – Finance – Director, ) hereafter called the first party on the one part of the Independent Church of India led by Rev Pochunga Pudaite and his party (Challienkung Hrangngul – Home Director, Dartinhmang – Finane Director, Ramlien Pudaite – Publication, Lalliensung- Edn. Director) hereinafter called the second party on the other part.

Now, this the witness that both parties have come to an agreement on the following points:-

1. LANDED PROPERTIES SITUATED AT SIELMAT VILLAGE : All the Churches lands situated at Sielmat Village shall be partitioned as follows:
(a) All that land including buildings standing thereon bounded on the west by Rev. Roulneikhum Pakhuongte and Lalthankhum Sinate, on the east by small Nullah running between the present quarters of Rev. Darsanglien Roulngul and Rev. Hrangtawnlien, on the north by the small brook shall belong to the second party viz; the Independent Church of India (I.C.I) led by Rev. Rochunga Pudaite.


(b) All that land (including building standing thereon) bounded on the west by a small Nullah running between the present quarter of Rev. Darsanglien Roulngul and Rev. Hrangtawnlein, on the east by a line running for Jubulee Hall to Sielmat brook, on the north by the lands of Rev. Hrangtawnlien and Rev Darsanglein Ruolngul and Mr. Thlira and Mr Lalremthang and them south by Sielmat brook and I.C.I Book House plot shall
belong to the first party viz. I.C.I. led by Rev. Darsanglien Ruolngul .

2. FIELD AREA : Regarding the landed properties of the Churches in the field area shall belong to the respective parties according to their respective buildings.

3. NAME : The name Independent Church of India shall belong to and own by the Independent Church of India led by the fiats party and the second party shall be named by different name on or before the General Assembly of 1973 of the second party.

4. CASES: (Pendings) : All cases relating to Independent Church of India and Partnership Mission Society (P.M.S) between the parties be withdrawn within the month of February, 1972.

5. POSSESSION OF CHURCH QUARTERS: Rev. Hrangtawnlien, Mr.Pasung and Rev. Dartinhmang shall vacate their respective occupation of the Church Quarters at Sielmat before the end of February. 1973.

6. FINANCES: Regarding financial liabilities as it stands now the respective factions shall be responsible for their respective case.

7. That any act of Commission or Omission between the parties by either party during the past are executed each other by the parties in the name of Almighty God.

8. That the value of this agreement is estimated at Rs.60.000.00/- (Rupees sixty thousand only).

In witness whereof the following persons sign on behalf of both the parties, on this day and month and Year first above written.

Signature of the first Party

1. Darsanglien
2. Hrangtawnlien

Signature of the second Party

1. Rochunga Pudaite
2. Challienkunf Hrangngul

Witness:
1. J. Batlien, U.D.C
2. N. Hauneiphup, L.D.C
3. Lalthankhum Sinate

Dated: February 14. 1972

By L.Keivom, Inpui.com

Kum 2013 ei chuong luta inthoka ei khawvel chikte sunga titi suktamtu chu Independent Church of India General Assembly 63-naa ICI Kohran bik hminga Delhi sunga remchang hmasa taka ICI hminga a hrana inkhawmna nei tran dinga an thurĕl Resolution No. 5 a nih. Hi thil hin inpumkhatna le inthuruolna nasa taka a suksiet bakah kakhawk ditum lo tam tak a nei ding nia Delhi tlanga hnam lungthu pathum- Hmar Students’ Association (HSA Delhi Joint Headquarters), Hmar Christian Fellowship, Delhi (HCFD) le Delhi Hmar Welfare Association (DHWA)- haiin an hriet leiin an dit naw thu le an thurel hi sût dingin ICI thruoituhai kuomah an intlun a. Chuong ang bok chun Hmar Christian Fellowship, Guwahati khomin an intlun bok a. Hmar Christian Leaders’ Forum huoihota Gospel Centenary 2010-a Declaration No. 5 chu ICI General Assembly Resolution No. 5 hin chieng taka a bawsiet leiin, HCLF khomin, inza phura mi en a ni angin, a mawphurna chu a hlen ve ngei dingah ngai inla.

Hnam kansar

Ei hriet seng tah angin, kum 1928/29 laia Watkin Roberts (Saptlangval) le H.H.Coleman insuotna leiin kohran pawl hni a hung suok a, hnam inthuruolna le inpumkhatna a vuok dar a, chu panna huoisuol chu tuorin kum sawmthum ei inrŭm a. India ramin zalenna a hmu hnung le mani inbêngbelna ding a hrana District suol suok nuomna thlarauin mi hung kei khawm phing leh, hnam pum huop le aiawtu ding Hmar National Union (HNU) nihliep hnuoiah ei hung inlawi khawm a, chu boruok chun kohran pumkhata inlawi khawm nuomna a hung hring suok leiin Independent Church of India (ICI) hnuoiah a tam lem chu ei hung insuikhawm nawk a, hma ei sawn duok duok a.  Kum sawm hnungah ei kansar benvon a hung suok nawk a, pawl hniin ei hung inphel nawk phok a, chemtum chawiin ei intintuo a, thiem chang lem nuomin Pathien hmaah ei inhĕk tuo bok a. Kohran hming sâla mani pawl indik inti seng eini rawi laia Pathien ni hih thil rinum le inzakum tawp a ni ka ring.

