Vok Bu Pek Hun
![]() |
| L. Keivom |
![]() |
| L. Keivom |
Inpui.com Columnist Pu L. Keivom remembers (L) Rev Dr Rochunga Pudaite from various angles.
I weep for Adonais—he is dead!
Oh, weep for Adonais! though our tears
Thaw not the frost which binds so dear a head!
And thou, sad Hour, selected from all years
To mourn our loss, rouse thy obscure compeers,
And teach them thine own sorrow, say: "With me
Died Adonais; till the Future dares
Forget the Past, his fate and fame shall be
An echo and a light unto eternity!"
- P.B.Shelly’s ‘Adonais’
October 16, 2015. Voisun hi Dr. Rochunga Pudaite-in muol a mi lo liemsanna kar khat a lo ni der el tah. Chu sung chun kan khawvel chanchin tlawm te bek ziek tumin ka kompiutor hmaa ka hang inthrung hlak a. Ka ngaituona lipui, tui lien insang anga hung trè thla ding chu ieng am ka law ding ti ka buoi lai chun, a tingtu khăr a um ni ngei a ta, far khat khom a hung far thla nawh. Mak ka ti a, kan sulhnunghai ka sui neu neu ruolin a san ding awm ka dap bok a. Indopui Pakhatna laia bomb puok darh chum chumin a nghong buoi, lungril le ngaituona pangngai put le hmang thei loa umhai ngirhmun hrilna, ‘shell-shock syndrome’ an ti ang deuh kha niin ka hriet. Ngaituona chechâng thei lo, aiinkhuop (aikhirh), hamhaih, chi-ai, ngol, ngong, bîng, chawlol ngirhmuna um tina a nih. Lusun tongkhong lai trap thei der lo an um a, khawsawt tongkhong laia hla phuok amanih sak khom thil thei lo tluk a nih.
RP le Kei
Voituk ruok hin chu a hung zieum met tah leiin ram le hnam ta dinga rong kan bawl tlang dan chanchin, a thren ka lo ziek tah le ka la ziek lo laia poimaw ka ti zuolhai chu favang potsielin ka hung thuol tum a nih. Kum 2007 March 23-April 7 inkâr khan ‘RP LE KEI’ ti thupuia hmangin Part 3, phek 12, thumal 7753-a sei ka ziek ta a. Ka ziek san khom March 18, 2007 chawhnung DHCF-ah thuhriltuah an ruot a, ni danga mi po po laia thothang thra tak ni hiel dinga inper et et hlak kha chengkol hniek tiema muongin a che tah thung a. Pulpit a pan lai le dawsawna a hang lawn kai lai hei enin namen loin lungril a them a. Muol a mi liemsan hmain, mi danglam le dangdai, a dung lêt tama insang, a pum lêt tama lien le keng rawn a nizie dam; a naupang laia inthoka hnam invet chilhtu, hnam aidentiti phur suokna dinga poimaw chu hnam kalchar vong hring le sukhmasawn pei a nizie hmu chienga hnam puon nei poimawzie tlang insampui a, ‘Hmar Puon, Thangsuopuon’ hung suokna dinga bultrantu laia mi poimaw a nizie hai; Scheduled Tribe List-a Hmar hnam ziek lut dinga hma a lak dan hai; pawlitiks inher suol leia Hmar hnam bing ta dinga ngirhmun suol suok tuma Hmar National Congress (HNC) a hung indin dan hai; Hmar trong le thu le hla sukhmasawnna dinga hma a lak danhai le a bebawm thilhai dam le indik le thraa a ngai thil a thilthawhai chu soiseltu an um khoma saipui lamlawna hma tieng pan ngat ngat mi a nizie iemani chen bek thrangtharhaiin an hriet ka dit lei a nih.
Pherzawl tlangah
RP ka hriet tranna chu kum 1953 lai khan a nih. Allahabad University-a B.A a thaw laiin kan khuo Pherzawlah a hung in zin a, ni iemani zat a châm a. A u Ramlien Pudaite kha NEIG Mission Middle School-a Headmaster a ni a, a inah a tlung hlak a. Class 7 kan inchuk lai a na, a ruolnu Lal Rimawi hi kan pawla mi a ni a, nunghak danghai chu Lalhlupui, Huoli le Phiri an nih. Chuong lai chun Pherzawl-ah kohran pahnih-Watkin Roberts pawl Independent Church le H.H.Coleman pawl NEIG Mission- kan um a. A nawlpui chu Independent Church-ah kan inlawi a; mi tlawmte, hmarchadengkhop chauh ti ding hi NEIGM tieng an inlawi a. Kan pawl nunghakhai kha NEIGM tienga inkhawm deu vong an ni a. Hla phuok thiem le rawl thra, T.Khuma vanglai a ni bakah Lalhlupui kha hla sak thiema hril a ni a, hla pawl an nei changkang thei khop el. RP a hung khan Chorus iemani zat a zirtir hman a, a khawnawtin kan inbukpui a ni tak. Hi hi Chorus kan hriet le inchukna hmasa tak a nih. Chun, gramophone rikawt te, phek khata hla pakhat pei, Independent Kohran Hla bu-a hla an khumna a hung chawi a, pulpit inthokin an saktir a, Hmar trong le hla khom rikawtin a lo man el thei chu mak kan ti thei em em hlak. Hmar puon a hung bât bok hlak a, chu chun thu a hril rawn hle.
Beyond the next mountain
Pathien thu le hla le hnam ro hmangruo hmanga a mihai hmaah tukver thar hongpek a, mit thara ram thar inthlirtir a, beiseina thar pe a, Choir-a a hla inchuktir, ‘Thaw thei ruol loa inlang khom ringnan thaw thei a nih’ ti khom a tak ngeia ama nuna inentirtu a nih. Chu chu RP danglamna le chungchuongna a nih. Mi pangngai hisapnaa inthoka a thawa thaw chu hril lo, mangphan phak lo dinga ngai tam tak chu ringna hringa inthuomin ama nuna ngei a damsungin a a ziek a, tak ramah a’n changtir a, khuo chikte Phulpuia inthokin tu laia khawvela ram ropui taka ngai, kawlvalensam ram USA-ah a’n chawm lut a, chutaka inthok chun Bibles For The World indinin, Chanchin Thrain khawvel kil tin a rŭn a nih. A film hminga ‘Beyond The Next Mountain’ a’n buk khan, Phulpui tlanga inthoka inlang phak kawlrawn khelah ram a la’n zar dei duoi thu a hril bakah, hringnun tlang sîp khelah, thina vadung ralah thlarau chawlna ding khawpui mawi tak le ringnawtuhai hremna ding meidil khawvel a um thu a hril a. Meidilah fe lo a, khawpui mawiah mi tin, chi tin le hnam tin hai an inlawi theina dinga rawl tawpa tlang insama a dam lai ni po po hmangtu chu RP kha a nih.
Malsawmna ni
Abram ko suoktu chun, “Hnam ropui takin siem ka ti che a, i hming sukropui ka ta, malsawmna ning i tih” (Gen 12:2) a ti bakah “nangma zarin hnuoia hnam tin malsawmin um an tih” tiin a hril a. Tu am a nih ti a la hriet lo rawl chu awiin, a thu chu ringa pomin, a fena ding tieng khom hre loin, a kepui zawn zuiin, a’n thok suok mop a. Trampui mitsimin a lo hmuok a, harsatna le muolphona tuokin voi hni zet a nuhmei an lakpek a, sir tinah do le ralin an inhuol vel a, a hung inpempui um sun, a unau Haran naupa Lota chengna khuo hlak chu a Kotu lungsenin mei le kâtin a raw utpek vong bok. Malsawmna ni ding chun a ‘dâu’ a thra naw khop el. Kum 99 a ni chenin a nuhmei Sarai hlak chu a la ching zing. A nuhmei ringna inphetin, thikthu khom sukse phal loin, Pathien thu tiem sukpuitlingna dinga ngaiin, a pasalin nau a nei theina dingin a umpuinu Hagar chen a pasal hmei dingin a pêk a ni khah! Mani le mi ta dinga malsawmna ni theina ngirhmuna um ding chun tumruna, tuorselna, taimakna, teireina le ringna detdoa inthuoma hma nor a ngai. Chu chu thi chena inpumpekna nun a nih. Hnam pa le ringnaa thangsuo hmasa tak a hung nina dingin kum tam tak a ngai. Hebrai lekhathon ziektuin ringnaa thangsuo pasalthrahai chanchin a zieka khan Abraham chun Point 11 a hmu a, a dottu Mosie chun Point 8 vel a hmuh. Phulpuia inthoka muol a liem chena ringnaa kal a chawinaa RP point hmu zat ding hi sût inla, a hmu insang ve hle ka ring.
