Halloween party ideas 2015
Showing posts with label Books/Lekhabu. Show all posts

Lekhabu Hming: Lekhabu Hming: Kawlva Angin Inleng Thiem Lang Aw: Pu V.T.Kappu le a Hlahai

Lekhabu Ziektu: Lallungawi, Bethel.

Thlirlawkna Ziektu: By Prof Lal Dena

Ei lekhabubu thlirlawk hi tuta Novemver, 2014 sunga suok hman dinga sut mek a nih. Pu V.T.Kappu (Vaiphei Thangneng Kappu) chanchin tlawmte Pu H.Thuomte lekhabu “Hranghluihai Chanchin”ah khan ei lo tiem tah a. Hi hnung hin Pu K.Lalkhawthang Infimate lekhabu “Mihrang Pasaltha Thenkhathai Chanchin”ah khan Pu Kappu chanchin ei hmu nawk a. Tuta tum hin Pu Lallungawi iziek Pu Kappu chanchin bik lieu lieu phek zahni chuong zet ei hmuh tep tah. Nghakhla a um khawp el. A ziektupa hin kum tam tak research thawin Pu Kappu chanchin zieka um tah le a nauhai, mohai le a tu-le-tehai inhmupuia thu a lakkhawmhaia inthawka a ziek a nih a. A hmaa Pu kappu chanchin ei hriet naw tam tak hriet belsain a um a, pawm tlak lekhabu a tling.

Ei rama Independent Kohran intan tir laia mani hringna chan ngam le hlaw tam lem khawm thlakhla loa, Pu Sap Tlangval lo zui fan fantu, thu le hla tienga thaw hlawk ve em em chu Pu Kappu hi a nih. Hla sawmli chuong zet a lo phuok a, a hlaphuokhai a purinzur thei a, Isu Krista inriengna le tuorna tieng hi a uor bik. Senvawna an tuol lai herawt a tuk laiin, Pu Thanher le Thangler-in an thungnghaa, Pu Thanher-in, “Tawna pa (Thangler a kona), Lawma pa (Kappu) hi kan va han ban pha lo em, ani hi chu Vankhawpui pur doin a tap thlawk thlawk a; keini zawng Vankhawpui pur doin kan la tap ve hlei nem,” tiin a hril (p.145). Hi hla Kappu’n a phuok ti Thangngur-in a lo hriet chun, “Kappu, ieng dinga ka hlaphuok ding i lo phuok? ‘Vankhawpui pur doin tap naw ruol hrim ka’n nawh’ i tih a; ‘kan ni nawh bek ti ta la” tiin a suosal nghe nghe. (p.146). Thlarau mihai insuosalna hi chu theida a va um naw de aw! A la thlum tho tho.

Hnama Vaiphei ni sienkhawm Keivomnu nuhmeiin a neia, Senvawn le Pherzawl laia khawsa a ni leiin Hmar tawng ruokin hla a lo phuok a nih. Lusei tawngin pakhat pahni vel chu a lo phuok awm. A chipuiha’n Vaiphei tawnga hla phuok ta dinga an nawr khawmin, hieng hin a dawn a: “Hmar tawng hi ka hla phuokna dinga a (Pathien) mi pek a na, Pathien mi pek dan chu ka thu’n ka thleng thei nawh” a ti tawp el a nih (p.108). Ngaisang a um veng veng kher el. Ei thu le hla (literature) sukhausakna kawnga khawm Thangngur, Thangler, Ngama, Thanher-hai leh thungna hmatawnga inthung hmunkhat lo thei lo a nih. Lusun in le Kristmas lawmnahaia Pu Kappu hlaphuokhai hi khawvel um sung phawta mi’n awitu an ni zing a nih.

Pu Kappu hlaphuok laia sawisel hlaw met a um a. Chu chu, “Ka va ngai ngei ei chatuon ram” tia mi “ A sira lengkir leiin boral kan lau” ti kha a nih. Independent Kohran Hlabu (IKH) 6th edition-a khan an pei a ni awm a, sandamna bo thei a kawk tiin. Pu Kappu lungsenin “Nangni’n dit le dit naw in nei chun, ka hlaphuok po mi hung pe dawk vawng ro” a ti hiel a nih. Amiruokchu, tuhin chu IKH 227-ah inchuon sa nawk a ni tah (p.108). Mi hlaphuok sa edit dam ei thaw ding chun, a phuoktu, an nawleh an sunghai phalna lak hmasa ding a nih. Doctrine thu ni lem lovin, Pu Kappu hlaphuoka ka lung khei mettu pakhat chu Ringin Kalvari tlang chunga chun, (IKH.235) tia changthumna “Rammawia ka hang leng ve pha chun, Khawvel rinum hi zuk thlir hlak ka ta, Kan vakvaina ram hi”ti hi a nih. Thlarau khawvela chu hnung tieng ngaina le thlirlet theina um ta awm naw tak a nih a. ‘Zuk thlir hlak ka ta’ ti aia “Zuk thlir ta naw ning’ ti ni lem sien a va tha lem awm de! Ei mihrang hmasahai kha lekhathiem lo, ziek thei tiem thei tawka lekha inchuk an lo ni a, hieng po po hlaro an mi lo maksanpek hai hlusakin duot zuol ei tiu.

Hi lekhabu kawmah hin Pu Kappu thlaklak a um a, a bu sunga bung sawmhni pahni zet a um bawk; chuonghai chu: A pieng le murna; Senvawnah chanchin tha a hung lut; Pathien thu a awi ve tah; Baptisma le nuhmei; Harna le Kappu; Pherzawl a zuon; Senvawna bawk; An chukna le rawngbawlna; Vangduoina; Kohran buoi le Kappu; Sei, Mihrang an liem zo tah; Chatuon lungpuia innghatin; Thilmak; Tuikuk khuoa; Kawlva angin inleng thiem lang; Pu Kappu UPC-ah; A sira lengkir leiin; A nuhmeiin a thisan; Kappu hun nuhnung; Kappu hlahai thlirna; Tlang kawmna le A Hlaphuokhai.