Delhi Hmar Fellowship

Chik zuola ei sui chun, kum 1910-a Senvona gospel a hung luta inthoka voisun chen hin kum sawmthum vel ti naw chu pawl inthrĕna hringolin a mi la man de ngat ngat a nih. Hi boruok lo pal tah le pal nghok tah, ei khawvel puo tienga fakzongna hmu thei, entirnan Delhi tlanga hung chuong kaihai chun pawl inbakkeina puoa lungruol taka mani tronga Pathien biek tlang diel diel nuomin September 4, 1988 khan inkhawm an tran a, an tranna khom Lalzar B.Sinate kuartar, ama Guwahati tieng, Regional Director, Staff Selection Commission hnuoia deputation-a a um laia Laldatlien F. Tusing le a hnungah C. Thant Khobung-in an lo hluo, 390 Sector 9, R.K.Puram-ah a nih. Ad-hoc Committee hai chu H.Thangluaia (AIR), Lalruotthang, Dr. Chongrolien Chonzik, Darsiemlien Ruolngul, Laldatlien F.Tusing le C. Thant Khobung an nih. An hung pung pei leiin October 22, 1989 khan Free Church, Parliament Street-ah an inson a. Chu khom chu an intar tah leiin October 4, 1992 khan tuta inkhawmna Apostles Methodist Church, R.K.Puram Sector-4 a hin an inson a, tu chen hin an la hluo tah zing a nih. 

HCFD thupui chu “Khawvel po poah fe unla, thilsiem po po kuomah Chanchin Thra hril ro” (Marka 16:15) ti a ni a, chu mawphurna chu hlen dinga kohran pawl hrang hranga inthoka Delhi-a hung fuon khawmhai chu pumkhata suikhawm a, pawl rong bawl loa Chanchin Thra the dar a, ringtu a tam theih ang tak siem a nih. Khauhlâng ben threlh an ti ang elin, pawl thil a hung luta a baw dar nawk el inlauna a lien leiin, amaa kea a ngir nghet thei hma chun mit nauleng anga fimkhur taka vĕng him trûla hriet a ni leiin, HCFD Executive Committee-ah Hmar kohran pawla thoktu, Delhi le a sè vèla rongbawltu tu khom member-a thlang awi lo a nih. Delhi tlanga hin kohran hrang hrang hnuoia rongbawltu pastor le evanglis mi 5-8 inkar, Hmar Fellowship-a inlawi an um zing a, chuonghai chu ser le sang hmangna iengkimah hlawk taka hmang an ni a, rorêlnaa ruok chu, a hrana fiel an ni naw chun, an thrang phal a ni nawh. 

Hi hin umzie inthûk le inril tak a pai. Kohran inpumkhatna hi a thuphunga chu a dit naw ei um nawh; ei duthusam ram, rangkachak ram, ei ‘El Dorado’ a nih. Sienkhom a taka hang phur suok ruok chu thing lŭt-inlè kei mar tum ang tluka harsa a nih. Thaw ding chun hnuoi thar le boruok thara thing thar introtir le duot tak le fimkhur taka enkol a nih. Chu chu a nih Sinlung Thar indin nuomna lungril puthaiin Delhi tlanga an lo tran chu nih. Chu pawl tlawm taka inthok chun thil thei ta loa ngai, inpumkhatna chu damte’n a hung inthrang lien a, inhnarum khopin a hung par suok tran a. Chu huonga chun hmun hrang hranga inthoka Delhi-a hung inzin tu kohran pawla mi khom an hung chuong lut a, rongbawlna hun remchang a um chun chanvo pek an ni bok a, tu khom an thla a ngam a, ta-ah an nei a. Hieng ang boruok le ngirhmun hi ni khat thil thua siem thei a ni nawh. Mihriem keitleina dingin tha le zung senga kum tam inrimpui a ngai angin a ngai ve. Suksiet ding ruok chun silai voi khat hmet amanih kawlhnam vilika chop le chila inthat thei a ni ang hin suksiet thei a nih.

Chuong ang inpumkhatna le inthuruolna boruok hlimum le inhoi chu a sukse thei hrim hrim laka inthoka inveng fimkhur chu Delhi tlanga cheng Hmar hnathlakhai chun thil thaw makmaw-ah an ngai. Pawl indin rawn hi inpumkhatna sukbahlatu a ni nuom hlak leiin, indin dinga norna um hlak sien khom lungthu pathum- hnam thil le khawtlang invongna thil enkoltu dingin DHWA, inchuklaihai le an rongbawlna tieng enkoltu dingin HSA, sakhaw thil enkoltu dingin HCFD- tihai bak chu indin ngai le trulin an hriet naw a, indin a ni bok nawh. Kohran pawl lek lem chun Hmar tronga inkhawmna a hrana thaw an remti naw leiin May 2007 khan chu thu le invong dan thra lem rurel duong suok pei a trulzie hril tlang dingin DHWA chun umni khama ruoi buotsaiin inkhawmpui a huoihot a. Mosie ngeiin Levihaiin Ebal tlanga thu insam a, dan le thupêk bawsetuhai chu trongsie inphur a, mipuiin ‘Amen’  an lo ti dan ding a’n chuktir (Deut. 27:15-26) hiel ang khan, chuong laia DHWA Chairman Darsiemlien Ruolngul, hi inkhawmpuia Moderator-a thrang inrawina hnuoiah Pastor James L. Joute-in, “Delhi-a Hmar mipuihai ditzawng bawse a, a hrana Hmar tronga inkhawm trantu chu trongsephurin um raw se” tia inring tak le khûn taka insama, mipuiin voi thum zet bân phara an ‘Amen’ khum tah a nih.  Chu nêka inring lema Delhi tlanga Hmar mipuiin inpumkhatna an ditzie thu hang hril uor dan chu a vâng hle el thei. 

A kaikuongpa

A hmaa ei hril tah, ICI General Assembly 63-na Resolution No. 5 chun Delhia Hmar mipuihai dit dan le inpumkhatna thuthlung, kum 25 zet an lo kengkaw tah chu ICI thruoituhai Delhi-ah hunga March 3, 2013-a an hung bawsiet leiin nasa takin Delhi chauh khom ni lo, Hmar khawvel a nghor a. Thu buoi a um hrim hrimin a kaikuongpaa mi ngai le intum an um tĕi hlak a. Hi thila khom hin a kaikuongpaa mi ngai le hril chu South Korea-a kohran pakhat Shin Am Church sum tuoka inchawk le bawl, Bethesda Social Service Centre (BSSC) a nih. Mi tam lemin a hung intran dan bulbal an hriet naw leiin, ka file-a inthoka ka hmu thei chin besanin, inhrilhrietna dingin tlawma zawng ka hung thur suok ding a nih.