Phulpui-USA
Beiseinain mi tinin boruokah in ei bawl seng a, chu chu a taka bawzui pei ruok chu mi tlawm te ei nih. RP chun Phulpui kawlrawn khelah sir le hluo seng lo ram a um dei duoi ti a ring a. Chu ram paw theina um sun chu lekha thiemna a nih ti a hriet leiin, a mit a hung keu tran hlima inthokin thiemna hnotin, ieng ang rinum khom tuor huomin, a nu le pa angsung le an in lum suoksanin Churachandpur Mission Compound, Jorhat, Calcutta le Allahabad fe thlengin B.A chen a hung tling a. Chuong lai chun Zoram khawvel vanzawlah B.A tling phak chu nisa suok hlima arasi tiem ang a nih. Sienkhom, chu chun inbŭr a tum nawh. A mihai khawsakna ding ram suol suok nuoma Hmar National Congress indin le Scheduled Tribes list-a a hnam ziek lut bak chu sorkar thilah kop a tum nawh. Hmu thei lo hmutu le thaw thei ruol loa inlang khom ringnain thaw thei a nizie ringtu a ni leiin, a thaw nuom tak Pathien thu inchuk le buoipui dingin Scotland-ah a chuong lut a, chu taka inthok chun USA khawzawl, Bible Belt ti-a ko hlaw, thuhrilru ropui Billy Graham lekha inchukna, Wheaton College (Illinois) ah a tla thla a. Phulpuia inthoka inkhi chun a phak hla tah khop el.
Insuikhawmna sin
Hi hmun hi insaisangna le hmunpuia hmangin, Watkin Roberts-in ama aiawtu dinga a hung ruot hnungin, Indo-Burma Pioneer Mission (IBPM) ah Executive Director a hung ni a, hmunpuia Sielmat hmangin, insuikhawmna sin a hung tran a. Kha hmaa kohran hrang hranga lo inthrehai kha a tam lem hung hui khawmin, a hming phuok thar, Independent Church of India (ICI) hnuoiah kohranin sir tinah hma a hung sawn hlut hlut a, inchukna tieng High School chauh khom ni lo, kha hmaa mi mang phak lo, College chen a hung ngir a ni khah. Theology inchuk dingin Mission-in mi a tir suok truk truk a, chuonghai chu a hnunga kohran ban poimaw an hung nih. Sum harsatna leia inchukna sunzom thei lo ding le hmun thraa college kai phak lo ding tam takin chawmna sum an hung dong leiin mi thiem tam tak, sorkara sin insang chel dam, an hung suok pha a nih.
Mission Buoi chungchanga inremna lampui dap dinga India rama ST laia IAS tling hmasa tak Jamchong Nampui, Hmar hnathlakhai laia IFS hmasa tak Lalthanzau Pudaite le Manipur State-a inthoka IFS tling hmasa tak kei, kum 1972-a Sielmata kan fe truma keini pathum titinaa Jamchongin, “Rochung hi dem dem naw raw hai se. Kei, India ram tribal laia IAS hmasa tak intipa hin ka nauhai ti naw tu khom inchuk lai ka la chawm naw a, ama chun a zaa tiem a rongbawlna rain a chawm a nih” a ti a, ngaituo tham thudik niin ka hriet. Chuong ang inkhina hmol chu hmanga ei inkhi pha, RP ngirhmun hluo hi hriet thei chauh a nih. Ei ram aiawa ngirhaiin ei rama sikul tlusehai mit sira an mel hun chu thaw lo hlaw lahaia inthokin an chan ding a um le um naw an hisap chang chauh a ni laiin, RP chun hmangaina mita enin tungding a tum a, tlawm le za dawn chang loin, Krista hmangaituhai kuomah thrangpuina a hni a, PMS sikul hmun tam takah inngirin a um a, damsunga uniform hak phak lo ding mi tam takin hmasawnna thuom inbelin, mawlna thima inthokin hrietna var an pan a, tam tak Krista hrietna varah chatuon hringna changin a thruoi lut a nih.
Delhi Version hringtu
RP leh hin thu le hla khawvelah kan inthlop nasa a, lekha kan inthonna, Baibul tiet tieta sa file iemani zat ka laibrari-ah hin ka kol a. Kum 1963-a Graduate po kha Executive Director, Indo-Burma Pioneer Mission a ninain October, 1963 khan Holy Bible (King James Version) a mi rochung a. Hi Baibul hi keini sungkuo hmang tak le rikawt poimaw kan hlu lutna bu a ni a, kan hmang inrim hlea chu kan la kol thra hle a. Kum 1990 October-ah kum tina Bermuda-a an Fienrielna (Retreat) a thrang ve dinga an mi fiel trumin New International Version (NIV) a mi rochung bok a. Kan inzinna Chanchin hi phek 23 zeta sei, ‘Khawvel Thara Inzinna’ ti thupuia hmangin ka ziek a, a hnungah a bute-in an insuo nghe nghe niin ka hriet. An rongbawlna Chanchin dil sut taka hre nuomhai chun tiem non chi a ni ka ring. Hi truma a Baibul mi pek hi kum sawmpasari hnunga Delhi Version Baibul hringtu a nih. A hung hring suok dan le a bebawmhai, artikul hrang hranga ka zep sahai chu lekhabu puitlinga buotsai tham a nih.
Ramhmangai
RP khan invet chilh pahnih a nei a. Pakhat chu hnam, chu khom chu kholbing deu el, ama hnam bing HMAR hnam a nih. Hming lemah ‘Ramhmangai’ kan ti hlak a. Chu chun umzie pahnih a nei a. Pakhatna chu ram le hnam hmangaitu le invoitu tina a nih. Pahnina chu in le lo indinna ding ram inchawk ding zong zing hlak mi tina a nih. Hi hin kawk inthuk deuh a nei a, chu chu a gospel bok a nih. Hi le an vet chilh pahnina-sakhuona- chu laihrui inzom an nih. 1 Johan 4: 20-21 a chun, “Miin, ‘Pathien ka hmangai’ ti sien, a unau theida si sien, ama chu mi khêlhlip a nih. Unau a hmu zing hman hmangai si lo chun Pathien a hmu ngai lo chu iengtin am hmangai thei a ta? Hi thupêk hi a nih a mi pek chu: Pathien hmangaitu chun a unau khom a hmangai ding a nih” ti ei hmu a. Baibula mi challang pahnih-Mosie le Tirko Paula- hai kha hnam le sakhuoa hring full thrak an nih. RP khom chuong ang tho. A hnam le a sakhuo chu tangka hmai hni ang a nih. Hmar-in a pieng a, Hmar-in a thi. Chu chu a ni lai zingin, Pathien neitu a ni leiin, Matthai 5:43-48 a Isu hril khah a nunah a tak ngeia la lutin, hnam tin le khawvel pum huopin rong a bawl a. Chu testimawni chieng tak chu khawvel pumpui huopa a thlawna Baibul sem rongbawlna hma latu dinga Bibles For The World (BFW) a hung indin khah a nih. BFW hin trong hrang hranga buotsai Thuthlung Thar kawpi maktaduoi tam ram hrang hrangah a thon dar tah a nih. Thaw thei ruol loa inlang khom ringnan thaw thei a nizie a nun ngeia hriltu chu RP a nih.
‘Ramhmangai’ tia hming lem kan pekna san tak chu, khaw lai hmuna khom fe sien, ram inchawk ding a melkai zing khah a nih. Josua kuoma Iengkim Lalpan, “Mosie kuoma ka hril tah ang khan, kea in sirna taphot chu pe vong ka ti cheu” ti khah RP chang thlang laia pakhat a nih. Thil thar le hmasawnna rurel (infrastructures) indin ding chun ram ei mamaw makmaw. Ieng anga prawzek thra khom duong inla, inbunna ding hmun le hma a um si naw chun umzie a nei tlawm. Hmathlir hla tak le chieng tak neihai chun, beiseinaa boruoka in an bawl kha a taka inthrutna ding ram an melkai naw thei nawh. Development project le ram hi laihrui inzom an nih. Hmathlir sei tak le tam tak nei RP-in a thi chena ram inchawk ding a melkai khah a ram le hnam le a mihai ta dinga ngirhmun det indin a nuom lei a nih.
Mi hlawtling
Kum 2004 khan thusep, HLAWTLINGNA HI IEM A NA? ti ka ziek a. Chu taka chun ‘The Success Journey’ ti ziektu John Maxwell-in, “Success is a journey” a ti le R.L.Stevensonin “The true success is to labour” a ti chuh ka zawna donnain ka hmang a. Hlawtlingna chu tum ram pana ni tina inzin pei hi a nih. Chuonga inzin mihai chu Pathienin a vochuom, theina bik an kol chu hre zinga hmang trangkai tum mi le anni ta dinga hring loa mi dang ta dinga hring hlak mi an nih. Pastor Thangngurin,
Ka ta dinga ka hringlaiin ka lawm ngai nawh.
Ka Lal Krista kona anga
Isak maichama ka inhlan chun,
Malsawmna tuikhur lawmnan a hung luong
ti khan a hril fie hlein ka hriet. Mani ta dinga hring ta lona, mi ta ding le thratna dinga hring ta lemna nun neitu chu pasiein hausa sien, chinin lien sien, mi hlawtling, malsawmna tuikhur a nih.
Chu chu inpumpekna maicham, Thangngurin ‘Isak maicham’ a ti chu a nih. RP nun kha ei thlir kir chun a lungril po po, a theina po po le a nei po po mi ta dinga a thi chena hmang fai thrak mi niin a’n lang.