Hi lekhabu hi Chanchin Tha lei le Independent Kohran hnawchepna’n a tuomvel lai khawma, a hringna neka a rawngbawlna ngai pawimaw lemtu Pu Kappu inrimna le a hlaphuokhai suihchiengna a ni tak a. Pu Kappu le mihrang pasalthahai IKH-a hlaphuoktuhai khan ei nunphung ruongam sunga inthawkin Pathien thu an lo awi a; Pathien chawimawina hlaro ropui tak tak ei hnam hla thluk hmangin an mi lo maksanpeka, uong thu loa ei kawi vel hnam danghai thu le hlaa pur phurna ei lo ni pha a ni hi. Ei hla tuoltohai thua, Pu Dr (Upa) Lalnghawrlien chun hieng hin a lo ziek chu tie: “Hmar nun fe thlenga Pathien hung inlarna ka ti ringawt el.” A va hei ti dik lawm lawm de!

A ziektupa hi mihriem dana chu ka farnu pathumna naupa, ka tupa a nih a. Pawlsawm pasi chauh nisienkhawm a kamsuok le a thuvai dan enin, a pu Hrangluoi (a pa Paukhathang pa) tieng a lak ni’n ka hriet. Pu Hrangluoi, Khawmawi le a upa Raltawn (Zara pa) Saidan, hai kha pa tawng kam thiem tawp, mi mawl ni si, thu an hang hril ta chun inbuotsai lawkna nei der lo khawmin darkar khat neka sawt pei ding um thak loin thu an hril thei. An titi ei ngaithlak ta chun, ei fesan el thei ta ngai nawh. Lallungawi hin a puhai kam thiem a lak a; a thusep le a thu hang sawinawi dan vel hi puitling ka ti ngawt el. Lekha an chuksang nawha chu, thu le hla kungpui tling ve phak dingin ka hmuh. Entirna dingin a kam suok hi zuk tarlang vak ei tih, ”Kristien ni hma khan minaranin pielrala inhawih taka khawsa dinga beisei ngam an nawh. Kristien sakhuo ei chel hnung ruok chun, thangsuo thuring namthluin, a aiah Kraws ei tungding a. Ramhuoi hnawl hmangin Thlarau Thiuenghlim ei inchengtir a. Ridil tieng ngha hlak khan Jordan ral ei thlir a. Hringlang tlanga inthawka khawvel thlirtu khan Kalvari tlang ei chuongkai tah a. ‘Pielral ka ngai ka Lal lengna’ ei hung ti ve thei tah a ni,”tiin (p.149). A mawi hem hem ngawt el.

Hi lekhabu hin zawna tam tak dawn ding a siem a. Chu hai laia pakhat chu hi hi a nih: Khang lawma Independent Koihran lo inrimpuitu kha iengleia Gospel Centenary lawm tum khan a tu-le-tehai bekin chawimawina an dawng ve naw? Independent Kohran lo suoksan khawm nisien, a hlahai le suokdawk ni lo a. A hlahai hlak chu vawisun chena ei kumkhaw ro an ni si. Hi hla pakhat “Kawlva angin leng thiem lang aw” ti ringawt lei khawm hin award hmuna khawp a tling veih leh. Mihriemin chawimawina pe naw inla khawm, ringum taka thi chena a rawng a ibawlpek a Lalpa chun “Suok tha le ringum i thaw tha “ ti tho tho a tih.

Ei Editor-in-Chief, Thuro Magazine, Pu H.Zaneisang-in Thuhma mawi taka a ziek tawmpuiin, zuk khar el tang ei tih: “A bak chu, a lekhabu sung thu ngei hi ngun takin tiem la; nang tiemtu hrietna le thlarau hringna a dawmsang el bak a, ziektu Pu Lallungawi ngei khawm thua a lo hausak zie hre thei i tih.” Hi lekhabu hung suok kar nghakhla a va um de!

Damlai Thlipui_thumb[1]By Prof Lal Dena, Manipur University.

Lekhabu Ziektu: Mrs Lalronghak

A Diamond Offset Publication, 2013; Phek 64.

Pastor in sunga seilien, nuhmei kut sinhai lo thaw thiem vawng, Afghan Snow Era (Fair & Lovely suok hma daih daih) a lo nunghak ta, Ruthi le Sarihai anga pasal zawng thiem, Pathien dit dan taka mani laibung ngei pasala nei, ka unaunu lekhabu “Dam Lai Thlipui” ama ngeiin ngaina takin a mi lo pek a. A thu sep le a tawngkam hmanghai ka hang tiem hin thlarau tieng chauh ni loin, thu le hla tiengah khawm a lo hausak zie ka hmu dawk thara. Ama nuna a tuok thil tlunghai, a tawnhrlet ngei a ziek a ni leiin, a thu ziekhai hin lungril a them chang naw thei nawh.

A ziektunu hin damlai thlipui chi hran hieng; thlemna thlipui, lungngaina thlipui, muolphona le hmingsietna thlipui, pasietna thlipui, nat beidawngna thlipui le fam thlipuihai a ziek a. Mihriem khawsakna le khawtlang an dang ang peiin, thlipui dang dang khawm um a tih. Ieng khawn ni sien mihirem a tunga lawn taphawt chun dam lai khuolzinnaah hin thlipui hran hran tuok ei tih, pumpelna a um nawh. Mi hausa tawngkhawnghai khawm du ang fa thei loa, zunthlum iman, beidawngna thlipuiin a nuoi tam tak an um ve tho. Dam laI khuolzinnaa hin thlipui pakhat khawm i la tuok naw a ni chun, inhnempui tlak i la ni naw ti inhre el rawh.