BSSC Trobul

Kum 1992 khan Korean pastor penson tah, Rev. Koh Hae Sung chu India ramah a hung inzin a, Churachandpur a hang sir a, a hang insem da vong a, kut ruokin Delhi tieng a hung kir a. Dr. Lalkhawlien Pulamte-in thurawn a pek angin, Delhi-a a hung kir chun Lalzar B.Sinate, chuong laia Dellhi Hmar Christian Fellowship-a Chairman chel lai chu a hung pan a, a inah thla iemani zat a um hnungin, sungkaw tlawm lem le in inthawl lem nei Lalruotthang inah a um a. Korea tienga a kir nawk hnungin India ramin a lung a len tlat leiin Hindi inchuk malama rongbawlna lampui hong dan ding dap zom dingin Delhi-ah a hung kir nawk a. Ama hi Presbyterian Church of Korea (PCK) a inthoka kum 1953-a indang Presbyterian Church of the Republic of Korea (PROK) intia a penson chena rongbawl, John Calvin inchuktirna Reformed Faith zuitu a ni leiin, Delhi-a Hmar Christian Fellowship le inkopa somdawl ngaihai laia rongbawl theina kot (social service centre) hong a nuom a. A nuom dan chun Trust indin a, hmun le hma inchawk a, chu taka inthoka rongbawlna sin tran a nih.

ICI hung lut dan

Korea-a chawla a fe chun a ruol thrahai a rawn khawm a, Shin Am Church-in Centre bawlna hmun ding le a bawlna ding hung tuok an nuom thu an hril ruolin a bilding bawl dan ding le sĕng zat ding chenin an kohran member laia architect le engineer hai chun an hung duong suok vong a. Trust indin chu a thra taka ngai a nih. Sienkhom, chuonga thaw ding chun puo tienga inthoka sum a hung lut dong thei dingin Foreign Contribution Regulation Act (FCRA) 1976 hnuoia in register a ngai a, chu registration chu Society/Trust indina inthoka kum thum hnunga hni thei chauh a nih. Prawzek tranna dinga hmun inchawkna le a bawlna ding sum hung tuok ding an um ta si leiin, FCRA registration neihai hming hmanga thaw a hung ngai ta a. Delhi Hmar Christian Fellowship-in registration a nei si naw leiin Presbyterian Church of Mizoram le Independent Church of India (ICI) hai chu biek an ni a, Korea-a inthoka palai hunghaiin an inhmupui ve ve a, ICI hmanga Bethesda Social Service Centre inchawkna le bawlna dinga sum thon chu an sukthluk tah a nih.

Hi dungzui hin Joginder Singh ram, 360 yard-a lien, Rangpuri Gali No.14, Block K, Rangpuri, New Delhi-a um chu Independent Church of India (ICI), New Delhi hminga inchawk le inhlan a ni a, I.C.I New Delhi aiawa dongtu chu Field Secretary, Rev. Maylawmthang Tuolor le Mr. Kawllienthang an nih. Hi hi May 6, 1996-a General Power of Attorney, Deed of Will le Affidavit kawpia an ziek dan a nih.  Hi plot le inzom hin biek in bawlna ding lieu lieuin Cho Dong Church sum hung tuok Rs. 12,10,845 chun 435 sq. yd inchawk sa a ni bok a. A rênga plot lien dan chu 1359 sq.yd a ni a, 906.6 sq.yd chu Shin Am Church-in Centre bawlna dinga an inchawk a na, a bawlna dingin Rs.34,49,968.50 an hung tuok bok.

Delhi Regional Office

Hi prawzek hi tran thei dinga lampui sat fel a ni hnung le ICI kuta sum hung lut dinga mawphurna inhlan fel a ni hnung, sienkhom prawzek tran a ni hma, 1994 khan Delhi Hmar Christian Fellowship ruoi dinga kum nga sung deputation-a Rev. Maylawmthang sie rotna chu fimkhur thuhlaah  remchanga hriet a ni tak naw leiin, ICI chun Delhi-ah Regional Office hong a, prawzek leh enkol dingin a hung tir ta lem a, 1995 July khan ICI Regional Office Interim Advisory Board ruot a ni bok a, sienkhom zieka mawphurna le thuneina ieng khom pek a um nawh. ICI Executive Council 93-na March 3, 1997 chun Delhi Regional Office ti chu ‘Liaison Office’ tia thlakin an thrum hnuoi a, Advisory Board-a thrang ding member thar an ruot bok a. ICI Executive Council Voi 94-na (August 20-21, 1997) chun ICI Regional Office Advisory Board hi BSSC Advisory Board-a ngai palin, Resolution 13-naa chun, “Elder Chul Dong Hahn of Shin Am Church hi Delhi-a BSSC Advisory Board member dinga belsa ni sien kan tih” an hung ti nawk nghal a. ICI inrelbawl dan ding le BSSC prawzek enkol dan ding an thlier  thiem naw hi, Delhi-a um hi prawzek duongtuhai le lo tranpuituhai  inkara chadan inthuk tak inkhang chu a nih.

