Halloween party ideas 2015
Showing posts with label Economy/Fak-le-dawn. Show all posts

By Lalzar B. Sinate*

Tuipuiah i bu[1] tol suok la,

Ni iemani zat hnunga chun,

A hlawk i hmu kir ding a ni si a.

I neihai chu sem dar rawh,

Hmun sarih, hmun rieta khom,

A ram chungah sietna ieng am,

A tlung ding ti i hriet si nawh.

-Thuhriltu 11:1-2 (DV)

Indopui pahnina tawp tâwm khan Ruonglevaisuo, Tuiruong le Tuivai inchinnaa inthoka mêl thum vela hla, Lungthulien ram, Damdiei vadungte bulah ka pain serthlum bil (orange orchard) lien tawk tak, kung sang chuong zet umna a siem a. Naupang kum riet vel ka ni lai (1952-54), skul chawl chang, a bikin Krismas tawm hin ka zu chêng ve hlak a. Tu chena mitthla le manga ka la hmu zeuh hlak chu, serthlum râ tuor dam, vate châng kam a, ka lungbil kama vâthru le vaber a del dâm, Damdiei vadungah nga kuoia kan man lai dam, serthlum pum 25-30 vel phur vea Ruonglevaisuoa Vai sumdawnghai kuoma kan zu zor lai dam a la ni zing el. Ka nunphunga inchik tlak le theinghil thei ngai lo, hun poimaw a ni lei ni ngei a tih.

Chuong lai chun serthlum pum thra tak tak kha pum sangkhatah cheng sawmin an zor hlak a, chu chu pum khatah paisa khat tina a nih. Chuong sa chun, ka pain sum a lam thrathnem fût hlak lei ni ngei a ta, kei le ka uhaiin lekha kan inchuk thei el bakah, Shillong Don Bosco-a hai chen zu kai phakin, sorkar sin khom chel thei hielin kan um phak a nih. Kan insung ta dingin chû serthlum bil chu kan intranna a nih ka ti naw thei nawh. Theinghil a harsa hrim a nih. Chu hriet zingna chu voisun chena ka ngaituona le hmalakna lampuia mi thruoitu, ka Hmar arasi a la ni zing. Ei loneimihaiin innghatna tlak thlai huon, thei bil, thing bil, raw bil le a dang dang nei tluor inla, fak ding nei lo, tràm ti vel hi ei hnot zâm thei ka ring tlat a, chu lampui chu ka thei ang angin ka bawzui mek. Harsatna ka hmasuon tâk haia inthoka ka tonhriet chu: ei ngirhmun le nina tak hi inenin inhmu chieng inla chu, thil tam tak ei nor tlang thei ding a um ti hi a nih.

Pathien ditsakna changin, kum sawmthum chuong zên zawn, India sorkar laipuiah sin ka thaw hnungin ka lo chawl ve ta a. Sorkar ditsakna khom changin, mi ngaia thokna hmun thra le dituma ngaihai chelin, hnam le ram invoina le inzoma hmalakna tam takah ka thrang ve phak hielin ka hriet a. Ram le hnam invoi hi kristien ei nina le inkop tlat le chu le inzoma thil thra thaw hi ei mawphurna (duty) dinga Pathien ruot a nizie thuah hin ka hmin a, ka thaw thei tlawm sienkhom ka theina chin chin thaw ka tum tlat bok. Chu lampui ka hrawnaa chun, thil hriet le inchûk tlak tam tak ka tongin ka hriet a. Thil siem thrat ei tum a ni chun, a sietna ei hriet chieng a trul hmasak el khelah, siem thrat ei mamaw ti le ei trul a nih tia khom ei chieng a ngai. Ei ngirhmun ka hmu ve dan threnkhat a hnuoia hin hung tar lang ka tih.

—State pali hnuoia hnam pakhata tiem ve (Scheduled Tribe), ram bing le roinrelna bing ruok chu nei zo si lo, ei umna ram sunga midanghai thlauthlak hlaw (discriminated), rorelna khawlah chanvo poimaw chang phak lo, mani trong inchukna nei mumal lo, sorkar hriet chu hlaw angreng bok sia laklaw taka um ei nih. Mani ram del sunga chenghai ta ding khomin inchukna tieng beisei ding umin a’n lang nawh. A hminga sikul a tam ruol ruolin, inchukna sikul a tlawm. Hotu ei tam a, zirtirtu ei tlawm. State dang danga um dar ei ni leiin ei ngaituona, thlir dan, chet dan le trong hmang dan chen khom a kum telin a hung inhlat hret hret pei a nih.

—Fak le dawn zongna tieng ei rethei hle laiin ngaidan thra le thaw dan thar thra lem inchuk tumna ruok chu a tlawm hle. Sorkar ngaisak hlaw phak bek loin, ei hmu le dong phak ve sunhai ruok chu indik lo taka hmang tumna a lien a, chuong ang chun hmang a ni mek bok a, hmasawnna ram tin lampui a hraw tlawm hle. Thlai le thil ching dang dang hai khom mani intodel tumna khel tienga zorsuma inchangtir a, hnienghnarna intluntu hmangrawa hmang tumna a um phak nawh. Inthrangna hmangruo hieng society, self help group, farmers’ club, trust, etc hai hin eini lai zung keina ding an la hmu zo bok nawh niin an lang.

—Mani neka upa inzàna le tlawmngaina haiin hnung an tawl ran laiin trul lo hmuom, dawn le fak ei chìng danin hluor chin a nei ta nawh. Hnam nunphung kei ngirtu le chawimawitu tlawmngaina le khawtlang inzàna le nun dan le chang dan mawia ei ngai hlakhai chu nunghak tlangvalin an nuna a taka an hmang danin hnam nun a hril pei a nih. A trûl khel tienga sa hè le a lem thlakpui ding zongnain hnam thisen a hê hle. Kohran inkhuokhirna le khawtlang inthruoina ngainêpna le ngaithàna lungril a lien tuol tuol a, chu chun mei mei khawvelah ami hnùk lut inthûk deu deu pei.

—Hnam, khawtlang le kohran sungah, a rûka inrem nawna tlungpûm lien tak a’n khang. Hnam nunphung le khawtlang nunphung tam tak kohran mawphurnaa inhlàn a ni hnungin, kohran sunga inrem lonain thu a hril rawn hle. Mani insunga hmangaina insuo nêka hriet ngai lo le hmu ngai lo invoi le lainat tumna hung lienin, mani ram inthim bêk bêk siin ramthim baw êng ding ei zong mol mol zing. Mani inthim siin hmun dang baw êng zo tak tak ei tim maw?

—Ei ram lê hnamin tlaksiet tieng a pan pei a nih ti ei hriet khelah, siem thrat thei le tungding nawk thei a nih ti ringtu ei ni deu vong. Ei hril rawn a, thil tam tak thaw deu pûk trûla ngaina khom a um. Thil tam tak trûlin ka hriet nawh. Ram le hnam inthrangna ding hril thiem le ram hmangaihai hin mani taa ngaiin ei hma zawn sengah hma la tlâng inla, hma chu ei sawn tran a ni el. Mi hmang ding le zawm ding chauva hril a, mani’n hmang tum si lo chu a trangkai nawh. Pathien thu ei lak dan khom chu char chu a niin ka hriet. A hril tieng ei thiem a, ngainuomum tieng khawvelah ei lut a, a taka fak ding le dawn ding ruok chu a tlawm. Ngainuomum khawvela cheng hlim ei nuom; a tak rama lut ruok chu intak ei ti el khom ni loin ei pei nawh. Gospel Centenary ei hmang dan po po hin ei nina tak a hril rawn vieuin ka hriet.

Ka thlir ve dan chun, mani insung chit sukfai le en tlâka sie le siem hmasak phot a trulin ka hriet. Mànî rethei siin mi dang invoi taluot a ngai nawh. Chuong ang bokin, mani insung, khawtlang le hnam nun inthim sia ram dang baw êng tumna lungril nei lien taluot khom hi a hrisel nawh. Mani phak tawka sukdik, ringum, taimâk le Pathien nau ei nina kongkhat beka suklang hi a poimaw. Trongkam chauh ni loin, ei thaw thei zawng seng thawin, ei nunin Pathien thu hril tum ei tiu.

Fak le dawn zongna konga ei ngirhmun le inmila hlawk taka ei hmalak dan dinga ka dit tam tak a um a, chuonghai laia iemani zat chu hang tarlang zok inla.

· Eini ram hluo bikah, fak le dawn ei zongna le hmùna tak, ei inbenbelna chu ‘ram’ (forest) a nih. Chutaka chun chêngin, lo neia fak le dawn zongin, ran vaiin nun ei khal. Khawvel kalphung inthlak pei ruolin mihriem ei hung pung a, ei ram del ruok chu a pung chuong nawh. Ei lo nei dan pangngaia nei zing dingin ramin a mi dai ta naw a, thing le ruo hai khom a tlawm nuom sawt hle. Ram a pawn ruolin tui dawn ding a hung tlawm pei. Rannung chi tum tum le vatehai ei that rèm zo an naw khoma ratlan ding a vàng tâk leiin an mi’n pemsan peizie hmu theiin a’n lang. Fak le dawn intodel chu a hla nuom sawt kher el. Chu khelah indik lona tinreng (corruption) le innghirnghonain (conflict) ei ramah bu an khuor a, ei ri le rim chu na tak a nih. Ei ram le hnam nunphung, sorkar sum le pai ei hmang nuom dan, inchukna kong le ei kohran nun hai hril non ngai lova hretu vong ei nih. Ei mazu mei pei ruolin mî hmûsit ei hung hlaw a, mani insung le hnam sung a ni naw lem chun huoi ngamna le thla ngamna hmun ei nei ta nawh. Ei pahnampuihai, mi bèl beiseituhai khom an tlanse pei bok. Ei umna hmun senga hmun khuor det nekin, inlâng lem ei hmabak pei niin ka hmuh. Hi lei hi ni ngei a tih, ei hla phuok thiem, Pastor Ngamlalchawlin A siet nawna a um nawh, Tho ei ta, inngir ei tiu a lo ti hiel chuh.