A ziektunu hi fam thlipui, pasietna thlipui le nat beidawngna thlipuihaiin an nuoi let neng hnung a ni a. Nau lusun ta ka ni leiin, a natzie ka hriet a. Ka kuoma thlamuongna thu hril dingin nau lusun ta hai bawk naw chu ka dit nawh. A ziektunu hi fam thlipuiin nuoi sien khawm Pathiena a ringna chu chuoi nek hmanin, zung thar lain a hma neka suknghetin a um lem a nih. Entawn tlak a va ni deh!

Ei hriet seng ta angin unaunu Lalronghak-hai nupa hi Aigupta sawrkara lal buthleng awt tan mek lai kha an nih a. An ruolpuihai lem chu ka hriet suol naw chun IAS an kai zo tah. Aigupta bupang kiem thei lo intawmpui zing lai heih maksana, ram kil khawr Umrangsuo an ti hmuma pasietna sikula kai dinga an fe suok el kha chu, kei ringna tlawm pa chun invet thlek ka lo ti a. An rawngbawlna hmun hran hrana le Vairampura chen khawm pasietna thlipuiin a nuoi vel a, suong insam nei lo a, meichawk an en el lai dam hang hriet hin, Lalpa hin a rawngbawlnaa nusal tha dingin damlai thlipui tinrengin a lo intuoitir a lo ni zing.

Dam lai thlipui nuoi vela um lai khawma himna le damna bulpui nghet hling laia Lily Parmawi Isu Krista chu ziektu hin a hmu chieng a. Dam lai khuolzinna luo hi an hawihna le a rinumna inkawpa fe pei a ni a. Harsatna le zan thim ituom vela um lai khawm Lal Isu chauh bel tlak a nih. Unaunu Lalronghak hin vangduoina khawm vangneina intluntu a nizie ama mimal nun ngeia a hmuh chieng a. Vangduoinaa inthawka taksa le thlarau malsawmna ziek seng lo a dawng hiel a nih.

Ei mihriem chanpui, unau le ruol tha haiin chawl hadamna tluontling an mi pek thei nawh. Nunghak tlangval kara inhmangaihna, nupa le unau kara inhmangaihna khawm Pathien hmangaihna chunga rem a ni naw chun, a tawpa doral an chang nawk hlak. Hmangaihna tawp chin nei lo chu Pathien hmangaihna chauh a ni a, ei hratna, theina le lungvar po poa Lalpa ei hmangaih let ve hi a ziektunu hin a uor em em.

Ringtuhai ei chan thatzie, Pathien mi hriet ei nina, hrietzing nauhai ei ni leia thlaphang ding ei ni nawh. Hi khawvel ei khuolzinna ram hi kum hlun ram a tling naw a. Hmelma nuhnung tak thina hung tlung thut sienkhawm mani lo insaseng le inenfel hi a tul a nih. Sinthawtu, abikin rawngbawltuhai lem chu lungawi tak le taima taka thaw chu ra tha insuotu le mi dang ta dinga malsawmna intluntu an nizie ziektu hin a hmu chieng em em. A ziektu kam suok ngei tha ka ti em em chu “Hmel hi siem thei a ni nawh a, lungawina hin hmel a sukhlimin a suktha nasa thei hle”(phek.50-na) ti hi a nih.

Thil rimawihai hin lungril an sukhlim hlak a. Amiruokchu khawvela thil rimawihai chu a tawpa nghawkum an inching hlak. A ziektu hin ‘Mihriem Sandamtu I hming hi rimawi tak a ni zing’ ti a hmu chieng em em. Ringtu kal chawinaa ‘Sa Sa’ khel tienga, a rinum ‘sa sa’, hlim rak naw ‘sa sa’ khela inhmangaihna le inlaina tu thar hin dam lai thlipui suknemtu an nizie ziektunu hin a uor a; a nih, rinumna khela malsawmna’n vurin ei um rawp hlak a nih.

Ziektunu hin a lekhabu ‘Beiseina Lawmum’ ti’n a khar a. Ama thu ziek ngeiin zuk khar inla:”Ei hringnuna dam lai thlipui nasa tak ei tuok mek lai hi tuor hram hram dingin inhnemtuoin infui hrattuo sauh sauh ei tiu. Ei beiseina famkim hun ding hi thil siem danghai po po khawma an nghak blk tak a ni si. Hi hun le hmuna hin inpakna hlaa ei sak rawp hlak ’Sa le mihriem doral bang tang an tih’ ti hi a takin ei tlung ta ding a nih. Pathien nauhai zalenna ropuia chun beiseina famkim ei chang ta ding a nih. Sel taka dam lai thlipui ei tuor hai po po hi ei Lapa hmaa ei lawmna hla ding hai an la ni lem si’.(phek 64).

Hi lekhabu hi a chin hlea chu a muk tha hle; ra insuo nghal lekhabu a ni tak zet. Unaunu Lalronghak hin a dang khawm la hung ziek pei sien nuom a um.

Damlai ThlipuiBy Alan Famhoite

Zani zana an released chau la lum hlawt hlawt "DAMLAI THLIPUI" (Storms of Life) Pi Lalronghak w/o Dr.J.L.Songate in a ziek, Diamond Offset publication chu kan chawk ve a, a bu hi vawisun ka tiem suok vawng a, Bung-15 umin inchawk man a um kher el.


Ei hringnuna hin thlipui chi hran hran ei tuok hlak a, Chuonghai chu Pasietna Thlipui dâm, Lungngana Thlipui dâm, Thlêmna Thlipui dâm, Muolphona Thlipui dâm, Thlaphângna Thlipui dâm le FamThlipui hai hi an ni a, Chuong ei tuok huna tuordan ding hai le ei mawlsawmna dawng hai hi lawmna chang hriet a pawimaw ziet (Bung-9) hai tulai ṭhangthar/ṭhalai context deua hrilin a ziek chipchier theim hle, Lawmthu hril na ding tamtak ka nei zie a min hriet suok tir pha bawk a nih. Ei malsawm dawng tamtak hai hi ani ding reng, ei dawng ding reng anga ngaina nasatak ṭhalai lai a pieng ta khawm hi tuta lekhabu hmang hin ṭhangthar tamtak, Pathien kuoma le Nu le Pa, Pi/Pu hai kuoma lawmthu hril ei bat zie min hriettirna ni mawl sien ka nuom.