BSSC bawl tran a nih

Kum 1996 kum bulin a ‘blue print’ ziek le siem tran a ni a, an pei fel charin thla 15 sunga bawl zo dinga riruong a ni leiin an bawl tran nghal a. December 31, 1997 chenah a rênga zona dinga sum Rs. 34,49,368.50 and peka inthokin Rs. 29,73,440 hmang a ni ta, sienkhom bawl dinga riruong chenve khom zo a la ni nawh. Hi thu hi sum tuoktu Shin Am Church-a an thruoituhaiin an hriet chun an lawm naw hle a, zawna khir tak tak, sienkhom indon awm hrim an hung indon a. Sum dang an hung thon ta naw ding thu le a tira ruongam dungzuia iengkim bawl zo a ni hma chun hong lo ding an hung ti bok a. An thil hriet thiem lo laia threnkhat chu (a) BSSC bawlna dinga an sum hung thon dollar sangthum ding lai thil dang thawna dinga an lo pŭk pĕng dam; (b) Sum a tlawm ta si leia a tira an ruongam (original plan) thlak danglam rotna le (d) BSSC prawzek indin le hlenna dinga inrelbawl dan mumal tak ieng khom siem a ni naw zing chu a nih.

Buoina ching fel ngai

Kum 1997 April thlaa fawrena inthoka Delhi-a ka hung kirin an inkara thu inhnok hi ching felpui dingin an mi ngen a. An bawl zo vong phaa hong chauh dinga Korean-hai phŭt anga a fe ding chun sum tlawmte la uma inthoka bawl zo thei a ni naw hrim hrim leiin hong loin a trâwp se el ding a nih ti a chieng a. Thla iemani zat chu bawl zom thei loa um a ni ta nghe nghe a. Zo lo khomin a hongin hong phot inla, hong dinga Korean palaihai an hung pha mit ngeiin a hmunah hmung an ta, an thil hriet thiem naw po po khom hmai intuoa hril fie chun hung hre thiem an ta, an inhong zui pei ka ring a. An pom thei ding BSSC inenkol dan ding Rules & Regulations buotsai chu a damdawi um sun nia ka hriet leiin ka ziek a, an hung pom a.  Chun, Korea tienga lekhathon ding, an ngirhmun hrilfiena, an ziek huphur em em chu ka ziekpek bok a, chu chu Rev. Darsanglien Ruolngul, ICI Executive Secretary, Rev. Koh Hae Sung, Patron le L.B.Sinate, Chairman, Advisory Board hai hmingin an thon a. Hi taka inthok hin inbiekpawna hrui thlung zomin, bawl zo loa BSSC hong khom an hung remti a, chu chu March 25, 1998-a hong a nih.

Hienga thil a hung inher thrat lei hin ICI Executive Secretary Rev. Darsanglien Ruolngul khom a lawm ning a tih, October 15, 1997-a lekha a mi hung thona chun, “Delhi-a kan hung laia hun tlawmte ei inpawl khan, Delhia i hung kirnawk hi, Pathienin a huntaka ei sinthawhai sukdet le siemtha tu dinga a hung tir che ni chie in ka ngaia. Ka lawm takzet anih. Hmatieng pei a khawm iengkimah i ngaidan le thurawn, keini in kan lo indawn na chang hrietnaw leia kan indawn naw khawmin inphalam lovin imi hril pei ka ngen” tiin a hung ziek a. Hi hi edit loa a ziek dan ang chara ka hung thur suok a nih.  Hi thil hi lawm a um hle laiin, tak tak sawna pak huorna chi a ni nawh ti chu a hnunga chanchin ei hril pei ding hin hung sukchieng a tih. 

BSSC & Hmarkhawlien Assembly

Delhi-a ICI Advisory Board inthrung, January 9, 1998-a an rel angin, Hmarkhawliena ICI General Assembly 28 Feb-1 March, 1998 ah BSSC chungthua hma lak pei dan ding hril ding le rem ruotpui dingin Rev. Koh Hae Sung leh an mi ruot a. Chu taka ding chun lekha, KOHRAN KALCHAWI: BETHESDA SOCIAL SERVICE CENTRE, NEW DELHI ti phek 14-a sei ka ziek a, Korea tieng le ICI Executive Secretary khoma an pom tlang tah BSSC Draft Rules & Regulations chu ka thil sa bok a. Tam tak hi teknikal thil a ni leiin Assembly neka Executive Council inkhawma phor chi a ni lem a. Keini pahni kha Assembly-a thrang dingin rem an lo ruot a. Assembly-a chu hun a’n tar leiin Executive Council rorel kha se chip hman loa an nam liem mei mei hlak angin BSSC chungchanga khom Draft umzie phur thrak lo inpomtir dingin nam liem an tum a; hi hi a hma le tu chen khoma an thaw dan tlangpui a nih. Chuonga an nam liem chu ka remti naw leiin Executive Council-in siem thrat a trulna lai lai siem thraa, chu chu Delhi tieng Korean palaihai leh hril tlang a, remti tlang anga ro fel lema zam dingin Executive Secretary Rev. Darsanglien Ruolngul leh kan inbiek a. Sienkhom, ICI Assembly zoa Executive Council inthrungin an nuom nuomin an hung rel tah lem a nih. BSSC chungthua ICI Assembly/Executive Council thurel ei ti vet hi kut pakhat suok le agenda fepui a lo nizie chu trum chun ka man suok tak tak chauh a nih. 

Hotuhai inkara chadan

A hma khoma ka lo hriet nuol tah tho, a hnung peia ka hung hriet chieng zuol pei chu Delhi tlanga BSSC prawzek trantuhai le ICI hotu lokhai kara chadan inthuk tak um chu a nih. Chuong laia DHCF Chairman le ICI Delhi Regional Office Advisory Board-a Chairman chu Lalzar B.Sinate a nih. Ama hi chuong laia sorkar sin lien le poimaw Executive Director, Food Corporation of India (FCI) chel lai le a tira inthoka BSSC prawzek duongpuitu, Rev. Koh Hae Sung le Korea tieng sum hung tuoktuhai mi ringzo, belbul taka an nei le a Office hmanga inbiekpawna hrui olsam taka an thlung theina a ni leiin thu iengkim an hung intlun hmasakna a ni a. Chuonghai chu ICI hmunpuiah kohran sum sengna thrang loin a lo thon sawng pei hlak a. Chu chu lawm nêk hmanin Executive Director, Rev. Darsanglien Ruolngul chun a lo natpui hle a nih ti a hnungah ama lekhathon ngei besana hmangin ei la hung hril pei ding a nih.