Kum thum-kum li sunga ka hmalaknahai ka thlir letin, ei hnam inngir nawkna dinga thil thaw ngei ngei dinga ka hmu threnkhat, ei hriet dinga ka dithai chu hei tar lang ka tih:

· Ram hmânga thlai le thei ching mi ei nih. Ching zom mol ei tiu. Ana chuh, ching ding chi le ching dinga hlawk lo thuah ei chieng a trûl. Ei ram sik le sa le a leihnuoi le inrem el khelah, fak le dawna ei intodel theina ding, zorsuma inchang thei thil ching dan ei ngaituo ngaiin ka hriet.

· Ei del ram hi, tlangram kilkhawr a ni a, ei thil ching vehai hi hmun dang, ram thra lem, khàn thra lem le lawilèn inhoi lema khawsahai leh inel ding ni inla, tluk ngaina um lo a nih. Chuleiin, zorsuma inchang thei thil ching ei tum a ni chun, ei rama thra bik, hmun danga ching dukdak thei ni lo, mi dit sihai ching a trûl. Chi hnih chi thum ching kop thei a ni lem chun duthusam a nih.

· Fakfawm zong ei nì tlangpui leiin, kum khata tlung thei, kum thuma tlung thei le kum saria tlung thei chihai chìng kop thei a um chun a thra.

· Thil chîng dinga thrâ tam tak hi a puopa (duplicate), chìng olsam lem a um deu vong a. Indikna leh thrang kopa fir taka zor thei ngei dinga thaw a ni naw lem chun, sietpui nghal thei a nih.

· Ei ram delhai hi lamlien tlung thei lona hmun deu vong a nih. Thil ei ching hmain zor huna a phursuokna ding lampui remchang siel lawk phot thrang a tih.

· Lien taka, a honpuia hmun remchanga ching tlang chu thil ditum a nih. Zor tlak le zor tham nei lo chun a zorna (market) thra hmu a harsa hlak.

· A thei phot chun, khuoa inthoka hla lo, mani ta bik ram nei a, chu taka thil hlun ching tluka thra a um nawh. Chuonga ei thaw chun hmun tam tak rampuiin hung um thei nawk a ta, ramsa le chungleng vatehai khomin chengna tlakah ngaiin mi hung pan nawk ngei an tih.

Tuta chena ka hmalaknahai hang hril kai zok inla, thil tam tak hriet fie thei a ni ka ring.

Churachandpur phai:

Eini rawi ram delna bik khaw tina ching dingin loneimi 320 pawl Sapthei ching dinga thrangpuina, State Bank of India hmanga pek an nih. Mi tam tak chu khêla thrangin, sapthei bil nei si loa neia insalin thrangpuina an dong. An chìng hmu ding a um naw a, zor suok ding an nei bok nawh. A thawpuitu keima ta ding khoma hming sietna chu a ni el. Chu lai zing chun, a bik takin Thenmuol khuo an thaw thra. Zor ding an hau a, voisun hin inchawtu ding haiin an inchù a ni tak el. Khaw inthrang, khaw dang tluk lo an ni der tah. Hlawtling thei a ni laiin, a hmun veka hlawsam thei khom a nih.

Sinlung Council area sungah :

Rengthei, kuva, ruo le sapthei chinga hma lak tran a nih. Khaw rukin rengthei, khaw ngain sapthei an ching. Hlawtlingna muol a um lai zingin, siem chop harsatna tam tak khom tuok a nih. Tu chena chuh rengthei zor tieng harsatna umin ka hriet nawh. Tam nawkzuol ching suok inla lem chu puo tieng zor suokna ding a tam taluo. Chu ruok chu kan la phak hri nawh. Sapthei zor tran mek a ni ta a, a zorna thuah buoina a um nawh. Tam nawkzuolin ching inla, hau vieu inla chu duthusam ning a tih. Mizoram sorkarin kan hmalakna sirbia hmangin suklien zuol pei a tum nasa ti hriet a nih.

Cachar & North Cachar bingah:

Hmarkhawlien le a sevel khuoa hai, Assam sorkar leh thrang tlangin, Rengthei bil inzauh lienna sin (Technology Mission) tran a ni ruolin, Rubber Board thrangpuinain sehriet kung (rubber plant) phun tran pei a nih. Chu khelah NABARD-hai thrangpuinain Cachar sung khaw 14 le North Cachar sung khaw 6 ah mazu phingpui (cashewnut), ruo (bamboo), aithing (ginger) le thingfanghma (papaya) nasa taka ching a nih. Kum hni kum thum hnunga chu hlawk taka zor suok tran thei a ni ka beisei. A thei thei thrang ve tum ei tiu.

A chunga hmalakna ei hrilhai hi hang bi chiengin, hmu theia chienga um chu: (1) Ei thil chinghai hi ei ram sung bik taka thra, zor hlaw, India hmun danga hai thra thei ve mang lo, inelpui ding um thei lo tluk an nih. (2) A puopa, a lem um lo an ni vong. Thawkkhat chu ICAR (Indian Council of Agriculture Research) haiin, ching olsam le zor hlaw—ailaidum le aieng (turmeric) nasa taka ching dingin thurawn an mi pek a. Hang bi chieng tak tak chun, a puopa a lo tam khop el leiin ching lo dingin kan sukthluk tah lem a nih. (3) Tam tak hi chìng kop thei an nih: rengthei le kuva, mazu phingpui le thingfanghma, sapthei le aithing le a dang dang. (4) A thren hi tlung ol tak an ni lai zingin, a thren chu kum tam fèt hnunga tlung thei chauh an nih. (5) A hon-a hmâ laka chìng an nih. A khawtlangin rênga ching seng ni sien duthusam tling a tih. (6) Sum le pai lamna dinga zorhlaw amanih zorsum an nih; a tam leh zor a olsam hlei hlei.

Ei tar lang lo khom ching thei ding ei hau. Lekha tiema hriet chieng tumna nei a trûl. Mi thaw sa soisel a’n tak nawh, thaw hlawtling khom a’n tak bok nawh. Thaw lova fak tum ruok chun hlawtling chu harsa’ng a tih. Thil inchûk tam le hriet tam a poina umin ka hriet nawh. Sorkar tieng panga ei dong thei ding hai khom bengvar a poi bok nawh. Thil thaw ding thra êm êm le thaw thei dinga ka ngaihai chu:

(1) Hmar area le Vangai tlangah NREGS sum hi thil chingnaa hmang thei ni sien chu, ei thla le thla nawk chen hai ta dinga hnienghnarna intluntu a ni ka ring. Khawkar lampui sukfaina le nullah inthielnaa hmang rîkngot chun hmasawnna a’n tlun ka ring thei nawh.

(2) Cachar, North Cachar, Manipur le Mizoram inrìna lai Sughamantri (kamantri), bâl ang deuva pieng, rampui hnuoia mawng le thra nuom hi, a hmun lai vek ching thei ni sien. Thil hlu, hmun danga hmu ve ni lo, zor hlaw tak ni si a ni a, a ching thei ei um chun ngaiven thrain ka hriet.

(3) Rubber plantation: Rubber Board le thrang tlangin sehriet hi Tuiruong dung le Mizoram tieng hmun tina thra thei a ni leiin ching ding a nih.

(4) Coconut Board le inthuruola coconut (nariel) hi Tuiruong dung vela hlawk taka ching thei a nih. Ngaiven hrim ei tiu.

(5) Bamboo Mission: Ruo hi ching ding a nih. Thing a vàng tàk khelah, thing phùr hi khap a la ni pei ding a na, raw hmangna a pung pei ding a nih.

(6) Medicinal Plantation: Damdawia hmang thei thil ching nuomhai ta dingin lampui a tam. National Medicinal Plants Board bel tlak an nih.

(7) Spices (rimhmûi, fak le hme thei rim inhnik): Ei rama ching tlak le thra thei a tam. Spices Board leh inkopa hma lak thei dan a tam.

Ei fak le dawn zong dan le ei hmathlir danin ei hnam damna le inthrangna ding a hril rawn vieu thei. Tu lai khawvel enin, intibingna le hnam hmasielna pung peiin, ei chengna hmun haia ‘a ru no no suok’ pawlisi hin hmun a chang lien pei ding niin an lang. Chu chu dâl zo ve ding chun inseng bit le hmun nghet nei le del chu thil thaw ding makmaw a la ni el thei bok. India ram sung hmun tinah indarh zau inla khom, umna bik deuh le tam vena bik hmun nei ve chu rawl ei nei theina dinga thil trûl makmaw a hung ni pei el thei bok. Kum hlun daih thil chingna ding thra Cachar jhumland area, Jinam valley, Tuiruong dung, Hmar area le Mizoram dep tieng hin a tam a, ngaiven tlak nin an lang. Tuiruong dung le a se vel khèlah Khawbon tlang thrut vel lai khom a ramin a ngei chi, zorsuma inchang thei thil ching ding zong inla, ei chingna hmun taphotah ke nghatsan ei indinna le ei ram ei zauhna ni nghal ngei bok a tih. Ei hril hmunhai hi sorkar ramriin a thre darh dea chu inzom vong an nih.

Ngaidan le thlir dan thlâkin, ei fak le dawn zong dan khom thlak a trûl. Pathien ro mi phumpek hi la suok dingin, taimakna, takna, tumruna le remhrietna a ngai tlat. Nenetui le khuoizu luongna ram um sa hin tungding dingin ei kut a nghak a nih. Ei thil hlutzawnghai thlâkin, lemderna thuom hlipin, ringumna leh Pathien bèlin, thaw ro, inngir thar takluong ei tiu. (September 10, 201


[1][1] 11:1 Heb. a chu ‘tuiah i bei pei la’ ti a ni a, thu thupa thu hrilna, an bu le bal tharsuokhai chu long hmanga Mediterranean Tuipui le a sè vela hai thon suok a, sum siem dinga a hrilna niin tu laia Baibul tienga mi thiemhai chun an ring. A thren ruok chun retheihai kuoma thilpek thu hrilna ni dingah an ngai (Deut.15:10; Thuvar 19:17; Galati 6:9,10). Chang 2-naa hmun sari hmun rieta sem dar a hril hin long pakhat chauh ni lo, long hrang hranga thon a thratzie le long pakhatin siet lo tuok sien khom hmuu tawk a la nei ding thu, sumdawng dan thra le him a hrilna ni dinga ngai a nih.

(Pu L.B Sinate is a retired Central government official and this article is the revised edition of the article with the same title that we published in 2012. You can read the original here http://www.inpui.com/2011/02/ekawnawmiks-gospel.html – Editor)

By Shirley Bennett, for inpui.com 

Whether you work on Wall Street or Main Street, the economic downturn is affecting almost everyone. People are losing their jobs and incomes are stagnant. Hiring is flatter than promotions. If you’re even able to earn a solid income, consider yourself lucky. However, you can’t forget that you still must make the most of the money you do earn. Here are five tips to save money during the economic downturn.