A pa (father) inchuktirna Bung-10 ah Point-16 zetin a ziek a, chuong hai khawm chu mitin hriet dingin a ṭha kher el, Social response le insunga Hospitality hai anni a, chun mi biek dan thiem tum ding ti dam an nih. Insung tina apply seng dingin a ṭha kher el.


Chun Bung-13 ah mani insung senga Tlawmna nun nei pawimaw zie uor takin a hril a, "Ei Hnam nunphung hnungtieng nasa taka an tawlna khawm hi HYA lungril putna nun a tlâwm ta lei a nih." a ti hiel bawk a nih.
Tuta a chunga ka hung ziek lang hai khi a bua ṭha kati bik hai tina anni chuong nawh, A bu(Book) hi a rengin a Bung khatna a inthawk Bung-15 na chen hi a man le en min chun a ṭha hlie hlie el a nih.
Ala nei ve lo hai khan inchaw sup sup ro inchawk man aum hle.

By Ramthienghlim Varte

Chantawk-II ti lekhabu hi ziektu Pu V.L.Renga Hriler ana, Sinleng Publication-in an suo Hp Dzine, New Delhi-a sut, phek 322-a sei a nih. Ziektu’n a aihna-phapui Pu J.S.Lalringum Under Secretary, President of India, Secretariat, New Delhi-in Tarik Ni 5,October 2012-a chatuon ram a lo inlawi san tah hrietzingna dinga hi lekhabu hih an hlan a nih. Thangtharhai tadinga Novel tiem inhawi tak; a kawm hmatieng nunghak le tlangval bawk inchuktuo thlalak le a hnuoi char ah HSA Flag tlangval pakhatin Pistol-a a tinlai tak a chuong.

A copy kalo hmu charin ka hei inbur ngar ngar a, Chantawk-I ang bawk khan phuokfawm lieu lieu nisi tulai khawtlang nun besan a buotsai, Tv. Sanga (Thangliensang) le Nk. Kimboi (Thanghlunkim)hai nunghak-tlangval hmangaina tuipui a lawmna le beidawngna hrilsenglo an inbuonpui nun a nih.

NK. Kimboi le Tv. Sanga inhmangaina hmelma nunrawng leia harsatna tamtak an tuok khel a misuol kutah thina chenin an chungah thla a hung zar chanchin hih ngainuom a umin hi lekhabu hin nunghak-tlangval tadinga inchuk ding tam tak a um a. Hnam le khawtlang nun a hawl kim em em. Ei hnam organization hieng- HSA, HYA le dang danghai hnam tadinga an sinthaw thatzie, khawtlang tlawmngai nun le nunghak-tlangval inpawl dan dam chieng takin an lang a. Kohran pawl hrang hranghai leiin Hnam inthuruolna a suksiet zie an ruolhai Nk. Siempui le Tv. Chawnga inneina dinga inthawk suklangin a um bawk. Thangthar nun thalo tak tak zu, Ganza le damdawi inruitheihai leia insung tam takin buoina ei tuok nasatzie chuh Nk. Kimboi le a sangpa a inthawk hmu thei a nih. Chubakah, Politics leiin mifel, mitha le hnam tadinga mifel le suongum mi thenkhathai nunrawng kut luma hringna lo chan tah thatnaw zie hai khawm a changtupa Tv. Sanga chunga ngei suklang a nih.

Tv. Sanga misuolhai kut tuorzo lova thina’n thla a zar khum zan, zan thlavai um hun a Nk. Kimboi nunrawng thlipui ituomvel lai nun tak lem hi chuh phuokfawm a nih ti hrezingin tiem inla khawm pasal e tilo chun hilai bung le chang ei hei thlung zet chuh ei inphisulh el chu tie. Ngai bel dinga thenkhat chunga lo thlung tah le thlung thei zing nun khawtlanga um eini lei khawm ni thei a tih. Chuleiin, Hmar modern Novel, lungril le titakzet a tiem chi ni’n ka hriet.

Churachandpur khawtlang nun le boruok inhawitakel suksetu misuol nunrawng thenkhathai leiin Nk Kimboi chun a hmangai tak Tv. Sanga chuh a chan tah a, chu pur do beidawng inrum vel chun a taksa a chau hrat em em a. Chu boruok rik takel a inthawk nun hlimna le zalenna ding zawngin Shillong-a a sunghai intieng a fe thla a. Computer dam inchukin ruolthar le hmelhriet dang danghai a hung nei pei a; Lawilo-dawrpui nun chenin a hun a hung hmang tanve tah a. Khawpui lienlem belin Delhi tieng an tal lut tah a nih.

India ram khawpui hrang hrang a ei thalai inchuklai le sinthaw a um tam tak nun hmang dan indiknaw leiin hnam hming an suksiet nasat zie le mi tha tam takin ei tuor pha hlak a nih tihi Nk Kimboi nun a inthawk an hriet thei a. Delhi khawpui, hnam chitinreng fuonkhawmna hmun ah a thieng le thiengnaw hre zinga nun chen nuomve reng reng midumhai le inpawl hlak ruol a bel fuk tah pei leiin ama khawm a inthiemchawpna rama chet a tulve tah a. A buoi a nih. Delhi Hmar Welfare Assn.-hai buoipui chuk chuk khawpin, nu lepler hlaw’n Tihar Jail bang chen zutin a um tah a. Mu-le-mal khawm hrelova Jail a um chuh beidawng tawpkhawkin titakzetin Pathien kuomah ngaidam inhni’n a tawngtai a, a hmangai tak Tv. Sanga (RIP) laka a thutiem a suksuol lei khawmin a thlarau kuomah ngaidam an hni bawk a. Titakzeta a hnina sangna nirawinawnim Delhi Hmar Welfare Assn. Chairman le a nuhmeiin an hung bail suok tah a nih. Chun, Kimboi Delhi khawtlang zanthim a leng inzak taluo’n Bangalore tieng a sunghai kuoma um hri dingin a fe a, iemani chen a um hnungin alo ngaizawng hlak tu Tv. James Banglore-a lekha inchuk a lo umve leh a intuok nawk a chun hi thawnthu hih suk tawp a nih.