Chuonga Korea tieng haiin an ring zo tak le dawr tak ni hai sien khom, Rev. Koh le Chairman L.B.Sinate ngirhmun hi inhnarum lo tak a nih. Prawzek bawlna dinga sum hung lut hrim hrim a hmasain ICI hmunpuiah a fe a, chu taka inthok chun Delhi-a ICI Superintendent hminga bank account an honga chun a hung lut a, a chalaitu chu Superintendent a nih. Sum thuah Advisory Board chu thuneina pek an ni naw hrim hrim. Audit an thaw pha khom ICI Executive Director a hung thla a, Superintendent leh internal audit an thaw a, anni karah an inzo pei a. Hieng ang ngirhmun, transparency um nawna, sum le pai enkol le hmang dan ding thraa khawvelin an ngai an hmang ve nawna hin mi mit a hîp leiin trûl loah titi a suktam a, lung himawna a hring suok nuom. Hi hi a tira inthoka BSSC enkolna thua baksamna inthlung tlat chu niin a’n lang. 

Hi lei hi ni ngei a tih, Pi Kimbuong Sanate, Secretary, BSSC Managing Committee-in Rev. L.Thanzam Nungate, Secretary ICI Executive Council kuoma August 15, 1998-a lekha a thona chun, “ We have to be honest to ourselves to accept that the present arrangement is simply not working. Our two sittings have clearly demonstrated that the skeletal Committee had no meaningful agenda except to blindly endorse decisions or positions already taken by someone without consultation and discussion. We are therefore making no progress. In fact, we are slipping back. We have no proper rules and regulations to function, apart from lack of clear vision and perception. Most lacking seems to me is financial propriety and account-keeping perhaps because we rely too heavily on internal auditing which in our case really amounts to the neighbourhood of self-auditing. We do not seem to have followed even rudimwentary bookkeeping procedure and therefore our accounts may not stand close scrutiny by professional auditors” tiin a beidong thu a ziek.  

Inkhawm boruok rik

A hmaa ei hril tah ang khan, BSSC prawzek tranna ding bilding chu bawl zo la ni naw sien khom March 25, 1998 khan hong a ni a. Korea tienga inthoka an beisei dan chun, kha hmaa BSSC enkol dan ding Draft Rules & Regulations an pom ang dungzui khan ICI haiin iengkim lo sukfel a, chu dungzuia Board of Governors ding ruot fel dinga inbeisei an ni a, sienkhom sukfel nĕk hmanin an nuom ang angin an lo thleng kuol ti an hmuin an lung a awi naw hle a. March 26, 1998 zing dar 10:30 ah Rev. Darsanglien Ruolngul inrawi ICI aiawtuhai le Elder Chul Dong Hahn inrawi Korean aiawtuhai chu BSSC-ah an inhmu khawm a. A ieng a khaw hril hmain, Rev. Darsanglienin mawl takin Korean haiin an ngirhmun hril hmasa dingin a ngĕn ringot a. A bawsetuin an ngirhmun hril hmasa loa a bawsetu ni lo inhril hmasaktir tum chu inbiek dan konglam nia kan hriet naw leiin Lalzar Sinate leh kan remti naw a. ICI tieng le Korean tieng a hran ve vea la’n hmu phot a, chu zoah an thu sukthluk ang ang chu inhril tuo ni lem sien tiin ka rot a, an mi remtipui a. Keini inkhawm chu a boruok a sa hle a,  tlang takin an inhriet thiem nawnahai an inhril bor bor a. Sunbu fak huna chen khom kan hril ding topic takah ieng khom sukthluk a um thei naw leiin thu tlukna ding ka rotpui a. ICI Executive Council thurel nuhnung taka an thu sukthluk le BSSC invong dan ding ka draft hmasa tak chu enkhi a, iengkim a’n lai ang thei taka siem rem a, March 30-a inbiek fel dingin kan remti tlang a. Inbieknaa thu tlukna ding, Note of Understanding hung ziek dingin an mi dande a.

Note of misunderstanding?

Note of Understanding ka ziek chu ICI tieng an fak thei zàn naw leiin, an nuom ang anga her kuolin, BSSC BYE-LAW ti a heading-a siein Elder Hahn chu ziekpui an lo tum a. Elder Hahn-in  March 30, 1998 zana Golden Dragon Restaurant-a bu a mi fakpuiin thil um dan kan hrilfie a, a lung a awi naw hle el a.  Rev. Darsanglien le Lalzar Sinate hung inbe a, lekha ziek ding chu hung sukfel dingin a hril a. Hi zan hin Elder Hahn-in anni Shin Am Church aiawa BSSC Board le Managing Committee-a thrang dingin a mi fiel a, sienkhom ka pom thei naw thu ka hril nghal a. 

Golden Dragon Restaurant-a bu kan fak khopin Darsiemlien Ruolngul inah kan fe a, Rev. Darsanglien khom Lalhmingthang Ruolngul ina bu faa fe chu a hung inlawi a, Lalzar leh an inbiek a. Lalzarin, “Kha hmaa ei inbieka sukfel ta saa ei ngai ang khan thil a fel amanih ei ta, Koreanhai le Note of Understanding ziek dinga in hung siemah, in nuom ang anga in hung thleng bakah, a thuhmaa chen BSSC BYE_LAW in hung ti a. Elder Hahn-in, “ ‘Rev. Ruolngul leh iengkim in hril fel tah ei sawn a, iem a ta a la fel chuong nawh? Hung inbe thra nawk ro’ a mi ti a, inzak a um khop el” tiin a hril a. Rev. Darsanglienin thu threnkhat a chuong ta nawna san chu computer print-out an thaw laia an thaw suol pal niin a hril a. An printer hmang kha a siemtuhai siem dan naw ang taka dawha mita sip khom a lo ni rawi mawh!  Suonlam khom hin konglam deuh chu a nei ngai a’nson nawm ie!