Ruol siem thiem
Kum 1990 October-November a thla khat deuthaw kannu Dari le an kuoma kan zu cheng sung khan an nupain inrim taka sun le zan chawl loa sinthaw an nizie mit ngeiin kan zu hmu a, an phur kha mihriem pangngai theina le hratnaa phur zo chi a ni naw hrim hrim. Chuong sa zing chun, ieng lai khomin hmêl hlim putin, an innui ver ver thei zing a nih. Eurokuilo thlipuiin kar hni top Mediterranen Tuipuia an chuongna long a vor let laia thlamuongna thu hrila a chuongpui mi 276 zet hnemtu le humtu chu Pathien neitu Paula a ni ang khan, ram le hnamin harsatna a tuok changa hnemtu le somdawltu laia kut trangkai pakhat chu RP a ni rop. Mi lien le poimaw inhmelhrietpui a hau a, a fena taphotah ruol a siem zung zung a. Chu chu thilpek ropui, mi nazong nei thei a ni nawh. Chuong hmelhriet le ruol a siemhai chu siet tuok nikhuoa mi trantu le hrilpuitu trangkai an ni hlak.
Chungchuongna chi hnih
RP chungchuongna dang nawk chu thu hril thiemna le thu ziek thiemna a nei kop kha a nih. Dannarain, thu ziek thiemhai hi thu hril thiem an ni naw tlangpui. Saptronga a chanchin le rongbawlna an ziek tam tak a um laiin, rong a bawl tran hlim laia a buotsai, ‘Tlângchâr Tuihnăr’ le chu taka a thusep ziek pakhat besana hla a phuok, ‘Suilung phâng lo’ hai kha literechar khawvela taktling thu le hla a ni leiin, Hmar hi hnama a dam khawsuok chun, thrangtharhaiin a mawizie le hlutzie hung hre deu deu an ta, ngaisang hlaw deu deu a tih. A hnung daia annu damnaw laia Sam 23 besana a buotsai ‘Lawmna Thuruk’ ti khom kha literechar tling lekhabu a nih. A ziek laia editing ka thawpui le a suok hnunga Mizo-Lusei tronga inlettu ka ni a. Kha lekhabu te kha a thrat em em vei leh, Mizo tronga a aitechêuna dinga inphuoi deua inlet kha tuoi nam le editing ka thaw laiin, an sut hmaa kar khat la nghak dinga Shillong tienga a suttuhai ka hril kha nghâk loin, a aitechêuna kha an lo sut a, a poi khop el. Aizawla an hang tlangzarin, thu le hlaa ka zawlpuihaiin, “A thuhmaah Keivom hming a chuong si a, ama kutsuok a va ang naw de!” an lo ti sap sap a. Kan inhmu nawkin RP ngei khomin chu chu a mi hril a. Kei chun, “Ei rawihaiin edited copy nghak loin inlet sinna kawpi an lo insuttira a ni khah. Ei sut nawk pha chu nâm tang a tih” ka ta.
Lungkham Bangna
Thu le hla hril taka chun, Muolhoia HSA Inkhawmpui voi 43-na trumtriek zo, February 15-16, 1988 sunga Haflong Guest House-a RP le HSA LEADERS RETREAT kan thawpui kha a nih. Kha hma khan ram le hnam kalchawi dan ding ngaituoin Hmar Inkhawmpui le Hmar Biel Seminar chen an lo nei ta a, sienkhom a taka ra suok a tam nawh. Ram le hnam ngirhmun thlir letna le hma tienga kalchawi dan ding hril tlangna nei hi thil poimaw a ni leiin RP-in sum tam tak sengin hi Retreat hi buotsai a nih. Thruoituah RP le kei an mi hmang a. Hi truma RP zawna siem, “Khawvela mihriem ta dinga poimaw tak iem a na?” ti donna point 14 laia ama donna chu “Iengkim siemtu le iengkim chunga thuneitu Paa nei tluka hamthratna insang lem a um nawh” ti a nih. Chu chu a testimawni, a nun darthlalang a nih.
Hun insersuon hninaah RP chun mani trong, HMAR trong, Pathienin a hran lieu lieua a pek mawizie, inthukzie, a ngainat tawp thei nawzie, a hmangtuhaiin an ngaina phot chun a thi naw dingzie le chu trong chu hmanga Hmar University chen khom indin thei a la hung ni dingzie, a duthu le suongtuona hnè takin a hril a, a ngaithlatuhai zer a sukfar hiel a nih. Ama ngeiin chuong a duthusamhai chu sukpuitling thei a nizie hieng hin an zawt zui a: Ei tum suksâng ei tiu; duthu sâm hlak ei tiu. Silai hmet puok loin râl ei kăp thei ti ka hriet tlat. Thil thra inhnar nachang hrieng ei tiu. Thil thra chang dingin thokrim ei tiu. Chuong naw chun ei Pa Pathien khomin ‘Thabohai’ tiin mi lawm naw nih.
Hi truma ka chanpuol thupui chu HMARHAI HARSATNA LE THRANGMAWBAWK, A SAN LE A DAMDAWIHAI ti a na, chu chu thupui thlung li- Pawlitiks, Ekawnawmiks, Kalchar le Sakhuo- sirsana chai dinga riruong a ni a, sienkhom hun indai naw leiin pawlitiks tienga Hmarhai ngirhmun chauh hril tlangna nei hman a nih.
Hi Fienrielnaa kan thu chaihai le a bebawmhai, phek sawmnga zeta sei ripawt kan buotsai chu ‘LUNGKHAM BANGNA’ ti hming chawiin RP-in USA-a inthokin kawpi iemani zat a hung siem a. A bu hming hi RP phuok a nih. A sung thu tiemtuhai chun Hmar hnam ngirhmun le a hmathlir ding chik taka bina lekha suok hmasa tak niin an ngai. Hieng ang char hin dodalna hrang hrang kara October 23-25, 2013 a Shillong bul, Umrana Leaders’ Retreat nei trum khom khan thu chaihai fun khawmna ‘Lungkham Bangna-2’ ti buotsai dinga riruong a na, sienkhom papers an buotsaihai kawpi mi thon dinga an ti kha tu chen hin a la hung naw leiin, buotsai thei a la ni naw zing. Saptronga ‘Umran Retreat’ ti ka ziek phek 17, thumal 9582-a sei kha rikawt maksan um sun a ni el thei.
Umran Retreat kha nei a ni theina san tak chu RP-in somdawlna sum tam tak a hung thaw lei a nih. Ama kha mi’n rawitu tak dinga beisei a ni a, sienkhom hriselna leiin a hung thrang thei naw a, a hmun kha keiin ka hluo sip tah lem a. A kum nawk HSA Platinum Jubilee prokram le inzoma dodalna nasa tak kara Hmar Inpui le HSA inkopa Sielmat-a thu le hlaa inpawl khawmna hlawtling taka nei kha Umran Retreat sunzomnaa ngai a ni a. Kha truma sengso iengkim tuma mi mikhuoltu khah RP bok a nih. Thu le hla sukhmasawnna dinga RP inpekzona le olsam lem le scientific lema Hmar trong ziek dan dinga a ngai, huoisen taka a phur suok ngamna hi ngaisang a umin, thruoitu ngirhmun a chel ngamzie hriltu a nih. Thrang la hung thar peiin nikhuo hung hre deu deu an ta, la hung ngaisang deu deu an tih.
Tlangkawmna
Ziek ding la tam hle sien khom, a sei tah leiin, kum 2007 March 23-a ka thu ziek RP LE KEI ti ka tlangkawmna thuin suktawp zai rel phot ka tih: RP le kan inzomna hi inthûk deu a na, inngai khom kan inngai a, kan hmathlir le tum ram khom an inhmu a, chuong laia thil tam tak chu hnamin kal a chawi peina dinga pholeng poimaw tak tak a ni khom ka ring. Ama ang hi Zohnahtlakhai lai hin mi ei pieng ka la hriet naw a, ei pieng mei mei khom ka ring nawh.
(October 17, 2015)
Grab the broom of anger and drive off the beast of fear. -Zora Neale Hurston
Cher cher mai a! Tuta truma Delhi Assembly inthlang chu a nasa! An phǐt khu rum rum a, an ri a so inlĕt a, rizal an hang puong zet chun Prime Minister Narendra Modi inrawina hnuoia BJP sorkarin India Phitfai (Swaach Bharat) an puong kha Delhi tlanga chuh Aam Aadmi Party (AAP) haiin lawmsaa hmangin, India rama party hlun Congress an phǐt fai vong a, hnĕna chang dinga inngai BJP le an sangawi zawnpui Hindu kulmut ruol khom a hlekte pathum ti naw chuh, Kristmas le Kum thar lawm trumtriek zoa uicho ruol inchu khop sarukol zat khom rĕt ding an hla naw tluk a nih. Mipui hmunphi chawi hi tri a umin inza a lo va hang um de aw!
Saptronga hmunphi tina ‘broom’ lam rik le phutphut (motor saikal) inphut le inrûm ri ‘vroom’ hi vaninrum ang deuin lung a thrawng a, hmunphi mizie leh ruok intu lo deuh a ni a. Tuta truma AAP haiin Delhi mipui ningintel kutah an du tawka chalai dinga an hang incheltir ruok hin ‘broom, broom, vroom, vroom’ tiin an ri rum rum a, tu tawk siet thei lo dinga inngaihai khomin kil le kap an deng rok rok el a nih. India hmar sak rama mi tlangmi khom a sang ruola tiem khop hmunphi chawi an um ta a, zung mumal nei lo, tui chunga inlâng mei mei tui lili (lotus) le kum tam inhlĕmna kut tehlêm lo phara mipui lo dawi vettuhai chu an hawl hmang vong a nih. Hmunphi hmanga sakhuo zalenna dal tumtuhai kut la hmang dinga dawvan lo kai pawlhai khomin, hmunphi hmangtu chu inpak an ma naw a; an hlapui tak khom Thangngur hla,
Hratnawnaah i thilthawtheina chu,
An langna ding hi i lawm a nih
ti hi a nih. Tleirawl Davida vomvir tlawm tak, thilthawtheina maka inchangtirtu chun, hmunphi tlawm tak chu daltu kut phit lengna dingin a hmang a nih ti an ringhla nawh. Tirko Paula khomin, “Ka hrât naw pha leh ka hrât chauh hlak a nih” ( 2 Kor 12:10) a ti khah.