1) Consider Used Items
Before making a purchase, always consider buying used  items. This could mean visiting a local thrift store instead of going to a department store for clothing, or buying a car from a classified ad. Refurbished computers (and other electronics) are significantly cheaper than new items and many still come with a 1-year warranty. Online shopping will yield a plethora of options, and many websites are extremely reliable and reputable. As with any purchase, remember to use your common sense (if a repair is imminent, consider this cost too).

2) Use Public Transport
Using public transportation is a great way to save money because gas prices are still high, parking is costly, and a car itself is expensive. If you live in a city with an extensive public transit system, it is possible to to actually survive (and thrive!) without a car. This can save thousands, since you’re avoiding car payments, insurance, maintenance & gas. Even most mid-sized cities have a bus system and the occasional taxi ride here and there won’t compare to the monthly bills you pay with a car.

3) Wants vs. Needs
The vast majority of your purchases are unnecessary. People simply buy things because they want them. Obviously, a life without little luxuries doesn’t sound very appealing, but keep this in mind when you’re out shopping or having a night out on the town. Isn’t going without a few luxuries for a few months worth the sacrifice if you’re able to purchase the things you need with less trouble and you’re less stressed? Furthermore, you can often substitute expensive purchases with more affordable options and still enjoy these options in a new way. If you learn to figure out exactly what you need, then chances are that you will save a lot in the long run.

4) Use Coupons & Look For Discounts
Extreme couponing is becoming more popular these days and now is the time to really jump on the bandwagon. Check for coupons online and in newspapers to save money on groceries. Start planning all of your shopping trips, search for discounts beforehand and ask for anything you might have missed in order to save the maximum amount of money.

5) Look Into Public Resources
There are many public resources that people can use to save money. Go to the library to get the latest books and DVDs.. You can also find a number of free family activities at local libraries, museums, and parks. Some libraries offer free programs, classes, and lectures as well to keep you intellectually stimulated too.

Perhaps the best philosophy to keep in mind is to be creative! Look for new ways to save and stretch your money. You’d be surprised at just how many options you’ll find with a few minutes here and there. After all, nothing’s free in this world. But wouldn’t you rather figure that out in a few minutes at home than in a few more hours at work?

Shirley Bennett enjoys writing about personal finance, shopping & Mint.com Coupons.

Kamantri ready for shipment from Ruonglevaisuo (Tipaimukh)

By Pu Lalzar B. Sinate

Indopui pahnina tawp tâwm khan Ruonglevaisuo, Tuiruong le Tuivai inchinnaa inthoka mêl thum vela hla, Lungthulien ram, Damdiei vadungte bulah ka pain serthlum bil (orange orchard) lien tawk tak, kung sang chuong zet umna a siem a. Naupang kum riet vel ka ni lai (1952-54), skul chawl chang, a bikin Krismas tawm hin ka zu chêng ve hlak a. Tu chena mitthla le manga ka la hmu zeuh hlak chu, serthlum râ tuor dam, vate châng kam a, ka lungbil kama vâthru le vaber a del dâm, Damdiei vadungah nga kuoia kan man lai dam, serthlum pum 25-30 vel phur vea Ruonglevaisuoa Vai sumdawnghai kuoma kan zu zor lai dam a la ni zing el. Ka nunphunga inchik tlak le theinghil thei ngai lo, hun poimaw a ni lei ni ngei a tih.

Chuong lai chun serthlum pum thra tak tak kha pum sangkhatah cheng sawmin an zor hlak a, chu chu pum khatah paisa khat tina a nih. Chuong sa chun, ka pain sum a lam thrathnem fût hlak lei ni ngei a ta, kei le ka uhaiin lekha kan inchuk thei el bakah, Shillong Don Bosco-a hai chen zu kai phakin, sorkar sin khom chel thei hielin kan um phak a nih. Kan insung ta dingin chû serthlum bil chu kan intranna a nih ka ti naw thei nawh. Theinghil a harsa hrim a nih. Chu hriet zingna chu voisun chena ka ngaituona le hmalakna lampuia mi thruoitu, ka Hmar arasi a la ni zing. Ei loneimihaiin innghatna tlak thlai huon, thei bil, thing bil, raw bil le a dang dang nei tluor inla, fak ding nei lo, tràm ti vel hi ei hnot zâm thei ka ring tlat a, chu lampui chu ka thei ang angin ka bawzui mek. Harsatna ka hmasuon tâk haia inthoka ka tonhriet chu: ei ngirhmun le nina tak hi inenin inhmu chieng inla chu, thil tam tak ei nor tlang thei ding a um ti hi a nih.

Pathien ditsakna changin, kum sawmthum chuong zên zawn, India sorkar laipuiah sin ka thaw hnungin ka lo chawl ve ta a. Sorkar ditsakna khom changin, mi ngaia thokna hmun thra le dituma ngaihai chelin, hnam le ram invoina le inzoma hmalakna tam takah ka thrang ve phak hielin ka hriet a. Ram le hnam invoi hi kristien ei nina le inkop tlat le chu le inzoma thil thra thaw hi ei mawphurna (duty) dinga Pathien ruot a nizie thuah hin ka hmin a, ka thaw thei tlawm sienkhom ka theina chin chin thaw ka tum tlat bok. Chu lampui ka hrawnaa chun, thil hriet le inchûk tlak tam tak ka tongin ka hriet a. Thil siem thrat ei tum a ni chun, a sietna ei hriet chieng a trul hmasak el khelah, siem thrat ei mamaw ti le ei trul a nih tia khom ei chieng a ngai. Ei ngirhmun ka hmu ve dan threnkhat a hnuoia hin hung tar lang ka tih.

—State pali hnuoia hnam pakhata tiem ve (Scheduled Tribe), ram bing le roinrelna bing ruok chu nei zo si lo, ei umna ram sunga midanghai thlauthlak hlaw (discriminated), rorelna khawlah chanvo poimaw chang phak lo, mani trong inchukna nei mumal lo, sorkar hriet chu hlaw angreng bok sia laklaw taka um ei nih. Mani ram del sunga chenghai ta ding khomin inchukna tieng beisei ding umin a’n lang nawh. A hminga sikul a tam ruol ruolin, inchukna sikul a tlawm. Hotu ei tam a, zirtirtu ei tlawm. State dang danga um dar ei ni leiin ei ngaituona, thlir dan, chet dan le trong hmang dan chen khom a kum telin a hung inhlat hret hret pei a nih.

—Fak le dawn zongna tieng ei rethei hle laiin ngaidan thra le thaw dan thar thra lem inchuk tumna ruok chu a tlawm hle. Sorkar ngaisak hlaw phak bek loin, ei hmu le dong phak ve sunhai ruok chu indik lo taka hmang tumna a lien a, chuong ang chun hmang a ni mek bok a, hmasawnna ram tin lampui a hraw tlawm hle. Thlai le thil ching dang dang hai khom mani intodel tumna khel tienga zorsuma inchangtir a, hnienghnarna intluntu hmangrawa hmang tumna a um phak nawh. Inthrangna hmangruo hieng society, self help group, farmers’ club, trust, etc hai hin eini lai zung keina ding an la hmu zo bok nawh niin an lang.

—Mani neka upa inzàna le tlawmngaina haiin hnung an tawl ran laiin trul lo hmuom, dawn le fak ei chìng danin hluor chin a nei ta nawh. Hnam nunphung kei ngirtu le chawimawitu tlawmngaina le khawtlang inzàna le nun dan le chang dan mawia ei ngai hlakhai chu nunghak tlangvalin an nuna a taka an hmang danin hnam nun a hril pei a nih. A trûl khel tienga sa hè le a lem thlakpui ding zongnain hnam thisen a hê hle. Kohran inkhuokhirna le khawtlang inthruoina ngainêpna le ngaithàna lungril a lien tuol tuol a, chu chun mei mei khawvelah ami hnùk lut inthûk deu deu pei.

—Hnam, khawtlang le kohran sungah, a rûka inrem nawna tlungpûm lien tak a’n khang. Hnam nunphung le khawtlang nunphung tam tak kohran mawphurnaa inhlàn a ni hnungin, kohran sunga inrem lonain thu a hril rawn hle. Mani insunga hmangaina insuo nêka hriet ngai lo le hmu ngai lo invoi le lainat tumna hung lienin, mani ram inthim bêk bêk siin ramthim baw êng ding ei zong mol mol zing. Mani inthim siin hmun dang baw êng zo tak tak ei tim maw?

—Ei ram lê hnamin tlaksiet tieng a pan pei a nih ti ei hriet khelah, siem thrat thei le tungding nawk thei a nih ti ringtu ei ni deu vong. Ei hril rawn a, thil tam tak thaw deu pûk trûla ngaina khom a um. Thil tam tak trûlin ka hriet nawh. Ram le hnam inthrangna ding hril thiem le ram hmangaihai hin mani taa ngaiin ei hma zawn sengah hma la tlâng inla, hma chu ei sawn tran a ni el. Mi hmang ding le zawm ding chauva hril a, mani’n hmang tum si lo chu a trangkai nawh. Pathien thu ei lak dan khom chu char chu a niin ka hriet. A hril tieng ei thiem a, ngainuomum tieng khawvelah ei lut a, a taka fak ding le dawn ding ruok chu a tlawm. Ngainuomum khawvela cheng hlim ei nuom; a tak rama lut ruok chu intak ei ti el khom ni loin ei pei nawh. Gospel Centenary ei hmang dan po po hin ei nina tak a hril rawn vieuin ka hriet.

Ka thlir ve dan chun, mani insung chit sukfai le en tlâka sie le siem hmasak phot a trulin ka hriet. Mànî rethei siin mi dang invoi taluot a ngai nawh. Chuong ang bokin, mani insung, khawtlang le hnam nun inthim sia ram dang baw êng tumna lungril nei lien taluot khom hi a hrisel nawh. Mani phak tawka sukdik, ringum, taimâk le Pathien nau ei nina kongkhat beka suklang hi a poimaw. Trongkam chauh ni loin, ei thaw thei zawng seng thawin, ei nunin Pathien thu hril tum ei tiu.

Fak le dawn zongna konga ei ngirhmun le inmila hlawk taka ei hmalak dan dinga ka dit tam tak a um a, chuonghai laia iemani zat chu hang tarlang zok inla.