Pu V.L.Renga hih thawnthu ziek thiemtak Novel tiem hlak mi a nih ti a chieng a, sawrkar sin pawimaw tak chel laia hiengang lekehabu siemthei hih ropui deu a nih. A ropui zie chuh ziekmi le lekhabu buotsai thei chin hai bawkin ei hriet. Hmar tawng ziek chungchangah ruok chun HLS dai a nerin ka hrietnaw a; hawrawp inkawp ding le dingnaw chung thu a ruok chuh ei mithiem (Hmar tawng ziek thiem taka inngai) mani tapte bula inhawk ching, hmun-ti-ralngam ei tam em leiin ralkanga tawngtu chuh an um el thei.

Ziek tiengpang a Talent thatak a nei hih hung sunzawm pei a ta, CHANTAWK-5na annawleh 10na chen dam a ziek pha chuh Hmar Modern Novelist ti inhlan ni ngei a tih. Tukhawm hin tiemtuhai lungril a chuh inhlan a ni zing tah.

Prof. Lal Dena, M.U.Campus, Imphal.

Mi romantic tak ka ni leiin, a bu hming ringawt khawm hin ka thla ngui le chau tak khawm a sukhar nghal. Taksa inlaichina tieng chu a ziektupa Prof Lalruoivel Pangamte hi ka u naunu pasal a nih a, makpa naran khawm ni lo, makpa bul ngat a nih. Lamka khawpuia ka hung chang in hi ka fak le dawn zawngna le ka riekna a ni hlak. Amiruokchu hienghin fel lawngin ka ti hlak, “Ka makpa inah hung ka ni nawh a, ka Pute ina hung ka ni lem”. Pu Ruoivel pa hi ka tarpinu (Tuosungnu) tapa a nih a. Tulai huna Sodom khawpui vanglai ang el a ’iengkim ching le zawr’ rama khawm hin, an farhai samal sadar la pe hlak, tuletehai hrefu le hmangai em em sungkuo an nih a. Pu Ruoivel chu ka lungdumtu (kan nupuinu) pute a ni leia, inphalam der lova a ina tlu lut ngam ka nih. Hmar thuphunga “Puhai inah lei chawina a um thei nawh”an lo ti hlak kha ka hrietzing bawk a.

Pute Ruoivel hi keia nek daiha lekhathiem lem a nih a. Kei chun pasietna kara hring inhrovin pawlsawm khawm a mawngkhawna ka pasi tawk a. PUC anthawk M.A.chen lem chu sawrkar sin thawpum le nau inkawt puma private-a inchuk thei tawk, ruol el zo ka ni nawh . Pute Ruoivel ruok chu First Divisioner ruok, B.A.Distinction, Assam ram pumpuia a pasarina tling phak a lo nih a. Insung le nau enkawl, Pathien thuawina tienga ka tluklo mihriem, ka ta dinga iengkima “Role Model” tling phak a nih. Hmar tawng le Sap tawng ziek tak taka hin ka tluk nawzie ka hriet zuol hlak.

A lekhabu hi 17 August, 2012 tuk khan ka lo hmuh a, ka tiem zo nghal a. A lekha zieka inthawk hin tawng a dittuizie a chieng a; AW le O inang nawna, T aia Tr hmang thei a ni nawziehai hi, ei hriet tasa khawm nisien a hung thailang chieng nawk zuol a. Tawng thua a thahnemngaina tak tak khawm hi entawn tlak a nih. A hrim hrim thua, Pathien thu khawm hi puotieng mawina el ni lova, a taka nuna hmangtu tak tak a lo ni zie, hi lekhabua inthawk hin ka hrietchieng nawk zuol. An nupaa an insung enkawl dan, an nauhai an inchuktir dan le tribal scholarship khawm la ve lova, an thla hlaw lieu lieva an nauhai an chawm dam hi ngaisang um tak an nih.

Pathien kuomah a tawngtaina tak tak hin chona lien tak a mi pek a, “Lalpa, harsatna mi pe rawh. Chuong naw chun mamaw naw’ng ka ti che a. I lampuia inthawkin peng hla rawi ka tih”{phek 69). Kei chu hieng hin chu ka la tawngtai ngam nawh. Tu tieng tieng hin “Lusun nau ka nih” ti ka hung inhrietchieng hnung le ka khawvel zantieng ka hmang tan mek lai hin, iengkhawm thaw thei ka nei nawzie ka hrietchieng hnung hin hi hla hla hi dit thar ka thaw a:

Dam sung mi tuok ta po,

I tir ni sien;

An hawih le rinum khawm

Hi lawm ka tih.

A hi ka hung hni che,

Dam sung ka tuokhai chun;

I tirko tha angin,

Nang min hnai sien.

Beidawng tawp khawka Pathien bel el le, a sie a tha ka chunga thil tlunghai Pathien tieng mi hip hnaitu din a hni el hi hadamna a ni lemin ka hriet tah. Ka hni naw khawmin, pieng tira inthawka pasietna le nau inphir anga pieng hmun khat kan ni leiin, Pute Ruoivel angin Lalpa kuoma a hrana harsatna mi pe ding chun ka hni ngam lul nawh. Hi khawm hi ka tluk nawna a nih. Hmar thuvar bawkin “lamsak sul le puhai chu hne ban thei an ni nawh” a ti reng kha tie.