AAP ‘tsunami’ hin thil tam tak a min ngaituotir a. Eini lai chu inthlang hun hi pawlitisian intihai, a dik taka chu ‘sumtisian’ ni lema inlang sihai rawi vokbu pek hun le ei ‘ramhuoi’ ruol an huongtau hun a nih. An hmunphi hmang khom thina kut, AK-47 a nih. Inthlang nuhnung taka thil tlung, abikin chanchin thra mansapui bangna Senvon tlanga hmuomthlum danglam, silaimu an sem thu an hril dam kha ngaituonaah a hung inlang naw thei nawh. Delhi tlanga AAP khekpui tak chu hmunphi hmanga mipui mamaw phuhruk le kawrapsan hmunhnok phit fai a nih. Eini kum za chuong kristien intihai khawvela ruok chu sum le silaimu hmanga ei khawzawl sukhnok zuol a nih. Mihaiin democracy hi ditthlangna zalen taka hmanga hmasawnna lampui sielna hmangruoa an hmang laiin, eini ruok chun inhlemna hmangruo-ah ei inchangtir zing.
Kha hma, May, 2014-a Parliamentary election-a BJP an hrat lor leia awm an dor pawng lai le an valantiar ruol le sakhuo inrui pawlin sakhaw zalenna sukchêp tum ang ziezanga khaw dang ngha thrak loa lu an lei but but lai khan iengkim chu autawmatika an kut zăla tla dingin an ring amani ding, a ramin paa a nei Mahatma Gandhi thattu chen lallukhum inkhumtir tum pawl an hung suok bakah inthlangah tu party khom anni cho thei umin an ring naw a, tling chu bêla huon saa an ngai a nih. December 2013-a Delhi Assembly inthlanga hrat tak, ni 49 chauh inlal hmana tla nawk AAP chu er thamah an ngai nawh. Kum 15 zet inlal zom Congress Party hlak 2013 inthlanga puon triek hnawla mipuiin an hnawl le an kut phar khom inhlemna kuta an ngai tah, voi boa bo hri dinga mi tin ngai an nih. A tu party khomin cho sien, Modi inlarna thlipuiin a cham loa a nuoi hmât vong an ring a nih.
Thaw fu inti deua Chief Minister kandidet dinga India rama nuhmei IPS hmasa tak Kiran Bedi, kha hmaa AAP thruoitu Arvind Kejriwal le lo inthlop hlak, a hnung tienga en chun nuhmei a nih ti hriet ngaina um lo, sari neka kekortluon bun thlang lem, a sin tak neka ama inthè larna dinga thokrim nasa lema hril, uniform-a RSS hai uniform khaki hmang hlak, nuhmei ni si pasal anga khawsa tum, Zo hnathlakhai chun nu-palè an ti nuom el ding mi, a bau a ka tah chun inchip nawk nachang hre ngai lo ang ela hmŭr pilip an hang hmathĕ hnung lem khan chuh, tling saa inngai an nih. Chuonga an thaw chun mipui so them fŭkah an inngai a, an chapati beng khom a lien sot. Party dang du tawka hnuoisie le chungdel dingin Prime Minister le a dorzona tiem Minister ruol, an MP za neka tam an hung inthok suok a, an kampen hut hut. Hieng tluka State Assembly inthlanga inchungdelna le inrîkrapna hi India zalen hnungin a la um ngai awm nawh. BJP-hai ‘Gangnam Style’ ve a ni el thei. Sienkhom, a thok nawh. Mipui so inphut dan an hriet nawh. An hisapna pop o kha an ta dinga tûr (poison) a nih.
Rizal an puong ni khan chu an hnăr an hmu vù vú niin ka hriet. An tiem sawt deu deu a, an vǐng deu deu a, lawma innuia ha inlang ni loin, an muolpho beidongin hul deuin an pê trŭi a, hmŭr inchîp nachang khom an hriet ta naw amanih aw ti dingin an um. Hnâr hnuoiah trongna a bo nawh ti ang khan, an spokesperson-hai ruok chun inhril hlip an thiem el. A mak nawh. Chu chu pawlitiks vok buola intâlhai thiem zawng tak a ni hrim hrim. Sienkhom, sihal grep lo phak lo anga, “Grep chu a thûr èm!” an ti ve ding a ni dĕr nawh. An ti palh chun pawlitisian an ni nawh tina a nih. A san chu, ieng kong le lam khom hmanga ban thlak an tum chu thuneina grep a nih. Chu grep-a chun thilthawtheina a um. Chu chu a nih pawlitisianhai po po thil hnot chuh. Thi leh thi, dam leh dam.
Eini ram tienga inthlang le Delhi tlanga inthlang hi a kalhmang inang sien khom a tak rama chuh sun le zan ang deuthawa indanglam a nih. Delhi tlanga chuh mani vote mani ngeiin kandidet ei dit tak ta dingin ei thlak a, ei ram tienga hril kai rop, mi dang inthlakpek ti hi a um ve nawh. Chun, chu party, kha party ta dinga thlak dinga inti-luina le invauna a um ve nawh. Inthlang po po hi party dit dan zawnga fe a ni laiin, a thlangtu tam tak hi ieng party-a khom thrang lo, kandidet thu chel le khekpui an pom le pom naw zira vote thlak an ni leiin, mi thra le fel thlang theina remchang a um. Chu dungzui chun party tinin mi an hip theina dingin kandidet fel le thraa mi ngai an ruot a trul a, dan anga inthlang a fena hmuna chun sum, tharum le inrîkrăpna hmanga tling tum pawlin hmun an chang tlawm tiel tiel a nih. Chu hmuna chun a nih mipui rorelna dimokrasi ei ti hin umzie a nei a, mipui dit zawngin thil a fe thei bok. Chu ngirhmuna inthok chun a nih tuta truma Delhi Assembly inthlang hin umzie inthuk tak a nei chu nih.
Delhi a’n sim pha chun India ram bung tin a hritlang hlak angin, tuta truma AAP-in hratna a chang hin thu sei tak a hril ei beisei a nih. Tuta sorkar laipuia rorelna cheltu pawlin sakhaw dang betuhai ngirhmun sukchep tum ang ziezanga an rawihaiin hmun hrang hrangah thil ditum lo an thaw thu hrila um hi Delhi tlanga inthlanga AAP hmunphiin an phit leng deu vong hin India ram bung hrang hrangah ra thra a hung insuo hi India ram hmangaituhai beisei le hmathlir a nih. India hi ram khatah ei inhung khawma chu hnam khata lungruol taka ei inhung khawmna ding chun kum tam tak a la ngai ding a nih. Chu lampui dal tumtuhai chu a tu hnam le sakhuo khom ni hai sien, dodal a, hnawl a, AAP hmunphi hmang ang hi hmanga phit leng ding an nih.
Hi artikul hi ka ziek laiin Ramlila Maidan-ah AAP Chief Minister thar Arvind Kejriwal le a Cabinet Minister haiin Intiemkamna (Oath Taking) an nei mek a. Intiemkamna a nei zoin mipui nuoi chuong hung uoptuhai kuomah thu puitling tak el a hril a, an hlim ri a so vel el a nih. A hril laia lawmum ka ti tak chu “mi rethei le hausa, chunghnung le hnuoihnung, sakhaw tin zuitu le a mimirin AAP an thlop a, hi sorkar hi anni sorkar a nih” a ti chu a nih. Kha hmaa hmusit le deusawtu, party inbuk hlep hluphai kha khaw lai am an um zo ta a? Rukru angin an inrel hmang a, ui hmur vuok angin kil karah to chipin an intom a, intum tuoin, anni le anni an inrum khum. Dimokrasi hi hmang thiem chun a lo va hang thra de aw! Ieng lai khoma zangkhuo inbungbutir theina mipui kutah a um ti hih pawlitisianhai hin hre chieng zuol hai sien, mipui rong bawl dinga thlang tling an ni angin an rong thra tak le indik takin bawl tah hai sien nuom a um khop el. Mipui khomin hmunphi thilthawthei cheltu an nizie hi hre chieng zuolin, hlemtu le an chan ai farutuhai chu phit hmang raw hai se. Chuongchun, seramu ei thur thei chauh ding a nih.
Delhi chalo…Hai re hai! (February 14, 2015 Saturday).