Chun, an thil ziekpui tum kha a thuhma khom um lo a ni leiin, a thuhma dingin fel takin Lalzarin a diktetpek a. Chuonga a thawpui sa khom chun a tûk March 31, 1998-a Elder Chul Dong Hahn le Rev. Koh Hae Sung hai Note of Understanding an ziekpuia chun an nuom nuoma a hmaa draft kha an hung thlak danglam bakah, an thuhmaa chun, “The Executive Council be requested, through the Board of Governors, to prepare it within the framework given below” tiin an ziek!

Cheating Game

Hi hi a thu bulbal hriet chun nuizatum tak a ni thei a, tum nei saa an thaw a ni ruok chun, a hmaa printer mak ei hril tah mizie put, dawhaa inphierna le inhlemna dawibûr khom a ni thei. Ahmasa takin, tuin am Board of Governors kuomah hnina chu a siem ta ding? Board of Governors chu ICI Executive-in BSSC invong dan bu anga a ruot ding a na, chu invong dan bu chu siem fel a la ni naw a, dan siemtu ding Board of Governors khom an la fangson bok si naw a, iengtin am hma lak a ni thei ding? ICI Assembly-in BSCC invong dan thua dan iengkim siem dinga Board of Governors le Managing Committee a dande kha an pei hmang am an ta ding? Chun, Note of Understanding-a invong dan siem fel a ni hmaa hmang dinga Interim Board of Governors le Managing Committee siem dinga Executive Council kuoma hnina le invong dan kimchang buotsaitu ding Drafting Committee ruot a trulzie hrilna khom an pei bok.

Hi Note of Understanding, ‘Note of Misunderstanding’ ang hiela an inchangtira an thil thleng pakhat chu Board of Governors-a thrang ding laia member pahni chu Delhi Hmar Christian Fellowship ruot an ni ding a nih tia a hmaa draft po poa “Two members nominated by the Delhi Hmar Christian Fellowship” (DHCF ruot member pahnih) tia inziek hlak chu “Two members nominated by the Executive Council from the Hmar Christian Community in Delhi” (Delhi-a Hmar mi kristien umhai laia inthoka Executive Council ruot member pahnih) tia an hung thlak chu a nih. Hi kut hin Delhi tlanga Hmar hnathlakhai inpumkhatna sukse dingin hemfung a thlâk char char khom a ni el thei. Suolin taluo a nei nawh; hmai trimna le inphalam nachang khom a hriet bok nawh. Mani mihai hremna dinga Pathienin mi a ruot khom an um ti Baibul-ah ei hmuh. Chuong ang mi chu mi pieng vangduoi an nih. Piengsuol hi a’n hnu naw ang bokin sûnga Setan a lut leia (Lk. 22:3) Iskariota inchang khom hi thil inhnu a ni nawh. Pathien hriek năl Saula chanchin hrilnaah “LALPA thlarauin Saula chu a suoksan a, LALPA tirh ramhuoiin ama chu a soisak a” (1 Sam 16:14) ti khom a chuong a ni khah.

Thlirna tukver inang lo

BSSC thiltum tak chu taksa le thlarau tieng nuna zalenna, hmasawnna, changkangna le hadamna intlun dinga rongbawl a nih. Ram danga kohranhai leh India rama rongbawlna sin thaw tlang theina hmangruo ni ding le inbiek pawna tukver ni dinga duong a ni bok. Khawvel dang le indawr tuo theina ding Information network thra tawk tak le rawn ding laibrari thra tak nei tum a ni bakah Nat Enkolna (Health Care) dam, kut themthiem inzirna (vocational training centre) dam, mi retheihai ta dinga sikul dam, Conference hall dam, mikhuol tlungna pindan thrahnem tawk tak le rongbawl theina hmangruo chi hrang hrang siem dinga riruong a nih. Hi prawzek tranna dinga trûl hmasa tak chu insaisangna ding hmun le hma nei le bawl zo phot a nih. Chun, sum hnâra inchang dinga duong a ni naw a, ringtuhai thilpek khawm hmanga mi rethei le hnuoihnung hai somdawl a nih. Chu chu mi threnkhatin a ra sor ding hung kûr truk dinga an lo beisei letling char a nih.

Tu chena ICI rongbawlna sulhnung ei sui chun, rangkachak le lunghlu khura mi ngai khom hmunhnokah an inchangtir pei amani aw ti dingin a um. Mi hlawkpui ĕm ĕm sikul, bookroom le press chen khom thattuin BSSC a enkol puitling dinga ring chu Luseihaiin ‘zawh dawra suk tin ang’ (mengte zamawa fahrel rol lut tum ang) an ti leh huong khata khum khawm chi a nih. BSSC hi hong a ni hnunga an thil tran a ieng khom a hlawtling hril ding kei chun ka hriet nawh. A lo um khiet a ni chun thil lawmum a nih. 

A phuntuhai hmathlir sukpuitling ding chun sum tam tak sung lut a ngai a, chuong anga sum tam siem (generate) ding chun mi fel tawpkhawk el khom ni lo, mi zuonzang le inpe zo thrak a ngai. Chuong ang mi chu lo hmu khom ni ta hrim inla, thla khata nuoi tam hlaw ding khomin hung kher naw ni hai. Chuleiin, a prawzek phu tawka prokram thiem taka duong a, ama le ama inenkol thei dan dinga indin suok a ngai. An khat tawkin ramthima ei rongbawltuhai kei suok a, trening pe si loa BSSC enkol dinga ei inthrut top el dam hi a pangzatum tieng nêkin a nunrawng thlăk tieng lem hman niin ka hriet. Ramsa, pûka um, sunchang laia hawl suok ang a na, iemani chen chu an mit a’n vai leiin ngai an aw el thei nawh. Chuleiin, BSSC hi ramthima ngai a, a hrana mi inkhawmpui ding ei dap ruoi el khom hi ei mit invai lei khom a ni thei. Grik mi var Euripedes (c.485-406 BC) in, “Those whom God wishes to destroy, he first makes mad” (Pathienin a suksiet nuomhai chu a sukvet hmasa phot hlak) a ti khah ei thaw am an ta ding maw! Ei sunga var um anga ei ngai hi thim a lo ni vai chun, back hole amanih, Peter-in (2:17), thima khom thim sa tak a ti ang kha a ni nawh ieng tin am ei ti thei ding? 