Hi lekhabu hi a ziektupa autobigraphy ang reng a nina lai a um a. A dam lai khuolzinnaa a thil tuok le thilthawhai, a thuhril le tawnhriethai, kohran a hmu dan, Pathien thu puotieng nun chauhva ei fepui dan dam, kohran rorelnaa tisa taka thlei bik neia ro ei rel dan damhai tlang takin a ziek a. Kohran le khawtlang hlimthla, takna ei nei nawzie fie takin a mi tarlang pek a. A ziektupa beiseina “Thawlawm hrilrik nawna Kohran, Pathien thilthawtheinaa inghat Kohran hi a hung pieng vak tah ka ring” a ti hi hung pieng vak mawl sien nuom a um. Chu pha chun, thawlawm thienghlim khawm tam lem tang a tih.

Hi lekhabu ziektu hi chu khawvela mi pieng vangnei tawp a nih. A chana a lung a awi a. A lunglai hluozotuhai a hmatiemin a hmu pei a, a la hmu naw a lan tlar hai khawm Lalpa Pathien a ring zo em leiin la hmu pei ti ka beiseipui tlat. Taksa thil taka, ka naunu, a lunglai hluozotuhai laia pakhat a ni tlat leiin, a mak naw ding a nih ti ka hrietchieng. Mi tu khawmin, a bikin rawngbawltuhai lem chun tiem ngei inla, a va ziek tha de ti el lovin, mani nuna, mani insunga a takin hmang tan inla nuom a um. Hi lekhabu hi a china a tawia chu a thufunhai hi rotling, khawtlanga le ringna nuna keithuoitu ropui tak an tling a nih. Tiem manhla um tak a nih.

KeivonCover (Custom)By Prof. Lal Dena*, Inpui.com patron

Impressions on Keivom: Hi lekhabu tharlam hi L.Remlien-in “Keivom Nite: A Tribute of Mugical Discourse, The Living Legend, A Night with the man, his words and his songs,” Happy Hearts School Auditorium, Bethel, Churachandpur, 16 December, 2011, hmang zana a tlangzar a nih. L.Remlien hi autorishaw-pu Rengkai um, a hmel enin tlawm sienlakhawm, thu le hla tienga miril, ama kher hi lekhabu tlangzartua an ruot hi Hmar history-a mellung pawimaw tak hai laia pakhat a tling vein ka hriet. Chun, hi lekhabu hi David Buhril le Lalremlien Neitham-in edit thawa, Sinlung Indigenous Peoples Human Rights Organization (SIPHRO) hminga Delhi-a sut le insuo a nih.

Hi lekhabu hi part thuma the a nih a. Part khatna Hmar section-a hin mi sawm pasariin thusep an ziek a. Part hnina Mizo section-ah le part thumna English section-ah mi sawm pathum ve vein an ziek. A ziektuhai hin L.Keivom naupang laia inthawka lo inpawlpui tah, a lekha inchuk lai le a tlangval laia a thlum a al lo fa tlang tah, sawrkar sin a thaw lai le a pension hnung khawma lo inzui hrep tah le ama hmel ngei la hmuh nawtuhai khawma a hlaphuok le a lekhaziekhaia inthawka an lo hmel hriet dan an ziek a nih . A ziektuhai a tam lem hi sawrkara sin pawimaw lo chel tah, thu le hla tienga miril le ziek mi deuh vawng an nih. Hi lekhabu ka hmu dan tlangpui tlawmte heih tarlang vak ka tih.

1.L.Keivom le Pherzawl: L.Keivom le a pienga khuo Pherzawl hi the thei an ni nawh. Thu le hla a lakna hnar chu Pherzawl a nih zing. Hi lekhabu sunga thusep ziek po po hin L.Keivom chu khaw lai khawvel hmun insang, ropui le inhawiha um sien khawm, a pieng le murna hmun Pherzawl chun a hlim angin a zui zing hlak. Kum 1910-a inthawka Hmar biela chanchin tha hung lut leiin ringtu hmasaha’n Hmar literature bulthut an hung siem a. Mawlna le inthimnaa inthawka hrietna vara thuoi suoktu dingin February 1, 1951-a Manipur sim tienga high school hmasa tak chu H.Thanglor-in a hung hawng a. Kum sawmli hnunga Pherzawl khaw suok ngei L.Keivom hmangin Zoram khawvel hlimthla a hung hring suok dan hai, hi lekhabu hin fie takin a tarlang. Hla phuok ni sien, tienami le thusep ziek ni sien, L.Keivom thlarau le ngaituona chun Pherzawl Muolvenga an in a suoksan ngai nawh. An tanna zungpui Pherzawl a theinghil thei nawh a, a lekhabu pakhat khawm Pherzawl Titi tiin an buk hiel. Keivom kuthnung chik taka ei suih chun, thu le hla hlun a ser suok, hmu le tiem theia um hai hi ngaituonaah Pherzawl tlangah chenga a phu suok an nih. Amaah Pherzawl le tuta a chengna Delhi hi tangka hmai hni ang an nih ti hi lekhabu hin a hril chieng hle.(Editors:p.16).

2. Hnamah a chieng: Hi lekhabu sunga thusep ziektuhai po povin an ziek hmaih thei nawh chu L.Keivom hnama a chiengna hi a nih. Ram le hnam hmangaihnaa sip liemin, ei ram ei hnam a ta tlawk tlawk hlak (L.B.Sinate:p.110). A hnam hi a suong a, thuin amani hlain amani, a hnam le ram mawina le a hmangaihnahai hi an zawt mathlawn nawh. Hieng hnam hlahaia inthawk hin hnam hmangaihna (patriotism) le mani hnam ngaisangna a hung hring suok a, hnam inthuruolna a hung ra suok peih bawk a nih. Ama hnama a chiengna lei hin mi dang khawma hnama piengtharna an hung nei pha hiel hlak. L.Fimate chun hieng hin a lo ziek a: “L.Keivom le a hlahai lei hin ka hnam invawihna nun hi an chawm em em a. Hnama hung piengtharin, hnam ngainatna ka hung neih a…Keia ang bawkin khang hun laia (1960s) thalaihai, ruol pawl thei chin chu hnama piengtharna hin a hung nuoi tawl a. Hnam ta dinga tlawmngai pawl an hung pung ta em em el a nih. .Hieng anga hnama harna hung piengnaah hin L.Keivom hin a thaw hlawk em em a. Chuleiin, ama hi Hmar nauhai ta dinga ‘Socio-Cultural Revivalist’ a nih ka ti naw thei nawh” (L.Fimate:pp.114-115). Darsiemlien khawmin hieng hin a lo ziek a: “hnam hmangaihna tieng hla a phuokhai hin ka nuna sin nasa taka thawin, hnam hmangaihna le hnam ta dinga thahnemngaina nasa tak a mi lo pek zie hai tu tieng tieng hin ka hriet thar deuh deuh chu tie” (Darsiemlien:p.127).