· Eini ram hluo bikah, fak le dawn ei zongna le hmùna tak, ei inbenbelna chu ‘ram’ (forest) a nih. Chutaka chun chêngin, lo neia fak le dawn zongin, ran vaiin nun ei khal. Khawvel kalphung inthlak pei ruolin mihriem ei hung pung a, ei ram del ruok chu a pung chuong nawh. Ei lo nei dan pangngaia nei zing dingin ramin a mi dai ta naw a, thing le ruo hai khom a tlawm nuom sawt hle. Ram a pawn ruolin tui dawn ding a hung tlawm pei. Rannung chi tum tum le vatehai ei that rèm zo an naw khoma ratlan ding a vàng tâk leiin an mi’n pemsan peizie hmu theiin a’n lang. Fak le dawn intodel chu a hla nuom sawt kher el. Chu khelah indik lona tinreng (corruption) le innghirnghonain (conflict) ei ramah bu an khuor a, ei ri le rim chu na tak a nih. Ei ram le hnam nunphung, sorkar sum le pai ei hmang nuom dan, inchukna kong le ei kohran nun hai hril non ngai lova hretu vong ei nih. Ei mazu mei pei ruolin mî hmûsit ei hung hlaw a, mani insung le hnam sung a ni naw lem chun huoi ngamna le thla ngamna hmun ei nei ta nawh. Ei pahnampuihai, mi bèl beiseituhai khom an tlanse pei bok. Ei umna hmun senga hmun khuor det nekin, inlâng lem ei hmabak pei niin ka hmuh. Hi lei hi ni ngei a tih, ei hla phuok thiem, Pastor Ngamlalchawlin A siet nawna a um nawh, Tho ei ta, inngir ei tiu a lo ti hiel chuh.

Kum thum-kum li sunga ka hmalaknahai ka thlir letin, ei hnam inngir nawkna dinga thil thaw ngei ngei dinga ka hmu threnkhat, ei hriet dinga ka dithai chu hei tar lang ka tih:

· Ram hmânga thlai le thei ching mi ei nih. Ching zom mol ei tiu. Ana chuh, ching ding chi le ching dinga hlawk lo thuah ei chieng a trûl. Ei ram sik le sa le a leihnuoi le inrem el khelah, fak le dawna ei intodel theina ding, zorsuma inchang thei thil ching dan ei ngaituo ngaiin ka hriet.

· Ei del ram hi, tlangram kilkhawr a ni a, ei thil ching vehai hi hmun dang, ram thra lem, khàn thra lem le lawilèn inhoi lema khawsahai leh inel ding ni inla, tluk ngaina um lo a nih. Chuleiin, zorsuma inchang thei thil ching ei tum a ni chun, ei rama thra bik, hmun danga ching dukdak thei ni lo, mi dit sihai ching a trûl. Chi hnih chi thum ching kop thei a ni lem chun duthusam a nih.

· Fakfawm zong ei nì tlangpui leiin, kum khata tlung thei, kum thuma tlung thei le kum saria tlung thei chihai chìng kop thei a um chun a thra.

· Thil chîng dinga thrâ tam tak hi a puopa (duplicate), chìng olsam lem a um deu vong a. Indikna leh thrang kopa fir taka zor thei ngei dinga thaw a ni naw lem chun, sietpui nghal thei a nih.

· Ei ram delhai hi lamlien tlung thei lona hmun deu vong a nih. Thil ei ching hmain zor huna a phursuokna ding lampui remchang siel lawk phot thrang a tih.

· Lien taka, a honpuia hmun remchanga ching tlang chu thil ditum a nih. Zor tlak le zor tham nei lo chun a zorna (market) thra hmu a harsa hlak.

· A thei phot chun, khuoa inthoka hla lo, mani ta bik ram nei a, chu taka thil hlun ching tluka thra a um nawh. Chuonga ei thaw chun hmun tam tak rampuiin hung um thei nawk a ta, ramsa le chungleng vatehai khomin chengna tlakah ngaiin mi hung pan nawk ngei an tih.

Tuta chena ka hmalaknahai hang hril kai zok inla, thil tam tak hriet fie thei a ni ka ring.

Churachandpur phai:

Eini rawi ram delna bik khaw tina ching dingin loneimi 320 pawl Sapthei ching dinga thrangpuina, State Bank of India hmanga pek an nih. Mi tam tak chu khêla thrangin, sapthei bil nei si loa neia insalin thrangpuina an dong. An chìng hmu ding a um naw a, zor suok ding an nei bok nawh. A thawpuitu keima ta ding khoma hming sietna chu a ni el. Chu lai zing chun, a bik takin Thenmuol khuo an thaw thra. Zor ding an hau a, voisun hin inchawtu ding haiin an inchù a ni tak el. Khaw inthrang, khaw dang tluk lo an ni der tah. Hlawtling thei a ni laiin, a hmun veka hlawsam thei khom a nih.

Sinlung Council area sungah :

Rengthei, kuva, ruo le sapthei chinga hma lak tran a nih. Khaw rukin rengthei, khaw ngain sapthei an ching. Hlawtlingna muol a um lai zingin, siem chop harsatna tam tak khom tuok a nih. Tu chena chuh rengthei zor tieng harsatna umin ka hriet nawh. Tam nawkzuol ching suok inla lem chu puo tieng zor suokna ding a tam taluo. Chu ruok chu kan la phak hri nawh. Sapthei zor tran mek a ni ta a, a zorna thuah buoina a um nawh. Tam nawkzuolin ching inla, hau vieu inla chu duthusam ning a tih. Mizoram sorkarin kan hmalakna sirbia hmangin suklien zuol pei a tum nasa ti hriet a nih.

Cachar & North Cachar bingah:

Hmarkhawlien le a sevel khuoa hai, Assam sorkar leh thrang tlangin, Rengthei bil inzauh lienna sin (Technology Mission) tran a ni ruolin, Rubber Board thrangpuinain sehriet kung (rubber plant) phun tran pei a nih. Chu khelah NABARD-hai thrangpuinain Cachar sung khaw 14 le North Cachar sung khaw 6 ah mazu phingpui (cashewnut), ruo (bamboo), aithing (ginger) le thingfanghma (papaya) nasa taka ching a nih. Kum hni kum thum hnunga chu hlawk taka zor suok tran thei a ni ka beisei. A thei thei thrang ve tum ei tiu.

A chunga hmalakna ei hrilhai hi hang bi chiengin, hmu theia chienga um chu: (1) Ei thil chinghai hi ei ram sung bik taka thra, zor hlaw, India hmun danga hai thra thei ve mang lo, inelpui ding um thei lo tluk an nih. (2) A puopa, a lem um lo an ni vong. Thawkkhat chu ICAR (Indian Council of Agriculture Research) haiin, ching olsam le zor hlaw—ailaidum le aieng (turmeric) nasa taka ching dingin thurawn an mi pek a. Hang bi chieng tak tak chun, a puopa a lo tam khop el leiin ching lo dingin kan sukthluk tah lem a nih. (3) Tam tak hi chìng kop thei an nih: rengthei le kuva, mazu phingpui le thingfanghma, sapthei le aithing le a dang dang. (4) A thren hi tlung ol tak an ni lai zingin, a thren chu kum tam fèt hnunga tlung thei chauh an nih. (5) A hon-a hmâ laka chìng an nih. A khawtlangin rênga ching seng ni sien duthusam tling a tih. (6) Sum le pai lamna dinga zorhlaw amanih zorsum an nih; a tam leh zor a olsam hlei hlei.

Ei tar lang lo khom ching thei ding ei hau. Lekha tiema hriet chieng tumna nei a trûl. Mi thaw sa soisel a’n tak nawh, thaw hlawtling khom a’n tak bok nawh. Thaw lova fak tum ruok chun hlawtling chu harsa’ng a tih. Thil inchûk tam le hriet tam a poina umin ka hriet nawh. Sorkar tieng panga ei dong thei ding hai khom bengvar a poi bok nawh. Thil thaw ding thra êm êm le thaw thei dinga ka ngaihai chu:

(1) Hmar area le Vangai tlangah NREGS sum hi thil chingnaa hmang thei ni sien chu, ei thla le thla nawk chen hai ta dinga hnienghnarna intluntu a ni ka ring. Khawkar lampui sukfaina le nullah inthielnaa hmang rîkngot chun hmasawnna a’n tlun ka ring thei nawh.

(2) Cachar, North Cachar, Manipur le Mizoram inrìna lai Sughamantri (kamantri), bâl ang deuva pieng, rampui hnuoia mawng le thra nuom hi, a hmun lai vek ching thei ni sien. Thil hlu, hmun danga hmu ve ni lo, zor hlaw tak ni si a ni a, a ching thei ei um chun ngaiven thrain ka hriet.

(3) Rubber plantation: Rubber Board le thrang tlangin sehriet hi Tuiruong dung le Mizoram tieng hmun tina thra thei a ni leiin ching ding a nih.

(4) Coconut Board le inthuruola coconut (nariel) hi Tuiruong dung vela hlawk taka ching thei a nih. Ngaiven hrim ei tiu.

(5) Bamboo Mission: Ruo hi ching ding a nih. Thing a vàng tàk khelah, thing phùr hi khap a la ni pei ding a na, raw hmangna a pung pei ding a nih.

(6) Medicinal Plantation: Damdawia hmang thei thil ching nuomhai ta dingin lampui a tam. National Medicinal Plants Board bel tlak an nih.

(7) Spices (rimhmûi, fak le hme thei rim inhnik): Ei rama ching tlak le thra thei a tam. Spices Board leh inkopa hma lak thei dan a tam.

Ei fak le dawn zong dan le ei hmathlir danin ei hnam damna le inthrangna ding a hril rawn vieu thei. Tu lai khawvel enin, intibingna le hnam hmasielna pung peiin, ei chengna hmun haia ‘a ru no no suok’ pawlisi hin hmun a chang lien pei ding niin an lang. Chu chu dâl zo ve ding chun inseng bit le hmun nghet nei le del chu thil thaw ding makmaw a la ni el thei bok. India ram sung hmun tinah indarh zau inla khom, umna bik deuh le tam vena bik hmun nei ve chu rawl ei nei theina dinga thil trûl makmaw a hung ni pei el thei bok. Kum hlun daih thil chingna ding thra Cachar jhumland area, Jinam valley, Tuiruong dung, Hmar area le Mizoram dep tieng hin a tam a, ngaiven tlak nin an lang. Tuiruong dung le a se vel khèlah Khawbon tlang thrut vel lai khom a ramin a ngei chi, zorsuma inchang thei thil ching ding zong inla, ei chingna hmun taphotah ke nghatsan ei indinna le ei ram ei zauhna ni nghal ngei bok a tih. Ei hril hmunhai hi sorkar ramriin a thre darh dea chu inzom vong an nih.