Thlir dan inkawkalh

BSSC an hong hnung khan Executive Secretary le BSSC enkoltuhai kuoma sum tuoktu Korea tienga mihaiin lekha an hung thon, ka hmu ve phak taphotah Rev. Koh Hae Sung le L.B.Sinate, a tira inthoka prawzek trantu le buoipuihai an ringzozie le anni pahnih leh iengkima inrawn tuoa thil thaw dingin thu an incha sâ zie a. Hi le inzom hin Rev. Darsanglien-in Elder Chul Dong Hahn kuomah April 27, 1998 khan lekha a ziek a. Chu lekhaa thu threnkhat chauh chu hang tar lang ei tih:

“Ni e, BSSC enkol dan ding ICI-in a rĕl danah Mr. Sinate a lawm nawh ti ka hriet, Kan inkara chadan um hi mi mal thil ni loin a thuphungah a ni lem. Delhi tienga unauhai chun BSSC enkolna hi annin pumbil an nuom a, ICI Executive Council ruok chun kohran kutah sie a, kohrana fakzong ni lo ‘lay-persons’ hai thrangpuia enkol a nuom a. Kohran prawzek a ni leiin kohran enkolna dan hnuoiah a um ding a nih. Hi hi ei prawzek um dan dinga kan hmu dan a nih.

“Tuta trum chu Rev. Koh Hae Sung ngirhmun, in kohran le ICI inkara ei inzomna palai sin a thawna chungchanga kan ngaidan khom tlang takin hung hril ka ti che. A tira inthok khan kan lo ring dan chun, ama hin Kohran (ICI) thruoituhai belbul le thawpui takah nei a, PROK amanih Shin Am Church-in kan hung thaw thei ve dinga a beiseihai chu kan hung thawna dingin, an thu hrim hrim keini kuomah hung intlung hmasa tak dingin kan beisei a. Amiruokchu, iengkim Mr. Sinate kuomah a hril hmasa phot a, a hnungah kan hriet ding awma an ngai chauh an mi hung hril sawng niin a’n lang a. Thu hlui (secondhand communication) kan dong hlak chauh niin kan ngai. BSSC thil an chalai dan kan dit nawa chu, anni a prawzeknghaktu an ni si leiin, ram inchawk thu le in bawl dan thua khom anni rawi hmalakna kha zui lo thei loin kan inhriet bok si a.”

Chun, BSSC honga an hung khan sum fai iemani zat an hung chawi a, sienkhom a boruok an hang hmu khan pek kha remchanga an hriet naw leiin Rev. Koh Hae Sung kutah an maksan a. Chu thua chun hieng hin a ziek a:

“Chu khêla chun, ICI hi rethei èm ém le in sum hung pĕk ringot hnota um ni ang ziezanga in ringtir che tumna umin ka hriet a. ICI kan rethei ti thu hi thudik a ni hrim a nih. Prawzek in mi tranpui khom hi kan theina le mangphan phak bak a ni ta hrim hrim a. A tira inthok khomin chu chu kan hriet.  Amiruokchu, Pathienin hi prawzeka inthok hin keini ta ding thil ruohmang le tum a nei ngei nia ringna leiin kan pom chauh a ni lem.

“Chuleiin, ICI hin sum a hnot nawh ti hi i mi hrietpek ka nuom. Sum ringot hnot ni inlang chu, pawl hrang hranga inthoka sum hmuna remchang kan tong rawn tah. BSSC prawzek chungthua khom hin sîr danga inthokin thrangpuina hmu thei kan nih ti kan hriet chieng a, amiruokchu kan la lâk ĕm nawh. Delhi-a in hung truma Dr. Koh Hae Sung kuta poisa in maksan khom kha, in sum ringot hnota um in mi ring a ni chun, hi sum hi chuong anga inngaina lungril hnuoia chun kan pom thei naw thu Dr. Koh Hae Sung khom lunginsiet takin hung hril ro. Nangni mamawna thila dingin hmang lem ro.”

Hi hma ni nga hin, inhre paw thrak loin, hi thu le inzom hin Lalzar B. Sinate khomin Elder Chul Dong Hahn kuomah April 22, 1998 khan lekha a thon a. Chu taka a hril threnkhat chu a hnuoia hin hang thur suok veng ei tih:

“March 31, 1998 a Delhi-a Rev. Ruolngul le ‘Note of Understanding’ in ziek chungthua khan Rev. Koh lekha le telefawna in inbiekna thu i hung hril a. In thu ziek kawpi kha kei khomin in fe hnung khan ka hmu ve chau a. Chuleiin, in cham sung khan hang hril tlangna ding hun ei nei ta si naw leiin, ka hmu dan anga a ngirhmun ni awma ka hriet chu Rev. Koh ka hril a. In lekha ziek le kei le Keivom-in kan buotsai lekha kha indang tak a nih. Kan lekha buotsaia ruok khan chu (a) Board of Governors le Managing Committee Lailawk (Interim) ruot le (b) BSSC invongna ding dan buotsaitu ding Drafting Committee ruot khom a thrang a, a draft khom i hmu ta khah. Hieng thu poimaw le rotna kan siem iemani zat khom in lekha zieka hin a thrang sa ta nawh.