Chhinlung chhung khat Zofa kan nih hre rengin, Insuihkhawm leh zai i rêl ang u. -Capt. L.Z.Sailo
ZoFest 2002
Mizo Zirlai Pawl (MZP) huoihot Zo Festival (Zo Kûtpui), a tawi zawnga ZoFest (ZoKût) thupui chu Zo hnathlakhai insuikhawmna a nih. ZoFest-2002 nei hmasakna tak chu Churachandpur-ah May 28-30, 2002 khan Young Paite Association (YPA) Hall, Lamka-ah hmang a ni a, thupuiah ‘Unity is our Strength’ (Insuikhawm hi Hratna) ti chu nei a ni a, hlapuia hmang chu Capt. L.Z.Sailo phuok ‘Insuihkhawm leh zai i rêl ang u’ ti a ni a, palai aiawhaiin inpumkhatna thutiem ‘Bond of Unity’ an ziek bok. Aizawla inthokin palai 140 an fe a. Hi trum hin unau Kom hnam, kum 1886 laia Manipur Gazette-a hnam pakhata lo chuong tah le an sa himna dinga Naga hnama lo inziek lut hiel tah hai khomin an nina tak hung suklangin palai an hung tir bakah an lam mawi tak an hung inentir bok a nih.
ZoFest 2004
ZoFest-2004 chu December 15-16, 2004 khan Aizawl Lammuol-ah hmang a ni a. Hi trum hin Zo hnathlak hnam le chi peng hrang hrang Bawm, Chin, Gangte, Hmar, Hrangkhol, Kuki, Kom, Lai, Mara, Maring, Paite, Ranglong (Langrong), Sakechep le Vaiphei hai chu mani hnam hminga hung thrangin an hla le lamhai an inentir a. A rambung zawnga palai hung chu Assam 43, Tripura 40, Manipur 283 le Mizoram 275, an rengin 641 an nih. Mani hnam kutsuok thuom inbelin (costume parade), lam le hla mawi tak tak an inentir a, Zo hnathlakhai hi pum khat le thla khat an nizie le hnam changkang lem an chengpuihai zie le rong an lak rawn dan zira an trong, hoiher le lam a chim chin le an tla fâl pei chun chim pilin an la um ding a nih ti khom a suklang chieng hle.
Chun, teknawlawzi insang pei hmanga boruok zaia inrunna hmangruo hmangin, hi truma thilthaw po po chu LPS le Skylink Cable TV-in ‘LIVE’-in an pek suok zing a, a hmuna thrang nawhai khomin mani insunga inthokin en thei a nih.
Zofest 2006
ZoFest-2006 chu Guwahati-ah December 13-14, 2006 khan hmang a ni a. Hi trum khom hin palai le lam pawl thrahnem tak an thrang a. Chuonghai chu Manipura inthokin Aimol, Kom,Tarau, Vaiphei le Zomi hai; Tripuraa inthokin Darlong, Hrangkhol, Kaipeng, Muolsom, Ranglong le Sakechep hai; Assama inthokin Biete le Chawrai hai; Mizorama inthokin Bawm, Lai le Mara hai an ni a, an rengin palai chu 460 vel an nih. Hnam thuom inbela costume parade dam, lam chi hrang hrang dam inentirna a um bakah hla sak thiemhaiin hla chi hrang hrang sakin, rimawi rem thiem beat group chi hrang hrang- Patch Work Neurology hai, Fakes hai, MALTA hai, Tribal Power haiin an inawi mup mup bakah khawvel huopa Zo hnathlakhai sukhmingthangtu boxer hmingthang Mary Kom le Jenny R.Lalremliani hai chu ropui takin chawimawina an inhlan. Chun, ni danga la thaw ngai lo, ZOFEST 2006 SOUVENIR insuo a ni bakah Mizo Writers Association (MWA) le thrang ruolin Zo hnathlakhai inpumkhatna tieng ngha tienami inzieksiekna nei a ni a, lawmman thra tak siem a ni bok.
ZoFest 2009
Zo Fest kum hni dan peia nei chu remchang nawna threnkhat leiin kum 2009 October 2-3 khan Vanapa Hall, Aizawl-ah hmang a ni lem a. Hi trum hin insuikhawmna thu ki dang danga hril dingin kei le mi pahni dang- Dr. H. Lallungmuana le Rev.(Dr) Vanlalchhuanawma-hai an mi fiel leiin Delhi-a inthokin ka hang thrang a, fe man a um takzet. States hrang hrang Assam, Manipur, Meghalaya, Mizoram le Tripuraa inthok le ram dang Bangladesh le Myanmar-a inthok chenin palai thrahnem tak an hung a, an hnam lam chi hrang hrang an inentir a, mit a tlai hle. Hnam dang chep de kara khawsahai inchei dan le lam dan chu a sie a thrain hnam dang zie-in a triel nasa ta hle a, chim pilin an um mek a nih ti inhmai ruol a ni nawh.
Chuonghai laia a tam tak chu Old Kuki ti hnuoia G.A.Grierson-in Linguistic Survey of India Vol III Part III a a khum khawm tawl, tuta mi threnkhatin Hmar hnathlak hnamhai laia an jel khawm, hnam hrang anga insâl tah hai hi an nih. Hienghai hi Tripura sorkarin Hallam ti hming hnuoiah khum khawm a tuma chuh kha hmaa lo nuomhai khom khah nuom nawk ta lo an um leiin an khuongruol ta nawh. Manipur phaiah Khul Union sunga khum khawm tuma hma an lo lakna khom a zik suok zo naw a, tam tak chu Naga hnamah an inziek lut tah. Anni rawi threnkhat inkona tlanglawn nuhnung tak ‘Hmar’ ti hnuoia insung khawm tuma hmalakna chu a fê mek a nih.
Hi a chunga ei hril taha inthoka banga kut ziek tiem thei lo amanih tiem thiem lo ei la um chun dam khawsuokna lampui tieng kir nekin bohmangna lampui ei hraw zui pei tum tina ning a tih. Khawvel hmun tina hnam hung insiem tung dan ei thlir chun, chitereka intekêm tumna lungril kholbinga inthoka suoka lien lem le hrat lema insung khawm nuomhai chauh an dingchang hlak niin a’n lang. Chuleiin, thupuia ka hmang chu inchimral dan chi hrang hrang le chu laka inthoka him theina chu interekna lungril bansana inthuruol taka lien lema insung khawm a nih.
Zo hnathlakhai hi hnam dangin an mi kona hming tlanglawn pahnih- Chin & Kuki-a hriet ei ni hmasa tak a. Kawl rama chenghai chu Chin tia ko an ni a, a hung thlangtla hmasahai chu Bengalihaiin an kona ‘Kuki’ tia hriet ei ni vong a. Lusei hnam, abikin Thrangura thlaa mi Sailohai inlalna hnuoia tuta Mizoram po po deuthaw a lut hnung le British-haiin a ram an hung opa inthoka Lushai Hills District a hung pieng khan, a sunga chenghai khom Lusei hnama ngai an hung ni pei leiin ‘Lusei’ ti chuh Chin le Kuki anga inkona hming tlanglawn a hung ni tah pei a. Sienkhom, ‘Lusei’ chu Zo hnathlak hnam laia pakhat a ni leiin, hnam danghai khom inhuoptir chu thil fel nia an hriet naw leiin ‘Mizo’ tia thlak a hung ni a. Chuleiin, ei umna hmun le hun zirin hnampui (nation) hming Chin, Kuki, Mizo ti-a ko ei nih. Chu hming hnuoia chi-hnam hrang hranga inkohai hi Zo hnathlak tia hriethai chu ei nih. Thing lien taka a zâr, a kâupui le kâute, a hna le a zîkpui laia pakhat amanih le an saphuntu amanih ei ni naw chun hieng hming ei hrilhai hnuoia mi hi ei ni nawh tina a nih.
ZoFest 2012
Chuonga Zo hnathlakhai laia hnam dang hnawchepna hnuoia chim rala um mekhai invoina thlarau paitu laia pakhat MZP chun hmathlir hla tak neiin, ZoFest-2012 chu December 11-12, 2012 khan Darchawi-ah hmang dingin a hung rel a. Anni sunga buoina inkhang leiin a kal pawl an um a. Thuhriltu ding le Chief Guest-a ruot chu Pu Bijoy Kumar Hrangkhol le keima kan ni a. Delhi tienga Sikpui Kut leh an inbichil bakah prokram duong sa iemani zat ka nei leiin fe lo dinga ka ti zet hnung kha Darchawi boruok lum chap dei trûla ka hriet leiin Sikpui Kut trumtriek tuka suok dingin ka’n siem thut a. Remchangah, hla sak thiem, Sikpui Kut hmanga hung Lalpanliani (Pante-i) thruoiin ka vuong tung a. Darchawia unauhai khomin lungril lien tak putin ZoFest chu an lo intlung a, inhoi tak le hlawk takin kan hmang tah a nih.
Zofest 2014
ZoFest-2014 tlungna dinga MZP thruoituhaiin Muolhoi an thlang hi Pathienin varna a pek tawl lei niin ka ngai a, lawmum ka ti takzet. Thuhriltu dinga an mi ruot hi lawmum ka ti zuol a, fe ngei ka tum bok. Ei unauhai, ei hnam chanpui pil mekhai sansuokna dinga hmangruo poimaw-ah ka ngai a, a hre thiem phak lo ei um a ni khomin, ei hriet thiem hun la um a tih ti ka ring tlat. Lien lema insung khawm hin ei hnam nina bo nekin a suknghet lem a, a him lem bok. Kum 2003 buoina le 2005 laia siet ei tuok truma thrangpuitu ding le bel ding ei zong lai ngirhmun khan thu tam tak a hril. Theinghil nawng ei tiu. Kholbing lungril puta intekem tuma inhûkhai hi chongkor mit put an ni nuom. ZoFest dam sawt raw se. (November 19, 2014, Delhi)
RIMAWI KHAWVELA LENGHAI LEH
By L.Keivom
“He who sings scares away his woes.”