Kum khat laia ei nunghakhai phairam hel pawlha’n rawng taka an sawisak tuma, lekha pawimaw sawrkara pek lut le chanchin bua thu pawimaw insuohai po po kha L.Keivom kuthnung vawng an nih. Hnam thila rawn zingin a um a, ka sawl ka kham a ti hman naw a ni tak. Chuleiin Dari Keivom khawmin, “Kan mimal le insung ta ding nek hmana ram le hnam ta dinga hun kan hmang rawn thei lem hi kan vangnei chungchuongna a nih” a lo ti hiel reng a nih. (Dari Keivom: p.140). Tu khawm hin L.Keivom chun Hmar le unau suopui dang hai inmatna suihin Cultural Mapping ti project buoipuiin a buoi mek zing.

3. Rimawi khawvelah: Hi lekhabua hmu hmaih thei lo pakhat nawk chu L.Keivom rimawi khawvela a sin lo thaw hai a nih. Khuong hi pi le pu huna chawngchenna le nun khawnuomnaa hmang hlak a lo ni leiin hun sawt tak biekinah lak lut thei lovin a lo um a. Amiruokchu, Mizoram le Manipur ramah harna runpui a hung tlung zet chun, khuong chu biekinah a chawngpu tak a hung ni tah. Khuong ang bawkin perkhuong khawm biekinah lak lut thei lovin hun sawt tak a um. Pathien inpakna dinga biekina la lut hmasa taktu chu L.Keivom a nih (Kh.Thangdailo:p.103). Ama hi mi khawsawt thei, hla ngaina, perkhuong per thiem le hlasak le phuok thiem ni bawk, ama rawia Jocund Company lo indin hiel a nih a; hi Company hin thil dang nekin rimawi hi a lo thupui tak a. Hi lei hin thu le hla tieng khawm ei hausak pha reng a nih. L.Keivom le rimawi inzawmna leiin hnam hla, sai hla le hla lenglawnghai tam tak a ra suok a; thu le hlaah hnamin a hausak pha reng a nih.

4. Tawngkam sertharna tiengah: Ei ramah Chanchin tha a hung lut hnunga ziek le tiem ei hung thiem chauh a ni leiin ei tawng hi literature khawvel tienga inthawka thlir chun naupangte a nih. Chuleiin, thumal (vocabulary) tieng ei pasie em em. Hi kawngah hin L.Keivom-in a thaw hlawk em em. C.Vanlallawma chun “Tawng Chhertu” ti thupuia hmangin hieng hin a lo ziek a: “Tawng bungraw ngah” han tih ai pawha ‘tawng hmang thiam mi’ kan tihho hlutzia hi aw!...An tawng chher chu miin kan pawmin kan hmanpui a, hnam nun tihausaa tiphuisuitu leh tituitu an ni thin. Pu Keivoma ngalfimin dam sela; a kutchhuak hnam ro hlu tam raw pip!”(C.Vanllallawma:p.219). Entirna dingin L.Keivom thumal serthar hieng: sinleng, tawnhriet (experience), chawibiek (worship), dawnril (thinker), minu (nuhmei) le a dang dang hai hi a tha em em a, Mizorama ziektu hmingthanghai khawmin an hmang mek pei a nih. .

5. Nationalism le Hnam inpumkhatna tiengah: L.Keivom hi kum 1991 chen khan Hmar tukvera inthawkin thil a thlir a. Hmar ninain thu le hla a ziek a. Amiruokchu, kum 1991-a Zoram Khawvel Bu khatna a zieka inthawkin Zoram Khawvel literature tuipuia an chawmlut tah a. Chutaka inthawk chun nghawng nasa tak ama nuna le mi dang nuna a hung inneitir tah a nih. Eddy Zosangliana Colney chun hieng hin a lo tlip a: “Mizo hnam movement-in Mizo thalaite a tih har thar leh hnua Mizo nationalism chawk nung chhunzawmtu le keng nung rengtu awm chhun a ni hial mai awm e” (Eddy Zonunsanga Colney:p.163). Mizo nationalism le inkawp tlat, the thei lo chu hnam inpumkhatna hi a nih. Hnam inpumkhatna tienga L.Keivam concept le philosophy hi Rualchhina Vangchhia, USA (p.149), Zosangliana Colney (pp.164-169, Vanlalremruata Tonson (pp.176-177), Lalhruaitluanga Chawngte (p.203); K.Krawsthanga (p.217) le Lalremruata Varte (p.232) hai thusepah hin fie tawk takin an ziek seng bawk.