“March 30 zana zanbu i mi kilpui truma i mi ngen ang khan, ei trin hnung khan Rev. Ruolngul chu a sangpa inah ka’n biekpui a. I ngaidan ka hril sawng bakah in thu ziek dinga a thuhma ding khom bauin ka’n sam a, Rev. Ruolngulin a ziek thlak pei a. Mr. Keivom khom kan titi ngaithla phaka hnaiah a thrung a, ana chu a mi hung zawm nawh a. A tuka an ziekpui cheu kha mi dang tu khom rawn loa anni buotsai a nih. A san le um dan ieng khom an mi hril si naw leiin, anni thilthaw le an thawna san awm lo hril chu ka ta dingin thilthaw awm a ni nawh.

“India rama i chăm sunga voi tam ka hril non tah che ang khan, Rev. D.Ruolngul leh hin mi mala inhmu thiem nawna kan nei nawh. Theidăna ieng khom ka pâi bok nawh. BSSC prawzek hrat tak le fel fai taka fepui dan ding chungthua ruok chu kan thlir dan le ngaidan a’n ang nawh. Kha hmaa ka tonhrieta inthoka ka hmu dan chun, BSSC hin invongna dan fel fai tak nei a, mi mal hlawkna zong lo mi, hmathlir nei, ngaidan thra tak nei, inpe zo le inhlan zotuhai enkolna hnuoia enkol dinga ei sie chauin a hlawtling ka ring. Chu umzie chu, BSSC hin thuneina insang thei tak neiin um sien, Lalpa thruoina ang peia a hmasawnna dinga thil trangkai thila lo thei loa thil thaw ngai a um a ni ngot naw chun, zalenna boruokah tu nor chepna hnuoia inthok khoma fimhlim dinga sie a ngai.

“Rev. Ruolngul le a rawi threnkhathai ruok chun BSSC enkol dan dinga an ngaidan chu hmunpuiah thuneina pumbil a, thuneina sem dar loa enkol an tum a, chu chu BSSC-in a thratpui ka ring si naw a. Ka hmu dan chun, thuneina insang lem pek chun BSSC hi an kuta inthoka chăn an inlau leia hieng ang ngaidan hi an put niin ka hriet a. Hi ngaidan hi inringhlanaa inthlung a na, BSSC prawzek ruok chu inringzona- Pathien ringna le mani thawpuihai ringzona- chaua hrat taka fe ding a ni bok si a. An ngirhmun hi ka hriet thiempuia chu ka pompui thei naw a nih. Inringhlăna boruok karah hrat taka sin hang thaw ngaina uma ka hriet naw leiin, BSSC invong dan fel tak siem a, inringhlana boruok hi hlip kieng a ni hma chun, Board of Governors le Managing Committee-a member ni dinga in mi hung ruotna khom kha ka la pom hri naw a nih.”

Tu ta dinga bawl am a na?

BSSC hmun le hma hi ICI hminga um a nih ti hi tu khomin an inhmai naw a, chu ngirhmun chu inchupui an tum bok nawh. A ngaituo suoktu le hmun inchawkna ding le a bawlna ding hung tuoktuhai ruok chun Delhi Hmar Christian Fellowship le rong an bawl tlangna dinga sum le pai an hung thaw a nih. Elder Chul Dong Hahn, Chairman of Mission Committee, Shin Am Church-in August 26, 1998-a Rev. D. Ruolngul, Executive Secretary, ICI le Rev. M.Tuolor, Superintendent BSSC lekha a thona chun, “Although Shin Am Church built the BSSC and now the Centre is being managed under the control of ICI, at first Rev. Koh and Mr. Sinate felt strongly the need of such a building as BSSC for the Hmar Christian Fellowship and they proposed and negotiated with us for the construction of the building. After we discussed much about it, we decided to construct the building. In other word, BSSC got a start by Rev. Koh and Mr. Sinate for the Hmar Christian Fellowship movement” tiin a ziek. Hieng nĕka chienga hril fie la ngai chu an na a sêt fe khom a ni el thei.

A chunga Elder Hahn thu ziek hi Hmar tronga inlet chun, “BSSC hi Shin Am Church bawl le hi Centre hi ICI thuneina hnuoia enkol ni sien khom, a hmasa takin Rev. Koh le Mr. Sinate-in BSSC bilding ang hi Hmar Christian Fellowship rongbawlna dinga an mamaw takzet thu hrilin a bawl dan ding thuah an mi hung dawr a. Voi tam kan hril tlang hnungin, bawl dingin thu kan sukthluk a. Kong danga hril chun, BSSC hi Rev. Koh le Mr. Sinate-in Hmar Christian Fellowship rongbawlna dinga an mi tranpui a nih” ti ning a tih. Chuong chu thil um dan le a bawltuhai hmathlir a ni laia BSSC hi Hmar Christian Fellowship movement vaw dartu hmangruoa inchangtirtu thlarau mit chu Tuolte vanglaia mit inkalh an hril lêt tama inkalh a ni nawh ti ngam a harsa el thei. 

Tlangkawmna

Hieng ka hril tah hai hi BSSC harsatna phurpui dinga an mi ngĕnna anga sawt naw te ka thawpui sunga ka tonhriet le document ka kolhaia inthoka thu poimaw bik zuola ka ngai laia a thren chauh, thil chinchang inhril hrietna dinga, ka hung thur suok a nih. Delhi Hmar Fellowship le rong bawl tlang theina ding ngaituoa BSSC prawzek lo trantu Dr. Koh Hae Sung le chu dinga sum tuoktu Shin Am Church le Chodong Church hai hmathlir le a hming le hmun neitua ruot ICI thruoitu mi tlawmtein Hmar Fellowship hnuoia inpumkhatna phǐndarna hmangruoa an hung hmang lem hlauh hi thlaraua mitvarna nei tu khomin poi an ti seng ka ring.  (March 14, 2013 Delhi)

Powered by Blogger.