― Miguel de Cervantes Saavedra
| “Music is the purest form of art... therefore true poets, they who are seers, seek to express the universe in terms of music... The singer has everything within him. The notes come out from his very life. They are not materials gathered from outside.” |
| Rabindranath Tagore (1861-1941) |
October 5, 2014 Delhi. Pathienni chawhnung Hmar Christian Fellowship chawibiek inkhawma thuhriltu chu Upa Lalthankhuma, Muolvaiphei mi, ni thum sung (2-4 Oct) Crusade thruoitu dinga an inchà thlak a nih. A thuhril a takin ngai chet a dawl a, kristmas ruoipui kil nek hmanin a ngaithlatuhai kha kan tlai tlang lem hman ka ring. Thuhriltu rawl ri a rê chara tak rama inchangtir dinga hmalatu ruok chu ni suok hnunga arasi tiem angin ei inkhât phar rĕk di’m ruok chu thu dang ni sien. Eini rawi mizie chu mi ta ding le mi thaw dinga ngaithlak a ni tlangpui leiin, vok hmaa lunghlu pei hi nuom inla nuom naw inla, thuhriltuhaiin sinpui taka ei nei chuh a ni ma el ta naw am a ni?
Inkhawm trinin biek-in tuolah hla sak thiem le hla tieng sukhmasawnna dinga sûl tin sûl tang ka nĕrpui Zaituokung ka hmu a. “Car-ah hung lut rawh” ka ta, ieng hril set loin a hung lut a. “Khaw tiem?” a ta, kei chun “Hrangthangvung inah ei inpawl khawm ding a nih. Mary Jones khom a hman chun hung thrang ve dingin ei fiel ding a nih” ka ta. ‘Guitar a nei amanih?” a ta, kei chun, “A nei nawh. A hulhala thu le hla kil hi a châng chu ei khop lem a nih” ka ta. Kan fe pei a, Vunga hai tlung hmain an in kan lo tlung khal a, sawt naw teah an hung tlung ve nghal a. Zaituokung hi hla phuok thiem le mi hrata hmingthang Thanher tupa, thu le hla suok rawnna Saidan khaw suok, hla tienga inhnikna le theina inril tak nei, Jim Reeves anga a rawl mawina le rieu a nei bikna chu tu khoma an kawpi thei lo, mi chungchuong pakhat ve a nih.
Pa chan changtu (god-father)
Kan inpawl khawmna kuartar hluotu Vungahai nupa hin Delhi tlanga an pa aiawa (godfather) an mi nei le hmang ka ni a, Zovi (Zolienmawi) man khom ka pu Saidan lal Hmanglien (RIP) khan pa chan changa ka rawia lo rêl dinga a mi dandè leiin, Chin Hills Regulation Act, 1896 (as extended) le Indian Constitution Sixth Schedule hnuoia British hun laia inthoka hmar saka chêng tlangmihai hnam dana man le muol a lo pompui dan ang thlapa ka rĕlpui a nih. Lal naunu le a tlum tak a nina zarin se ruk a man a, mi dang nekin se hniin a man a tam lem. Delhi-a DHWA member inneia chu a man a la tam tak a, a hlu tak bok. Sienkhom se khat chu Rs. 40/-a pom hlak a lo ni leiin tangka sum fai zawnga zor sum anga HYA man tuk cheng zariet le tekhi chun a man a la tlawm tak thung a nih. Thil pakhat kan thaw threl ruok chu, October 18, 1997-a ka ina man kan relna lekha zieka khan Hrangthangvung hming, khawla suttu ama ngeiin a sut threlh leiin, a chuong ve le! Ama (Vunga) man rĕl kan ni naw bok leh, a awm ve tho ie.
Man le muol thu hi ei hril lang vuot tah leiin hang hril sap met inla. Pi le puin hnam dana man an lo tuk chu ‘siel’ (mithun) zawnga bi thliek a nih. Siel pakhat an ngiet chun ‘se khat’, pahnih a ni chun ‘se hnih’- chuong ang peiin. HYA-hai chun pipu hnam dan kengkawtu nia inngai siin an man bi thliek dan kha banin, nuhmei man cheng zariet-ah an namthluk a. Mizorama nuhmei man cheng zali-a an ruot nghet anga an thaw ve top el a hoi. A let hni an sak leiin thaw thra vieu-ah an inngai khom a ni el thei. Sienkhom lu le mong bo a nih. Pipu dan kalhmang a hraw nawh. Thuomhnaw ang ziezanga zor sum anga ngaia a man ei sak tah rau rau si chun a tlawm taluo. A thu inbât tak ruok chu man tlawm le tam thil ni loin, mazu hmanin kong a nei ti ang khan, ei man tuk danin konglam a nei ding a nih. Cheng zariet sak rikngot chun ieng konglam am a hraw a? Zovi man chun konglam a nei a, a hraw bok. Nau nuhmei pahni ka nei a, fawren mi pasalin an nei a, an man chu ei pi le pu dan ang thlapa rĕl le rikawt a nih.
Zai mihai leh
Inpawl khawmhai hi Pherzawl-Saidan-Khawmawi-Thingchom khawvelin thu le hla tienga a mi baptis hnung vong kan ni leiin kan thu le hla a tla thrain a khuongruol a, iengtik am in tieng kan inlawi ti khom ka hriet ta nawh. Thu le hla, abikin hla tienga inhnik le rawl rangkachaka khuonu inthuomhai hang poimawzie hi tronga hril suok zo ruol a ni nawh. Chu thu hrilna chuh Muolvaiphei Golden Jubilee Souvenir (2003) a chuong, August 16, 1999-a muol liem tah Darthanglien ngaihruina dinga ka ziek, NGHIL PHAL LO ti-a khan iemani zat a chuong a, a tiem nuomhai chun ka website Keivom Diary-ah hmu thei zing a nih.
Ram le hnam ei ti vet hi indin suokna ding le chawmlienna dingin bawlhlo tam tak a ngai a, mani theina zawng senga chungchuongna nei mi hrang hrang kut a mamaw. Chuonghai laia kut poimaw, thleng khat kil tlang dinga mi hui khawmtu, hnam tranna le hmangaina lungril mi tŭtu, rimawia lungril le thlarau chawmtu le thawi damtu, lusûnhai hnĕma hlimhai lawmhla sakpuitu, mi vaw trapa mi suknuitu, lungril koihai thawidama tungding nawktu, inthuruol dinga mi’n fuitu, beiseina khamhruia lungawi taka mi’n tûltirtu, hnam fevicol trangkai chu hla phuok thiem le sak thiemhai hi an nih. Inthlang pawlitiks-a inbuolhai chun ram le hnam an mi kei dar a; kohran pawla rongbawltuhai chun mani pawl huonga seng mi khal lut an tum. Hla sak thiemhai ruok chun mihriem indaidanna bang po po nor chimin, huong khatah an mi hǐp khawm hlak.
Hi thu hi zuk kei sei met inla. Boney-M hai inlar vanglai khan khawvel hi an rŭn hne hle a. Khang hun laia Communist turu Soviet Union (Iron Curtain) le China (Bamboo Curtain) le Communist sorkar hrang hrangin dang dinga theitawp an suo khom khan law ngaina an hriet lo a nih. East Africa le Middle East-a kan khawsak lai hun a ni a. Khang lai hun le tu chen khoma Arab (Muslim) khawvel inthuruolna tak chu Israelhai theida hron a nih. Babulon (tu laia Irak khawpui Baghdad) sala an intang laia an Zion hla sak dinga an phut, an sakpek nuom naw thu hlaa an phuok, Sam 137 (By the rivers of Babylon) hi Boney-M haiin intawm hlat hlata an hla ‘beat’ a an hang rem chu, a hla theidatu tak dinghai kha a lawmtu takah an thrang amani aw ti dingin an lampui dup dup a, lam loa inthrunghai khomin ke an tet naw leh an kawng bek an sawi tho tho. Rimawiin ramri a nei nawh. Ngaituona pindan sungril chen rûn theitu a nih.
Keivom Collection- 1
Kum 2003 khan Tuibuonga kan in hmunah dawr bawl malamin Churachandpur-ah chawl hmangin thla iemani kan um a, Khawmawi-a kan naupa H.T. Vela Keivom inah kan insaisang a. Kan chawl sung remchanga lain, ka hla phuok kaset 10 vel bek, thrangtharhaiin a thluk an hung hriet zui pei theina dingin, rimawi rem le sut tienga inhnik le inhmang kan naupa Rodik Keivom le solfa thiem Thangkhawsiem naupa Lallawmzuol mi rempuina hnuoiah, siem thra kan ti a. Chu truma a pikhawi le a pukhawi tak chu Mary Jones le Zaituokung an nih. Volume 1 chauh kan siem hmana chuh, kum 1958 laia ka hla phuok pakhat, Chantawka Khuonu ruot reng chu ti hla, changkhatna le thunon bak ka hriet suok zo ta naw chuh Zaituokungin thlar hni lai hriet belh a lo nei leiin kan kei hring nawk a. Kan kaset siem nawk tum (Vol.2) laia thrang dinga kan dit leiin chang hni dang ka phuok sa a, chu chanchin chu November 19, 2005 khan thusep ka ziek nghe nghe a. Chu chu ka website Keivom Diary-ah hmu thei a nih. Hi hla, ka ngaidan chun hnam ro tling ve, kan kei hring nawk ringot khom hi khuonu ruot ni ngei a ta, a vangneithlak khop el.