Ngaidan le thlir dan thlâkin, ei fak le dawn zong dan khom thlak a trûl. Pathien ro mi phumpek hi la suok dingin, taimakna, takna, tumruna le remhrietna a ngai tlat. Nenetui le khuoizu luongna ram um sa hin tungding dingin ei kut a nghak a nih. Ei thil hlutzawnghai thlâkin, lemderna thuom hlipin, ringumna leh Pathien bèlin, thaw ro, inngir thar takluong ei tiu.

(September 10, 2010, Guwahati)

credit card fraud In recent times, there have been a spate of news items revealing a credit card fraud. In one such item, two youngsters were caught duping credit card holders by offering them new credit cards with higher credit limits by trading in their old credit cards. The youngsters then used the old cards to make their purchases, mostly electronics. This is how they laid the plot.

They would call up credit card holders representing themselves as employees of the credit card company. They would inform these clueless customers about a new scheme about new credit cards with greater purchase limits in exchange of old ones. Then they would also inform customers that the company's representative would soon visit them with the new card, which would be activated as soon as they filled in a form!

This news only reinstates the importance of being a vigilant customer and using credit cards with utmost prudence. Here are a few things one can do:

1. If you lose your credit card, it is necessary to inform your credit card company immediately. This will enable the card issuer to freeze the card with immediate effect and prevent any purchases on the card. The important thing for you is that your liability is limited once you inform the credit card issuer.

2. Destroy your old card completely before you begin using your new card. This is important even if your old card has expired or you are upgrading your card.

3. Keep your card in a safe place and do not allow other people to handle it.

4. Be prudent about signing up for new offers. Double-check the genuineness of the scheme. A simple way to verify genuineness of any scheme is to call up the credit card company and inquiring with them.

5. Change your PIN at regular intervals. Do not use obvious PIN like birth dates.

6. Inform your credit card company immediately if you do not receive your monthly credit statement. It could be a case of identity theft where the fraudster has changed your billing address.

7. Use chip based credit cards. These cards offer better security than credit cards with black magnetic stripes. This is because in a chip based card, all information is stored in the small chip in encrypted format and it also uses a PIN. This makes changing or copying this data extremely difficult.

8. So, the chance of data being misused while swiping the card is very remote. It is the highest level of security that credit card companies can offer at present. Citibank and Kotak Mahindra issue chip based cards to select high range customers. Axis bank's VISA Platinum card is also chip-based. HDFC Bank also has begun issuing these cards.

9. Be careful while shopping online. This is because you are required to give the CVV number for making purchases over the Internet. For this, be sure you shop only from secure websites. Ensure that the website is certified by VeriSign. Look for a yellow lock on the bottom right hand corner of the screen.

10. If you have a large credit limit on your card and use it frequently for several purchases including online and telephone purchases, it is a good idea to get your card insured. You cannot prevent credit card fraud but at least minimize its impact on your financial stability! You can protect yourself from fraudulent charges on your card up to 12 hours before reporting the loss to the credit card issuer.

By BankBazaar.com - an online marketplace for your personal loan and home loan needs.

New Delhi Feb 7, 2010: A joint venture agreement between state-owned hydro power producers NHPC Ltd and Satluj Jal Vidyut Nigam Ltd (SJVN) and the government of Manipur to develop the Rs 8,138-crore Tipaimukh power project in the north-eastern state is likely to be signed by the end of the current financial year, ending March.

“The Manipur government has called a meeting of representatives from NHPC and SJVN on February 8 to discuss the terms of agreement of the 1,500-Mw project. The JV will be signed shortly after that. It will definitely happen by the end of this financial year,” said a senior official from SJVN.

In July last year, the power ministry had asked the three entities to form a joint venture (JV) for developing the project. NHPC would hold a majority 69 per cent stake in the project, while SJVN would take up another 26 per cent stake. The remaining 5 per cent would go in favour of the Manipur government.

The project was initially awarded to the state-owned utility North Eastern Electric Power Corporation Ltd (Neepco). The company had, however, expressed its inability to take up the project citing lack of budgetary support.

With the Tipaimukh project out of its shelf, Neepco’s capacity addition target came down to 3,000 Mw from 4,500 Mw earlier being planned by the end of March 2017. Neepco has a current installed power generation capacity of 1,130 Mw.

The stakeholders have already fast-tracked the work on implementing various pre-project activities. “The detailed project report (DPR) has already been prepared. Environmental clearances will be obtained now,” said the SJVN official.

SJVN is confident about raising equity for the restructured plant. The state-run utility will invest in the project from its internal resources.

The company, which claims it has a cash surplus of Rs 1,200 crore, is the next state-run power company in line after NHPC for getting listed through a public issue, likely to be announced in the next financial year. Of the free power available from the Tipaimukh project, 11 per cent would go to Manipur, while 1 per cent would be shared between Manipur and Mizoram since parts of the project will also be in Mizoram.

The remaining power will be sold to different states on a long-term basis through power purchase agreements. According to sources, the levelised tariff for sale of power from the project, which is around Rs 4 per unit, could go up by 40-50 paise due to the complex nature of the project.

The cost of the project is likely to be escalated by at least Rs 1,000 crore owing to additional investment required for security and transport infrastructure to be developed. The additional funding would come directly from the central government as grant. The Union home ministry has already approved an outlay of Rs 300 crore on the project’s security, and also okayed Rs 203 crore for the construction of a highway. The remaining funds would go into building flood control infrastructure.

Courtesy: Sudheer Pal Singh /Business Standard

Fak-le-dawn Zawngna a Hmar Hai Ngirhmun
(Economic Conditions of the Hmar Tribe)

Ziektu: Pu Zosanglien Zote
Date: July 19, 2007
A) THUHMAHRUOI: Khawvel a ei um sungin fak le dawn zawngna le sungkuo khawsak na dingin sum le pai tamtak ei mamaw a. Ei sum mamaw ruokchu ei khawsakdan standard zirin sungkuo tin hai hi an angnaw vieu el thei.

A) THUHMAHRUOI: Khawvel a ei um sungin fak le dawn zawngna le sungkuo khawsak na dingin sum le pai tamtak ei mamaw a. Ei sum mamaw ruokchu ei khawsakdan standard zirin sungkuo tin hai hi an angnaw vieu el thei. Hmar hai hluo chin ram : Vangai tlang , Hmar biel, Tuiruong dung, Tuithaphai, Lakhipur phai le Cachar tlangrama khuo iemani zat, Haflong le NC Hills tlangrama khuo danghai,Mizoram hmartieng panga khuo umhai hi khuo tamtak ka hmuta hnung le fangta anni leiin a mipui chenghai sum laklut dan le khawsak dan hai hi mi in an mi hril hriet ringawt nilovin ka tawnhriet a um nuol ve ta a. A tlangpui thuin Hmar hai hluo chin ram ( Hmar ram hang ti bik deu hlek inla ) a ei khawsakna hi midang nekin an hnuoilem hret hin ka hriet hlak a,a khawvel pumpui le ei kawl le kieng hnamhai hmasawn ruola hma eisawn ve nawna san le ei insiemthatna ding ni awma ka hriethai thil ieng ieng iemani hril nuom ka nei ve leiin le hi ka ngaidan hi in mi lo intawm pui ve a iemani bek hmasawnna a umtak duoiin ti beiseina insangtak le hi article hi ka hung buotsai ani.

Literature tieng thiemmi kani naw leiin ngaidan tamtak ka nei hai hi a hmatiema, mumal neitaka, mi tiem nuom zawngtaka remkhawm ka thiem naw a , in hruoi nenga ka ziek hlak ruok hi chu in mi ngaithiem ka nuom.

(B) PATHIEN CONDEMN EINI NAWH :Mi tamtak chun , ‘ Hmarhai chu State tina indarsar neng nung a um , mani ram khawm neizo lo, thingtlang ram a cheng eini a , ei ram del le Politics a ei ngirhmun an hnuoi em leiin hang hmasawn ziezang chi in ni lova’ tiin ngaidan ei nei khawm ani el thei. Pathienin inhnuoi bik ding le changkang ngailo reng reng dinga ‘ Condemn’ hnam ami siem ang hrima inngai pawl khawm ei um thei bawk. Andikna chin khawm a um el thei a , amiruokchu ei vangneina le mi hnam haiin an mi phaknawna tamtak um hi eingaituo ngainaw lei chau khawm ani el thei bawk.A hnuoia hin hnam danghai neka ei vangneina lien deu deu hang tarlang tum ei tih :-

1) Ei unau hnam thenkhat hai chu an umna ram le hmun an angnaw leia sakhuona hran hranin a thedar an um mek laiin eini chu za a za Kristien eini a, hi khawvel kheltienga chatuona hringna beiseituhai vawnga ei umthei leihin ei vangnei hle ani. Tuipui rala inthawkin ei neka hnam changkang le hrat tamtak fekana eini kher kher chanchintha in a mi hung elvar bik neka vangneina nasalem hi a um thei di’m ani ?

2) Ei vangnei em em na chu ei reng deuthawin India rama ei um thei hi ani. Ei unau hnam thenkhat hai chu a then India rama, a then Myanmar a, a then Bangladesh a an um ani. India ram , democracy ngaisangtu le mimal zalenna ngaisangtu rama ei um hi ei vangnei hle ani. Ei duthusamin ei hnam puolin State neinaw inla khawm India rama citizen haiin ‘ right’ mumal taka ei neisengna rama um eini leiin ei umna khuo hai seng hi ei ‘ ta’ anni a,dan ang thlap lem chun tukhawma an mi hnawtsuok thei ngawt naw ( Ei neka ralhrat lem le huoisen lem haiin dan ang nilova dannaw anga anmi hnawt suok el hlak hi chu thuhran nisien).