Hi trum hin hla 12 kan khum a. Khawmawi zaipawlin hla paruk- Kan tlangram mawi (Dar ang lengna), Zo tlang sangah (Sappui run rem sungah kai a), Inthuruolna (Inthuruol hi hratna bul a nih), Damtakin mangthra (Lenruol kimten truon hmun kan rela), Tukram truon le Lawmpuina Hla (I hlawtlingna kan lawmpui che)- an sak a. Mary Jones-in hla pali- Ka Chun nunnem (ka nu thi truma 1971-a ka phuok). Vanpui a chim ( U Rokung thi trum 2003-a sunna hla ka phuok), Tukram Chul hnung (1971) le Mangthra (Zana inthre tawma inmangthratna hla)- a sak a. Nunghakte kum 13 vel mi chauin hla pakhat, Khawvel Mawina a sak a. A zaipu taka kan nei Zaituokungin 1957-a ka phuok, Zuo Tong Lo (Mim ang piengna simlei tuol inhoiah) a sak a. Ama hi Vol.2 siem phaa a thlengpui ottu dinga kan huol a ni leiin, kan la’n awl thau a nih.
Hla thlang thuah fimkhur a ngai hle a. A hawl kim rawn thei dan, ram le hnam thila puipung khawmna le thilthaw nikhuo le inhmea sak chi dam, hlawtlingna le piengcham lawmnaa sak chi dam, lusun nikhuoa sak chi dam, school farewell le a dang danga sak chi le hmang trangkai chi dam kan thlang bik a. Chun, tlang lo neia fak zong mi ei ni tlangpui leiin chu tieng tieng kawk chu hla pahnih a thrang sa bok a. Kha hma khan sakhaw thil ni loa puipung khawmna le thilthawna vela sak ding hla ei invai hlak a. Chu baksamna chu phuhrûk dan ngaituoin hla iemani zat ka phuok a, chuonghai laia a thren chu Vol. 1-a hin kan thun sa a nih. Sum hnot lei ni loa hnam ro humhalna sina kan nei seng a ni leiin kawpi 100 chauh kan siem a, hla saktuhai le rimawi buotsaitu le remtuhai khoma tlawmngai le thrahnem ngaia kan thaw seng a nih. An inpekzona kha a hlu-in hriet zing tlak a va hang ni de aw!
Hi Collection-1 hi Khawmawia kan tlangzar trumin ka tupa Dr. Lal Dena chu tlangzartu dingin kan fiel a. Ama ngeiin chu thu chu Impressions on Keivom (2011) ah hieng hin a ziek: “A hla phuok tam lem hi la sak lar lo an ni tawl. Kum 2003-2004 laia Tuibuong, Churachandpur-ah a in a hung bawl trum khan cassette ‘KEIVOM COLLECTION 1’ a siem nghe nghe a. Hi cassette tlangzarna hi Khawmawiah kei a tupa a min neitir a, hieng ang hin thu tawite ka hril a: ‘Pu Keivom hi muvanlai ang deuh a ni a. Muvanlai chu vanlaizawl insang takah vuong sien khom, rawl kara a tehai a zuk hmu zing chauh ni loin, hlo buk kara thilhring invak khom a zuk hmu zing hlak an tih. Chuong ang deuh chun Pu Keivom hi nina insang tak neiin India ram palai sin thawin Sap ram le hmun inhoi tak takah um hlak sien khom, Pherzawla an in tlawm tak, panthlang le chawr tienga saiser le kawlthei buk lai chun ngaituonain a cheng lem zing hlak. Hieng hla hai po po hai hi chuong ang suongtuona rama inthoka a phuok deuh vong an nih’ tiin. Ama hril dan chun hla za sawmnga neka tam a phuok tah.” (p. 47-48)
Keivom Collection-2 a dinga kan riruong thung chu Sai hla (lengzem hla) paruk le nun ram hrilna hlahai a nih. Sai hla le hla lenglawng ding kan thlang bikhai chu- Dawn ve la nunhlui thamral hnung, A hung suok sorthlapui thangvanah (Ar ang kan vai), Ka thlir thangvan chung si-ar (Kan vai duthu rieng samin), Chantawka Khuonu ruot reng chu, Hlimten dar ang lenglai ni ka dawn changin, Hringnun Khawvel (Hril a hai dawn kir changin), Hringnun Piellei, Châm song reng an um nawh, Damlai khawvel hringnun hi, Thing tin sawl an vulna ram inhoi, Thrâl Romei (Chungkhuo rela kumpui sul lam ang herin) le Chung Mimsiel- a nih. Hieng hlahai hi solo-a sak chi deuh vong a na, a saktu dinga kan huolhai chu Zaituokung le Mary Jones an nih. Amiruokchu, Baibul pumpui inlet le sut dinga ka hun le sum nei po po ka hmang tak leiin, voisun chen hin sunzom thei loin kan la um a nih. Vunga ina kan inhmu hi kum 2004 hnunga keini pathum a ruola kan inhmu nawkna hmasa tak niin ka hriet. Kum sul sawm zet a lo invoi nawk el tah. Kan inhmu khawm nawk tah rau rau si hin chu, kan hmabak inko tak sunzom chu kan hmaa mawphurna ngîr, kan thaw makmaw chu a ni el naw di’m a ni?
Khuorel thli hrang hun
Hla ka phuok tah po hi 150 chuong hiel ni tah dingin ka ring a, sienkhom tam tak chu a ziek an mi sukhmangpek bakah sak hman loa bo nawk el a um a, a poi dan chu hrilin a siek nawh. Hla hi nuom hun huna nor luia suok el thei a ni nawh. Khuoithlâr chu a zu a um naw lai chun ieng ang khomin sâwr la, a zu hung suok naw nih. A san tam tak a um. Ei hriet thiem thei zawng dingin iemani zat hang thur suok inla. Favang hnukhawi tieng parawmau thli a hung hrang huou huou a, ruo a hung sur hmer hmer a, parawmau a hung tro sup sup ang el hin iengkim hin a hun le hun naw, hmun le hma a nei a. Thuhriltu 3-a chun iengkim mani hun senga mawi dinga siem a ni thu bakah iengkim ta dingin hunbi ruot a nizie le a hunbi ruota naw chun nuom nuoma thil inumtir thei el a ni nawzie thu a mi hril a. Thu le hlaa khom inhnikna thlarau a tlak hun a um a, chu huna chun chu tieng pang chun mi lungril le ngaituona a ngha hlak. Thu thiem, hla thiem, hla sak le rimawi tum thiem ei tihai hi khuorel anga a hun laia rongbawl dinga Khuonu hung tir an nih. Ei trongtrai rawn le tlawm leia thil um a ni kher nawh; a ruottu ruot anga thil inher a ni lem.
English dawnril le thu thiem Thomas Carlyle chun hieng ang mi ‘hero’ ei tihai hi mihriemin ei mamaw tongkhong pha, kum zakhat amanih kum sang khatah voi khat amanih dam an hung suok chauh niin a hril. William Shakespeare chu hi lekha hi ka ziek hma kum 388 liem tah khan a thi ta a, sienkhom ama tluka thu le hla tienga mi chungchuong khawvelah an pieng nawk hri nawh ti ei hriet. Pastor Thangngur thina khom kum 70 chuong a lo ni ta a, sakhaw hla tienga ama tluk le khûm thei ding tu khom eini lai an la suok nawh. An rawl mawia ei khawvel inawi tleitu Nienglawmkim hai, Lalruotmawi hai le mi dang dang, Hrangthangvung ina thu le hla ruoi ka kilpui Zaituokung hai le Mary Jones hai khom hi mi vâng, Pathienin ama chawimawitu ding le ram le hnam chawisangtu dinga a bêl ruot an nih. Inzà, chawimawi, duot le hmang trangkai an phŭ hlie hlie.
Hunbi kim vongtu
Hunbi kim vongtu thil ruot dan hi, ei hmu phak china mi a thren chauh besana hmangin hang thlir vak inla. Sum le pai ringot hnota intlansiek hun, thil thar hmu suok le siem tienga inhnik hun a um a, chu huna chun thil dangin hmun a chang thei meu nawh. Industrial revolution ei ti hlak khom hi Renaissance intrana inthoka thlaraua harna chi hrang hrang insersuonin a hring suok a nih. Chu insersuon fe pei chun Computer Age khom hi hung hring suok pei a nih.