Tuta ei umdan pangngai a hin chu ka ditdan nekin ei umna senga hin eiin suk mikhuol deu hlek niin ka hriet hlaka. Hmarhai lai a Sawrkar sin thawtu hai khawmin mani ram sinthaw nilovin tuhai ram amani a sin thaw, inhlawfa ang deuva ei inngai taluo deu hlek niin ka hriet hlak.A theisung chu leave laka , run dala thaw a , mani sin a ringumna le taimakna nei derlo mihriem kha mi chethei le ropuia ei ngai ani chun ( ei Pathien thu le ankal leiin) hnam ropuitaka suok ngai naw mani.Ei umna state senga le ei sinthawna senga insuk chawngpu inla, ei umna khuohai hi ei dam khawma ei thi khawma ei umna ding ani ti a hin chieng inla thatak in ka hriet. Chuong chu nilova, khawlai rammi amani ang deuva inngai a ,mani khuo a mikhuol ang deuva inhrie a , hnatlang le ilo nikhuo a khawm inthawk tha pei raklo, khawtlang tading a hamthatna iemani sawrkara inthawka a hung khawm lo fahmang tu le mani sungkuo bing hamthatna ding chauva hmang hlaktu hai lem hi chu ei dova, khuo / hnam hmelma anni ti a hin ei chieng hle a hunta bawk.

(C) FAK LE DAWN ZAWNGNA A EI RAM VANGNEI BIKNA : Mi thiemhai chun fak le dawn zawngna awlsam, ram hmasawnna dinga hmangruo pawimaw a anhril hlak hieng : a) raw material b) infepawna lampui c) market tha tihai hi a chunga ei tarlang ta Hmarhaiin ei del chin rama khin a um tha deu vawnga . Hiengang ramtha le remchang del , ringtu ni bawksi hi iengtinam ei rethei vieu ana ti hi thilmaktak niin an langa , ngaituo tham a um a ni. A hnuoia hin ei ram del chungchanga ei vangneina lien deu deu hai hang tarlang tum ei tih :-

1 ) Ei ram a lan thawl hle : India ram hmun dang ngaituoin Hmarhai del chin rama hin thil hang thaw ( thlai ching / ran vai / lo nei / huon nei ) tum tadingin ram a lan thawl hle ani. Hmar khuo tamtaka chun khawtlang thuoituhai hrietpuina in man ummang lo khawma mani enkawlding ram chu nei el thei ala ni. Chuongang ema awlsawm ani naw khawmin bul hang tanna ding pawisa neihai tading lem chun ramman hi ala tlawm khawp el.India ram hmundanga , abiktakin khawpui a hai lem chu , ram le tui man hi ansang hle a, eini del chin ramhai neka ram le tui awlsamna hi a vang ta khawp el. ( Mizoram thingtlang khuo a hai khawm hin ram le tui man chu an sang vieu antah) . Iengkhawm nisien ei hril nuom dan chu patlingin tum ren rawn pui taka a nei chun ram le tui ( a lien tam a chin tam ) hang nei ve hrim hrim chu ei rama hin la awlsam tak sien a hawi vieu ani.

2 ) Ei ram a la tha : Ei pi le pu haiin an hunlaia ram thatdan chanchin an mi hril chun bu tin khat hmun a tin 400 / 500 an thlo dawk thu ani rawp hlak.Vawisun hin hieng ang ram hi khawlai khawm a um tanaw ani el thei.A pawimaw tak chu ramin ra tha insuo dinga enkawlna tieng tienlai nekin ei taimak zuol deu angai ta tina ani. Hmarhai del ram khawlai khuo a khawm bawngek hin man a nei bek bek ka hriet ngai naw a, a lakkhawm taimak a , mani rama phul / chap pei kha hnuoi thatna chu ani el naw am ani? Ringna a ei entawn tak Israel hai hman an ram thlaler rama tui le hnuoi thatna pekfawm vawngin thlai chi hran hran mi rama thawnsuok chur chur khawp an ching thei chun ei ram chu Bible a Kanan ram a hril hlak neka a thatnaw lemna iem a um chuong a ? Israel rama tuifinriet tui sukfim fawm ngai nek chun ei rama tuiruong / vadung / tlang le tlang inkara tuihnar tamtak a inthawka tui laksuok a, thlai in a mamaw ang peia tui pekdan ngaituo a pek el hi a awlsam lem vieu naw maw ? Mi ram , mi chengna inhawi le ropui deu hlek dinga ngai hi tienlai a inthawk khawm khan mihriem mizie hi alo ni ve reng reng ta hlak a ( a saptawngin : the grass is greener on the other bank), chu mizie ei la fepui lei chun mi ram hi thalem le inhawi lem a ei ngai mei mei niin an lang.

Ei khawsung a mani a ram ei neisa ngei kha chei thain ra thalem le hlawklem insuo dinga hma ei laka ei enkawl bak kha khawlai hmuna khawm thildang a um taktak chuong naw a, tu ram khawm hi ei ram neka thalem a um chuong naw ti kha ei hriet zing ka nuom.

3 ) Infepawna a tha : India hmarsak a hmun tamtak a chenghai buoina chu an thlai themsuoksa zawr na hmun pan dingin tha le tangka tamtak seng angai hlak hi ani. Hmun tamtak a lem chu a thlai man nekin a zawrna hmun panpuina man a to lem hlak leiin a kawl le kieng a an zawr bak chu a sie tawp mei mei hlak ani.

A biktakin Mizoram thingtlang khuo ( Hmarhai del chin nilo) hieng Aizawl a inthawka sak , thlang le simtieng pang hi an buoi nawk zuol hlak ani.Hmarhai delchin ram a Tuiruong sawrtheihai hi kawnga hin chu an vangnei zuol hle a, hmundanghai khawm vai fe phak nawna taluo a umnaw leiin a tlangpui thuin a harsa taluo bek bek chuongin an lang nawh.

Mi thiem hai chun thuomhnaw phurna man ( transportation cost) hi tui lampuia a tlawmtak a, relin a dawta, chu dawt a motor lamlien, vuongna a a to tak ani anti. Hmarhai Tuiruong le vadung dang sawrthei hai lem chun man tlawm titiin an thuomhnaw kha a zawrna hmun an inthlung tir thei zung zung a , hmun danga lonei mihai neka an vangnei lem zie hi an inhriet am aw ? Infepawna le thlai zawrna hmun pan awlsam hi a pawimaw em leiin , ei umna khuo kha ngaituo vang vanga , ei thlai themsuok hai zawrna a harsa deuhlek chun a zawr inhawina khuoa ei inpem a bul eitan thatnawk khawm hi a hun el ta thei. Inpem awlsam taluot hi a thatnaw ruolin thlakhla ding um thaklo khuo a umzing khawm hi changkang nawna bul hi chu ani ve hrim hrim.

4 ) Market hmun a hnai : India rama thingtlang khuo a chenghai harsatna lientak chu an thlai themsuoksa zawr na umlo hi ani. Hmarhaiin ei del thingtlang khuo hai hi hang ngaituo vang vang khawmin ei thil themsuokhai zawrthei derlo na hmun hi a vang khawp el. Ei thlai themsuok a tamdeu hlek lem chun fepui ngailovin a hmuna vaiin an hung khar vawng hlak dam kha ani a, market a buoi bek bek ei um naw in an lang.Haflong le a sevel, Lakhipur phai le tuiruong dunga ha lem chu ei ching a ei enkawl khawm nilo , ramhnuoia thilsuok e.g. hnachangvui, tingdawn, hnathiel hna chenin zawr theinaw tak tak khawm a um naw a, suna rama fepei tadingin zantieng pawisa a inchangtir thei deu vawng ani. Hiengang khawpa ram hnienghnar le market thatna ei del hi ei vangnei hle ani.

5 ) Inchukna tha hmun a hnai : A chunga ei vangneina ei ziekta hai popo khi hmang tangkai a , ei khawsakna a hmasawnna taktak inthlungtir theitu ding chu inchukna chau hi ani. Miin thawklekhata a ring le a suongtuona in a phak bak dai pawisa hmu thut sienla khawm a hmang tangkai amani a sukpung nading lungvar a nei si naw chun thil ho meimei a an chang rawp hlak ani. Hi article ziektu ngei khawm hin ka mi hriet tamtak hai lem chun an hmang tangkainaw el ni lovin an mimal baka an sungkuo khawmiin a sietpui lem hiel hlak ani. Hmarhaiin ei del thingtlang khuo hai hi hang ngaituo vang vang inla inchukna thatna hmun ei hlat bek bek tawl naw a ni.

Vangnei chunga vangnei nawksawngna in Pathienin a min thuom a, mi tu el khawm inchukna insang hnawtnuom tuhai tadingin College hran hran a Tribal quota le inhrietthiemna insangtak sawrkarin a mi pek baka sungkuo harsa hai tadingin Scholarship le Loan hai dam ala um nawk pei a.Inchuk insang nuom ngawi ngawi taima bawksi, thiemthei bawksi chun a lampui khawm hi eila dap thei pei nisien an lang. Ei umkhawm deuna hmun ei hang zieksuoktahai khi inchukna insang ei hnawtna kawnga mi suk hnawk thei khawpa kilkhawr khuo a um nawh.

6 ) Tawng ei thiem : Tulai khawvelin a buoipui chu mihriem, hnam le tawng hran hran inkara inbiekpawna hmangruo ‘ Tawng ‘ thiem le thiemlo hi ani tah. Inchukna amani Sumdawngna kawnga hmasawn ding chun mihai le ei inbiekpaw thei angai a, ei inbiekpaw theinaw chun tui luonglo ang kha eini ding ani leiin hmasawn a harsa hle ding ani.Hmarhai ei vangnei bekbekna chu ei unau hnam dang hai nekin midang tawng ei thiem zung zung a , ei umna taphawt a hnamdang hai le inbiekpawna a harsatna ei nei ngainaw. Hihi ei ngaituo chieng nuom chun Pathien malsawmna lieu lieu niin ka hriet hlak.

Khi a chunga ei tarlang Pathien malsawmna le vangneina ei dawng zozai hai khi ei phu ve hrimhrim lei khawm ani chuongin ka hriet ngai naw a, thuthlung thara Krista thisen zara tlinglo le fello sa sa a ‘Ringtu’ eini lei khawm ani el thei.

(D) EI CHANGKANG SI NAWH : Amiruokchu, khieng lawm lawma vangnei , umna hmun infuk, tawngthiem nisi chu mimal le sungkuo thenkhat changkang taktak um inla khawm ( tu mimal le sungkuo bik chanchin amani kha ei hril tum ani naw leiin ) Hmarhai hi a tlangpuiin ei changkang si naw anih. Ei changkang naw hrim hrim ti a indeusaw ding bik tukhawm ei umnaw a , ei changkang nawna hai hi ei hril teu lem chun mani le mani mawng inhlim chau kha eini ding ani.