Thlaraua mihriem a phingtram le dangchar hun a um a, chu huna chun sakhaw tieng mi lungril a ngha. Khawvela zawlnei le filawsawfar hmingthang an hung suok rawn hun kha Isu hung hma kum zabi pasari vel sung a ni a, sakhuo hung suok po po kha Asia rama inthok vong a nih. Isun Jerusalem siet ding a tra a, “Pathienin a hung kan lai che i hriet naw leiin chuong chu i chungah a la tlung ding a nih” (Lk 19:44) a ti khan ei thu hril laimu hi a tawk fuk hle a nih. Mihriemin ei sui phak chin histawri hang thlir inla, mihriem nun khaltuin a kut kong hrang hranga a chelek hun a um chieng khop el. Kum 2012-a muol liem tah, Juda mi, British Marxist historian hmingthang Eric Hobsbawm-in French Revolution (1789-1799) hun laia inthoka tu lai chena ei khawvel, abikin Khawthlang khawvel thlirna lekhabu pali a buotsaihai ei en chun ramri paliin a thre hmak el a nih. Chuonghai chu (1) Age of Revolution (1780-1848); (2) Age of Capital (1848-1875); (3) Age of Empire (1875-1914); (4) Age of Extremes (1914-1991). Kum 1970-71 laia Bay of Bengal laia pawlitiks thlipui hrang chun Bangladesh chauh mut suok loin a se vel ra, India hmarsakah State pasari top a ruolin a pieng el a nih. A mak zawnga ngai chun thil mak tak a tling hrim a nih. Chu chun ei thu laimu hril fie tawkah ngaiin fesan el inla.
Hmar lengkhawm zai
Hmar tronga ei thu le hla, abikin kristien ei hung ni hnung khawvel ei thlir chun, thu le hlaa ei chăk lakna hnarpui tak chu Mizoramin an ram puo tienga inthoka thil an lo lak lut le chǐng thar, annia inthoka an trong hmanga ei lo lak lut nawk sawng a ni zat zat. Kum 1919-21 laia harna hung tlungin a hung thruoi chu lengkhawm hla a nih. Lengkhawm hla thluk ei lak lut le Hmar pipu hla thluk, abikin Semruk hla le Liendang hla, thiem taka chokpola inthoka thluk thar hung suok chu ‘Hmar Lengkhawm Zai’ ei ti hi a nih. Independent Kohran Hlabu-a tonic solfaa m, s, l ri, lai deua ei thlukna, lengkhawm hla hi a nih. Entirna thra tak pakhat chu ‘Pielral ka ngai, ka Lal lengna’ ti hih a ni ka ring. A tû tak hung tran suok am a nih ti chieng faka hril thei ni naw sien khom a sûlsutu chu Thangngur a ni naw thei nawh. Kum 1928-a inthoka Watkin Roberts le H.H.Coleman inkara buoina a hung suok chena hla phuoktuhai khan Thangngur hniekhnung hi an hung zui deu vong a nih. Buoi hnung ruok khan chuh Coleman pawlin hieng tieng thu le hla le thlaraua harna le taksa chetna hrim hrim chu Saptlangval marawihai thaw danah ngaiin an hung hnawl a, anni lai hun sawt tak harna a tlung ngai naw a, lengkhawm hla phuok khom an um ta naw tluk a nih.
Coleman factor kakhawk
A ra suok iem a na? Buoina a suok hma khan an hla phuok taphot chun sawt naw te sungin an rongbawlna biel sung a fang suok a, an kawl le kienga hnam danghai khomin an thiem hman pei a nih. Hieng hun lai tluka hrat hin Hmar tronga thu le hlain ram a lak ngai nawh ti inla, khel ei hril ka ring nawh. Buoina a hung suok hnung ruok chun, a hmaa ei hril tah ang khan, harna hawl tho hlimna le Hmar Zai thluk hla hrim hrim chu Coleman pawlin an hung hnawl a, an biek-inah sak an phal naw a, thil a hung danglam zo tah a nih. Chuong sa khom chun sulhnung sui tham a maksan hman tho.
Kum 1956 hnunga huong khata inlawi tlang dinga hmalakna le piengthar thua inzirtirna thar hung suok khan Coleman factor-in khuop de tlat a tum, thlaraua harna le hlimna thua intâl suok an hung pung hnung khan, ama rawihai kha a uor uorah an hung thrang ta a, thu le hla tienga tral tharna iemani chen a hung hring suok bok a nih. Sienkhom, hla thar hung suokhai chu chokpol thluk tieng vong a hung ni a, Hmar Zai zierang put ta loin solfaa rem chi tieng an hung awn tah deuh vong a nih. Lengkhawm hla thluka fe si, a pangngai neka danglam si hung suok chu ‘hlimsang’ an ti pawl, kohran pawl nawlpuia inleng lohai phuok a ni a, Kanan ram thar zŭna inuoina thu a thrang rawn leiin, ‘Ram thar hla’ ti pawl khom an um. Chu fe pei le inzoma Mizoram tienga hla thluk tho lem an hung ching suok chun Buonglienkung le mi dang dang hmangin hla thar tam tak a hung mor suok a nih.
Thu le hla tienga tral tharna hi thruong hniin a fe a, pakhat chu ‘religious literature’ a na, a dang chu ‘secular literature’ a nih. A hmasa hin a nuhnung hi inchim piltir tumin kohran pawl hmangin nasa takin a bei zing hlak kha a ni a. Sienkhom, a op hlum vong hmain kohran thruoituhai le hnam thruoituhai lai thil chinchang hrie an hung suok a, hnam thu le hla ngai theina le ngaisakna boruok damten a hung lut a, kawngro a hung suk tran a, tu chena hnam ro huma umhai hi a ra suok chu a nih. Hi khawvel pahnina buonzawla hin a kûl a tâia thrang latu le harsatna le dodalna thuo tam nêrtuhai laia pakhat ni veah kan ngai a, a hautakzie khom ka hriet.
Lungkhamum nia ka ngai le invoi chu ei thu le hla takna le mawina le ei trongkam hmang a da sawt nuom em em hi a nih. A ieng tieng ve ve hla khom ni sien, thlûk a nei leia hlaa ei bel chop, hla zierang put hrim hrim lo, bazaar trong neka bazaar lem hmanga phuok a hung tam pei hi thu le hlaa ei hung mazu mei peizie hriltu a ni leiin, ei ngirhmun hi ei inbi chieng a poimaw khop el. Ei hla tam tak hi ei natna hrilna hla, ei ngirhmun a siet takzie Pathienin a hriet ve naw sawna a kuoma mani vek ei inlawtna a nih. Baibul thu zirtir kal zawnga thlê ni awm vang vang, lungnona kam thluma ei chul nam le char khawm, a kawr hang khè inla, a sung kawrong a tamin a’n lang. Ei ngai poimaw tak chu a thu fŭn ni loin a thlûk a nih. Literechar khawvel-ah chuong ang thu le hla chu zep tum trâl trăl inla khom hun tuifawnin a la hnawl tho tho hlak. Literature-by-order ei thaw mekhai khom hi takna meipuia fie a ni pha leh a muolpho hlak.
Tlang kawmna
Sakhuo le kalchar inlaichinna hre chieng lohai chun sakhaw thila an ngai ve naw thil hrim hrim chu hnawmhnawl vong dinga inchuktir an chǐng a. Chuong ang zirtirna indik loa an ngaituona an sukchawlolpek hnunghai lungril siem ngil dinga bei chu indona hautak tawp a nih. Mimawl naran chu thil chinchang ei hril a, a hriet thiem phak chin peiah a mit hlietu mawlna phuhlip chu a phi thlak a, a mit a hung var deu deu a. Sakhuona hmanga mit an sukdelhai ruok chun an mawlna tak kha thlaraua mit varna an nei lei an sawn a, an suong a, an mawlna le thi an thlang lem rop. Taliban ei tihai khom hi chuong anga an thluok an sawppekhai chu an nih. Van rama daireka fe dingin an la’n ring nawk tah deuh deuh! Chuong ang ram chu a um ngai a ni chun, lunatic asylum (lungril kim lohai enkolna hmun) an ti ang hi a ni ka ring a, hluo tlâk a ni ka ring bĕk nawh. Mani hringnun ramah van ram indin hmasa si loa thi hnunga van ram dang hluo tum hi thil buoithlak tak a ni ka ring. “Pathien ram chu nangnia um a nih” (LK 17:21) titu ngaidan leh khom an inkhuongruol naw el thei.
Ka tupa Dr. Lal Dena thusep ziek, ‘Luah loh lungdi’ a chun, “Gospel Song hi daireka Pathien inpakna a ni a, Love Song (Sai Hla) hi Pathien thilsiem laia chunghnung tak le mawi tak inpakna le chawimawina hla a nih. Pathien thilsiem chawimawi le inpak chu Siemtu chawimawi ei nih. Chuleiin, Love song hi indaireka (indirect) Pathien chawimawina hla a nih (Canchipur 14 April, 2014)” tiin thiem tak le inril takin a hmawrbawk a. Hi thu huoisen le indik hi Taliban lungril put loa chîk taka ngaituo tham a nih. Songs of Solomon (Hlahai Hla) khukpui hlut a, chuong tienga ei hlahai ei hnawl tlat si chun mani inen fie ei mamaw khom a ni el thei. A thlûka buoi ve lo, rimawi khawvela lenghai chun universal truth (thudik hlun) umzie hi an hriet chieng a, “Music is the universal language of mankind” (Rimawi hi hnam tin biethu hrilna trong a nih) tia H.W. Longfellow hril hi an pompui zawng a ni leiin, chu trong chu hmanga Siemtu Pathien le a thilsiem mihriemhai indawrpui le inbiekpui hi rongbawlna thienghlima an ngai a nih. (Diwali Day, October 23, 2014 Delhi)