Chuleiin tuta ei thlung phak chen hi a tha a ngai inla , mimal ( ei lekhathiem hmasa hai amani , ram thuoitu politician hmasahai amani ei kohran thuoitu hai amani ) tukhawm intum ding zawng bik lovin a nawlpuiin Hmarhai ei renga ei hmasawnna ding awma ka hriet le ngaituona ka lo seng vena a inthawka ka lo invawi ve hlak hai a hnuoi a hin ka hung inzawt ve ding ani. Bible thiem kani naw leiin a bung le a chang chu sie diet diet thei naw langkhawm ei Bible a hin tuta ka hung hril ding hai hi a um vawngin ka hriet.:-

1 ) Pocket money a sum ei hmang tam bik hle : Kum iemani zat sawrkar sin ka thaw hnunga India ram hmun tin hmun tang ka fang hnung a ka hriet suok chu Hmarhai hin ei sum themsuok le inphu a ngaituo in Pocket Money eiti sum hmang meimei, thil tangkai inchawkna ni raklo a hin sum ei hmang tamtak el awm de aw ka ti hlak. Entirna’n : Ei insung a sungkuo a ei fak ei dawn thei zing thingpui le a hme ti mei mei thingpui dawr khera dawn le fak ei ching chun a sawt a seia chun sum ei hmang liem kha a tam hle ding tina ani. Ei inzin chang le lo thei lo chang chu a um ve bawk a , amiruokchu insung amani ei khuo a ei um lai zinga thingpui dawr kher kher ei ngaina ani chun changkangna lampui chu ei hraw naw kati na ani.

Thingpui dawr le Pocket Money chu ei lo hmang hlak ani khawmin midang dang ‘ Khilai ‘ dur dur hi an ching chi naw nawk zuol a. Aizawl khawpuia Office a Pathien zara cheng singhni chuong hlaw thal mi panga room khata kumli sung nitin le sunnithlak deuthaw a kan inthung khawmin nauhai pass lawm nikhuo tinaw a chu thingpui kan in khilai khawm ka hriet ngai naw. Mani sengin ei dawn le fakman chu ei pek el khan insuk milien nawna khawm ani chuongin kan hriet nawh. Milien le michin, pawisa nei le neilo inkhina chu thingpui dawra thingpui order hem hem kha nilovin inhmun amani thil tangkai tak inchawk thei le theinaw nikhuo a hin ani lem naw ding amani ?.

2 ) Hawp le hmuom a sum ei hmang tam hle : Hawp le hmuom, ti taktaka chu a thanglo khawma ei um thei , hieng : Kuva, Biri, Sikret,Dumziel, Khaini , Sada, Zarda a hin ei sum thawsuok ngaituoin eiin hmang nasa thei hle. Hienghai hi hriselna tadinga thalo vawng anni ti hi hrechieng hle inla khawm a thatnaw dan le taksa tadinga a pawi thei dan kimchang chu Doctorhai subject ani leiin an ziek thiemlem dai ka ringa.Khawpna taktak inthlungtir thei chi nisi lova pawisa seng hieu hieuna ani ti ruok hi chu ei chieng hle ani.

Sungkuo tamtak chun hawpding le hmuomding hi bu le hme ang deuthaw in an ngaipawimaw ta a, hawp le hmuom nghei chu bunghei nek khawmin rinum anti lem ta hiel ani. Hiengang sungkuo le mimal hi eilo ni pal chun mi vangduoitak eini ta a, mi tamtak sum sengnawna a ei sum ei seng tan bak a , hieng hawp le hmuomin a phursa natna chi hran hran kha ei hmabak mek ani ti kha ei hriet ka nuom bawk.

Hieng hawp le hmuom haihi kalo thaw tasa deu vawng anni a,a thatnaw zie ka hriet leiin vawisun hin chu Pathien zarin ka lo bansan thei ta leiin ka lawm hle. A nghei dan ding ‘ Formula’ tukhawm ka hril thei naw cheuva, amiruokchu hawp le hmuom nghei leia thi der ta tukhawm ei la hriet naw leiin ngheidan awlsam tak chu ‘ thawlo ‘ kha ani ringawt el ani.

Hawp le hmuom ei hril ruol hin hrilsa ngei ngei ding chi chu zu le sa hi ani.Hi hi ngat lem hi chu ei thaw chun sungkuo khawsakna a thosuok a harsa hle a ni. Zu hin chapona a hringdawk ngei ngei leiin mi chapohai hnukthla ngeingeitu ei Pathien kut ei tuor hlak niin an lang. Zu dawn a a thatzie hrilmawi fawm nek chun dawnlo khan ei mawi lem vieu zing ani ti kha ei hrietchengsa ani kha.

3 ) Indiklo taka hausa / khawsathei ei ngaisang : Ei ram sunga hin Sawrkar sinthaw, Politician, Kohran thuoitu, Sumdawngmi etc. hai lai indiknaw taluo a hausa / khawsathei ei um nuol ta. Hril tam rak khawm ngailovin mi hnam hai lai khawm an um annawm eiti el thei. Andikna chin khawm um ata, amiruokchu, ei ram / hnam sunga thalo deuva ka hriet hlak chu khangang indiknaw taka thawhlaktuhai kha mi indiktak rethei si hai neka ei ngaisang lem el bakah khawtlang le hnam thil / organization chen hai a chawimawi le dawmsang ei ching hi ani.

In khuo a sawrkar zirtirtu, Sikul kai ngailo, naupangin thiemna anneina ding kawnga thahnemngaina sete khawm neilo, hlaw ruokchu inkhel lova la , Saptawng kawi hni / khat a thaw thei leiin ‘HSA’ thuoitu challanga vawi iengza’m inthlang ta a?. Annawleh ,Sawrkar a thangna nei, sawrkarin a siena khuo a khawm fe pei lo , hlaw ruokchu la zing zing, Pathien thu a hriet ve zul leiin Kohran Upa / thuoitu a mi iengzat chie am in thlang ta a? Annawleh, mi tuamani, a thawtak le a hlaw zat khawm hriet ni mang lo, invak invak hlak, sinthaw peilo, mi hlem zeu zeu hlak mi iengzat chie am in khawtlang thuoitu a in thlang ta a ? Hril ding le ziekdan ding tamtak a um thei a, ei article a sei taluo naw na dingin dittawk tum ei ti.

Ringtu hnam nibawk si,hiengang mihriem dawmsanga, chawimawi a , milai a nina challang deu deu pek ei ching pei a , hnam ropui le changkang ni ei tum bawk si chun ei tumna le ei fena lampui an kawkal ani ti kha kalo ngaituo ve dan ani.

4 ) Mi Indik ei vang tan ta : Hmar khuo a khawsa mek eini chun hi article hi ei tiem chie a ei ngaituo nghal dingin indawnna hang siem eiti ; In khuo a Kohran Upa / Kohran thuoitu hai laia mi a tutak amani kha Kohran sum kawltu ( Treasurer ) a hmang ta inla , nawia khat khawm a bo a bang umlova kawl him hmak ding Kohran Upa / Kohran thuoitu iengzat chie am la um anta ? Kohran sum a kawl sukbuoi ngai derlo Kohran Upa / Kohran thuoitu tadingin lawmman siem ding ni inla a dawngthei ding ei tlawm vieu ta in an lang.Kohran sum , Ama ringtuhaiin Thlarau Thienghlim inhriettirna a Pathien ram lienpeina ding ti a thahnemngaitaka anfak an dawn le an thuom le bil sik sika an thawkhawm sa lo sukbuoitu le fahmangtu Kohran Upa / Kohran Thuoitu eini chun vawisun chena ei hringna hla a ala um hi Pathien zangaina tawpkhawk ani.Ei Pathien hi Phuba lahlaktu ani bawk leiin ‘ Ti ‘ ruokchu a um hle ani .Kohran sum takngiel khawm ei inza zo tanaw lei hin Pawl hieng VC, ‘HSA’, Party le khawtlang sumhai lem chu indiktaka vawng kha a harsa pei ta niin an lang.

Sungkuo tinin ei khawsakna dinga sum le pai ei zawngna kawnga khawm hin indiktaka chan nek chun indiknaw deuhleka hlawkna a um thei ding chun ei in tel rin tanaw pei bawk niin an lang. Indiknaw taka ei thaw a ei hmu khawm kha sungkuoin a hang thatpui luoi thei ding law law nisien chu indiknaw seng senga a zietak la um khawmin ka hriet hlak. Pathien thu le Thlarau Thienghlim sinthaw eiti tak khawm hi lam amani, hlasak inhnik le Pathien thu hril rakrak tiengpang hin ei fepui nasa deu hlek a. Hienghai neka inbul lem Indikna , Ringumna , Taimakna le Hmangaina hai hi ei tlasam si chun ei Pathien thu khan ei hringnun a umzie nei tak takin sin a thaw thei ngai naw alo nilem hlak. Chuleiin Indikna , Ringumna , Taimakna le Hmangaina hai hi kunghmui chela chel el khan Thlarau Thienghlim thangpuinain thildang hi chu ‘automatic’ a hung um lem ding niin ka hriet.

5 ) Thil tlo le det ei ngaisak naw deu : Hmar khuo tamtak ei en chun a kawl le kieng hnamdanghai le inhlat bek bek raklovin eiin umpawl nawk vawng hlak a .Hilai khuo a hin tuam a um hmasa tiin hang sui inla ei pi le puhai kha a um hmasatak anni naw khawmin a hmasa pawl anlo ni hlak. Chuong nisiin huon lo ram, leilet tha le a ram remchang lai lai a reng deurthawin hnam danghai ta ani a, eini chu a kila rem le remnaw in ei khawsa hlak ani. Hihi a san lientak pakhat chu ei pi le puhai khan thil la hung tangkai / tlo / det kha anlo ngaituop tlawm deu ani. Ei thlatuhai dem rak khan umzie anei naw vieu laiin vawisuna thangthar Hmarhai hin thil tlo /det kha ei la ngaisak naw pei niin an lang.

Eini laia sum intel thadeu hlek hai khawm hin khawpuia inhmun, sumdawngna ding motor , huon lo ram, leilet , nauhai lekha inchukna a sum hmang nek chun invak meimei na , ruoi the, insuk milien, nuhmei pasal nun chenna le zu le sa etc. a haihin sum ei khawral nuom bik deu hlek niin ka hriet.

6 ) Ei fakzawngna a hmasawn atul : Hmar thingtlang khuo a hai hin papui tamtak, lekha inchuk sang le inchuk sangnaw le , ngaidan thing le inhnuoi deu deu nei eila tam.A ram sin amani ramhnuoi a va huot tuntun chi hai po ei thawding awm taka ngai a , tlawmte a khawl thil iemani deu hlek hai a kawr le vaihai chan ding deuva siena eila nei hi peihawn a hun tah. Ei rengin lekha inchuk sangin Officer, Sawrkar thangna nei vawng eiti tina ani nawh. Ei mipui tamdan a inkhi hin hieng Puonthui, Driver, Mistiri, Motor mechanic, TV / Radio / Sana / Tape etc.siem tihai le a dang dang a hin ei thahnem naw hle a , mi hnam hai thawding deuva ei sie lei hi nitakin ka hriet. Tulai Sawrkar sin hung vang peia lem hin chu hieng tiengpang hi uor inla, hausakpui ler lur ding a um naw khawmin lungril nei deu hlek tading lem chun khawsakthei na vawng anni ti kha ei hrietzing ka nuom.

Ran khawm hi tlawmte te hin ei vai seng a , a khawsathei deu haiin sinpui deu hleka neia, hang vai tam deu hlek a, khawsakna hang suksang pei tum khawm hi ei tam bekin ka hriet nawh.

7 ) Lungril bulbal neilo ei tam : Hmarhai laihin lungril bulbal mumal tak , tum renrawn nei ei tam naw hlein ka hriet hlak.Ruolhaiin an keipharna tieng tieng a inhem ve meimei, ruol an suoldeu le suol deu, ruol an tha deu le tha deu hnam dang hai laikhawm hin an um tho khawmin eini laihin ei tam zuol bik deu niin ka hriet. Thangthar lekha inchuklai amani loneimi , iengang sinthaw mi khawmin tum renrawn insawn meimei loding einei kha ei hlawtlingna ding bul ani ti kha ei hriet ka nuom nawk zuol.

8 ) Aisanthiem, dawihiem sawr eirin naw : Ei thil inhmang zawng ding dam, natna khir deu eituok chang dam hin dawithiem, aisanthiem ruoi ei ching ta vieu niin an lang a. Ei Pathien thu le inkal ti hrezing si a , Kohran upa dam, Kohran thuoitu danghai dam a ruoi hrat hrat ei um ta niin an lang a , a pawi tak meu ani.Thuthlung hluia Israel ram tluksiet ding vel laia an umdan le vawisuna ei umdan hi a danglam naw vieu el thei ani. Ringtu inti siin Pathien malsawmtlakin ei hring am tihi inngaituo nawn nawk ei tiu.

(E) INDIN THAR NAWK EITIU : Khi a chunga ei thilziek a inthawk khin Hmar nauhaiin hma ei sawnna dinga ei thaw ngei ngei ngai dam, ei bansan ngei ngei ding chi dam ei ziek teu ta a. A ziek le a hril an hawi ruol hin a taktak in thlungtir chu thil harsatak ani el baka daltu tamtak a um hlak ti kha ei hriet bawk ani.

Khuo pakhat a hin Hmar papui pakhat hi a um a, sungkuo chawmna dingin a ni hisapin (daily rate) an hlawfa hlak a .Inhlawna ding a hmu nawni chun an sungkuo chu bunghei a ngai pei deuthaw ani.Ama chu taima emem le a sinthawna a inpe zo emem mi ania , sungkuo khawsakna hang suk changkang le hma hang sawn khawm hi a chak thei vieu a. An sungkuo khawsak hma hang sawnna dingin huon hang siem hai khawm hi a nuom hlak a, amiruokchu thlai ching huna hin thlai chi manding takngiel khawm anei ngai naw ani.Kum a hung invawia , a kumnawk khawm chun inhlawfak bawkin bul a tan a , inhlawfak in kum a suo nawk hlak ani. A suol lei le a felnaw lei khawm nibik chuong lovin a huntaka hma hang lak na dingin ‘ Capital’ anei ngang naw ani.

Hmarhai ei in suk changkang a , hma eisawn vieu amani ei tilai hin ei hnampui hai mi iengzat tak am, a biktakin thingtlang khuo a hai, a chung a papui pakhat chanchin ei ziek ang hi an um ding? Ngaituo chieng ngam khawm ani nawh.Khi a chunga ei bansan ding le ei thaw ding ei ziekhai khin a chanchin ei ziek papui pa hi a tuomdam zo am ? A tuomdam zo naw el thei ani.

Ei hnampui hai hunsawttaka inthawka retheina khura intangmek hai hin thu tha taktak le sermon ropui tak tak hi an mamaw zawng ni kher naw ni. Tu kuom a khawm pawisa a thlawna in thangpui tawp hi ka hril mawi ngai nawh. A thlawn tawpa sum le pai le thil tha ei dawng hi ei hmang tangkai ngai meu naw a, inrimna le harsatna thanglova ei lamsuok tangkai raklova eiin luongral tir mei mei hlak hi mihriem mizie ani ve hrim hrim.Mi hnamhai khawm an bang chuongin ka hrietnawh.

Chuleiin ei mipui hai hin a hunlai tak ( entirna ‘n ; thlai chi thlak hun laitak) a a pung rate mumal deu hlek a ( entirna’n : Bank haiin mi pawisa an inpuktirna rate pangngai ) pawisa inpuktirtu hi an mamaw niin ka hriet. Chu ding chun Bangladesh a Chittagong University economics Professor nihlak Mohammed Yunus a kutsuok Bangladesh Grameen Bank hai thil thawdan ( Model ) hin ka lungril ngaituona a lak hle ani.

Ei thuziek a sei taluo nawna dingin Grameen Bank chanchin chu tawite chauvin hang hril tum inla.Bangladesh a mirethei tawpkhawk hai ( sungkuo nu anni deu tak) kha pawisa tlawmte te ( cheng sangthum le sangnga inkar ) inpuktir anni a ( micro – credit). Chu an pawisa puk chu insungin sumdawngna chite te (entirna’n : ar vai,varak vai etc) le thlai chi mana hmangin a sukpung dan an zawng a.An rethei vieu leiin hang sie kham ding ( mortgage) iengkhawm annei naw a. An pawisa puk chu sungkuo nu sawm vel pei a a group a insiemin an inhrietpui tawl a, nupui sawm ruol velin an hrietpuina tak kha a guarantee laitak chu ani el a . Iengleiin amani mi pakhat khan lo rul thei tanaw sien an thei angang a in rul pui dingin an intiemkam bawk a . An hang tantir chun mi tamtakin an pawisa sem kha an hmukir an ring naw baka a scheme hrimhrim kha a hlawtling an ringnaw khawp el a. Amiruokchu , vawisun hin a hlawtling zie khawvela an thangsuok ta a, za peia sawmkuo panga neka tamin an pawisa bat hai ( Bank rate pangngai a a pung thangsain ) an rul vawng baka mi maktaduoi telin an sawrta a , retheina khurpui a inthawka inlaksuokna hmangruo in an lo hmang ta ani. A thil thaw that khawvelin a hriet leiin Mohammed Yunus chun Kum 2006 Nobel Peace Price a lo dawng ta hiel ani kha.

Bangladesh a ringnawtu hai laia scheme hlawtlingtak hi ei ram ringtu za a za laihin a hlawtling ei ring am? Rul thei si rulnuom lo lui chu a ruoltha sawm velzet laia a tuitla tanaw ding baka tangka tlawmte leikhan a hming suksietin um ata, kha Bank a inthawk khan pawisa puk thei ta bawk ngai naw ni. Midangin iengang khawmin ngai haisienla kei chun ei rama khawm ala hlawtling theiin ka ring tlat ani. Le , tuinam bul atan ding ? Chu Bank a chun mi puk dingin tuin am pawisa a deposit ding? Hmar Grameen Bank / Hmar Rural Bank / Hmar People’s Bank /Hmar Community Bank / Hmar Mipui Bank – a hming chu iengtapo khawm nisien hawng dingin tuin am ke pen a ta ?

Ke pen tuding awma inlang hai :1) Bank dan le dun , a policy ding le a Bank in zawmpui ding, Reserve Bank of India a inthawka Licence lo buoipuitu dingin Delhi a ei mithiemhai (pensioner, sawrkar sinthaw le lekha inchukmek hai) . 2) Initial Capital chu eini laia sawrkar thangna nei le mi tlawmte a a khawsakna pangngai deu le ei Kohranhai a inthawk hin eithei angin deposit lakkhawm tum eitih. 3) Puktu le thawktu :- Sum tlingkhawm sa puktu ding le a thawktu ding tiengpang kha chu buoina umrak dingin ka ring nawh.

Ei hril tasa ang khan sum puktu ding khawm hi a nuom nuom le an chu hrat hrat in an puk theiin ei siem chun tha kher naw nih.Insung pakhata sawrkar thawktu um lo, eini laia khawm a sungkuo rethei bik, thosuokna lampui um lo ani ngei ding ani. Chubaka, ar vai, vawkvai, thlai chi man , huon a hun taka thlona man ding etc. scheme mumaltak a puktu ding khan anei phawt ding ani. Chu thil chu Bank thawktuin endik phawt ata, pawisa sanction tak tak chu depositor le shareholder haiin ei thlangsuok Managing Board anni ding ani. A hlawtling thei taktak ei ring am ? Pathien condemn hnam eini bik naw leiin kei chu a hlawtling thei ngei hi ka ring tlat ani.

Eimi le sa ,ei hnampui, Hmarnau kani intihai mi iemani zatin hi khawvel damsung tawite, rethei bakbera eihmang liem hlakna ngirhmuna inthawka ei intalsuok thei a, mi hnam hai anga khawsak pangngai ve deuva ei khawsak vena ni ding hi nghakhla a um ta khawp el a. Pathienin rem ati a, khawvel la umpei a, eidam ala sawt le , hi ei suongtuona hi ala puitling el thei ani.Thawthei dang einei naw khawmin ei umna hmun senga ei ring Pathien kuoma hieng ang ni hung inhersuok dingin tawngtaina einei hlak ei beiseiin ei infiel ni raw se.
Powered by Blogger.