6. Translation sinah: L.Keivom hin hlaphuok, thusep le lekhabu ziek baka, lekhabu hlun inletna sin khawm iemani zat a lo thaw tah a. Chulaia pawimaw zuol ziektu po povin an hril uor tak pahni chauh zuk la suok ei tih. David Buhrilin thusep pahni ‘Bible Inlet: Keivom le Luther’ ti le ‘Translation: Keivom and Luther’ thupuia hmangin L.Keivom le Martin Luther khaikhinin phek 51-56 le 275-280 hnuoiah fie takin a ziek a. Bible pumpui inletnaa an thiltum le an lo thaw hmun khat dan H.K.Kawllienthang-in phek 83-92 hnuoia chipchier takin a lo ziek bawk a. L.Keivom lekhabu inlet pawimaw em em pakhat nawk chu Rabindranath Tagore-in Nobel Prize a hmuna, khawvelin a hlutsak bek bek Gitanjali a nih. L.Keivom-in hi lekhabu Hmar tawng an let hi lekhabu rohlu a tling tak zet. An rang thei anga sut sut vat ni sien nuom a um. Chun, tulai khawvela thiemna le hmangruo hmanghai a changkang pei a, Hmar Holy Bible (Delhi Version) Mobile Version-a hlu luta a heih um dam hi ei vangnei hle. Khaw lai hmuna le ieng huna khawm Bible chang ei dit dit ei mobile-haia inthawkin ei hmet dawk thei zung zung el chu an ta hi, ei hamtha thlawt el.

7. Keivomesque: Hi lekhabua thil thar hrilsa lo thei lova ka hriet chu Keivomesque a nih. Hi thusep hi C.Lalawmpuia Vanchiau ziek a nih. A ziek tupa chun Keivomesque chu Sap tawng thumal, a lamrik dan mila Mizo hawrawpa a ziek hai hi an kawktir tak. A hriet awlsam zawng chun Keivomesque chu Keivom ziek dan style tina a nih. Entirna di’n Keivomesque chu aidentiti (identity), awrden (ordain), sarvis (service), kampen (campaign), mawdan (modern), rikawt (record) le a dang danghai hi an nih. Amiruokchu Mizorama ziek dan tlangpui chu English thumal a ni ang ziek el hi a ni deuh. Manipur tieng khawm hi hi ei zuih tlangpui deuhin an lang.

8. Thusep dang dang: Thusep dang dang Hmar sectiona P.K.Singson ziek le Mizo tawnga Francis Lawmkima, M.C.Lalrinthanga, H.Thangluoaia le L.H.Thanga-hai ziek hin L.Keivom mizie le a thiltha thawhai sir dang danga inthawkin an mi hril a. P.C.Lawmkung-in “Mizo te hian thu leh hla kan ngainat chhung leh, thuziak lam ke kan pen chhung chuan L.Keivom leh a thuziak te hian kan zingah hmun sang tak a luah reng dawn a. Heng te hi a damlai lungphun, phum bo theih miah lo, Khawvel chhuahsana Jordan ral a kai hnu thleng pawha amah hriatrengna hlu tak an ni dawn a ni,”a ti hi a tlip nal hlein ka hriet. English section-ah John Ruolngul, Kaihau Vaiphei, L.T.Ngaihte, Robert L.Sungte, Rochunga Pudaite, L.Keivom nauhai pathum le a makpa Tim Awan=hai ziek hin L.Keivom mi tin ta dinga ruoltha, thangpui ngaihai thangpuitu ‘role model’ a tlingzie le a mizie ei hriet lo tam tak an mi hrilsa bawk.

Thutlang kawmna: A tawi zawngin hi lekhabu hi thu le hla, ram le hnam ta dinga L.Keivom thilthawthathai thlur bingna a ni deuh tak. Hieng lawm lawma thiltha le ropui mi thawpektu hi.”full impression” ei neih theina dingin a chanchin tam lem, thlatu bula inthawka, a naupang lai, a lekha inchuklai le sawrkar sin a thaw sunga a thiltuok le tawnhriethai akhelneng akhawlnawnga hriet ei va chak de! Mahatma Gandhi chun ram le hnam ta dinga a thilthathawhai a hril lai zingin, a hratnawna khawm a ip chuong nawh. A pa hrangchat tawm lai vela a nuhmei pang lum a lo heih bel hman el kha chu, inzak um chu a ti hle ning a tih “double shame”(muolphona thuo hni) ti’n khawvel hrietin a puong ngam a nih. Chuong ang bawkin, L.Keivom khawm hin ama chanchin (autobiography), mi dang ziek thei lo le hriet phak lo thu inthup tam tak Zoram khawvel hrietin ama ngeiin hung phawr suok sien ei va nuom de!

About the author:- Prof. Dena teaches history at the Manipur University and he is a regular contributor to Inpui.com

“Dialogue on Tipaimukh Dam” is going to be released by the Vice-Chancellor of Manipur University Prof. H.N.K Sharma at MU Campus on 24th August, 2011.

The book is edited by Prof. Lal Dena and contains insightful views by various social activists and professionals.

Prof Gangmumei Kamei, Ex-Minister and RS Jassal, Comdt. (Retd.) and Prof. Amar Yunam DEAN, SSS will grace the occasion as Guest of Honor and Functional President respectively. Pradip Phanjaubam, Editor, Imphal Free Press and Prof N. Joy Kumar will speak about the book.

The book has highlighted both the positive and the negative aspect of the controversial Tipaimukh dam. Majority of the contributors are the local intellectuals from Tipaimukh area, who have freely expressed their opinions on the dam.

It is an essential reading for concerned ministries under the Government of Indis and the state governments in Noth East India including the implementing agencies, NGO’s and scholars seeking an historical insight into the dam and it’s ecological, environmental, socio-economic and political impacts.

Ziektu: Pu L.Keivom

If a person dies without his or her story
being told, that’s like a library burning down.
-West African saying

Laibrari_Kang_Library Hnam rothil a bohmang hmaa hlu lut vat vat hang poimawzie hi hrilin a siek nawh. Chu chu lungvar inril put le hmathlir nei hnam hrim hrimin inpui thei lo khopa an thil invoi hlak chuh a nih.

Kha hmaa Red Indians ei ti hlak, Columbus-in 1492-a America khawmuolpui a zuk tlung hma kum singnga lai zet hi ram lo hluo hmasatuhai, tuta Native Americans an tihai hin an mi hlui le upahai an thi zatin, “Ei laibrari a kàng ie!” an ti hlak. Chuong ang bokin, mihriem hung suokna ram ni dinga mi thiemhaiin an ngai Africa khawmuolpuia chenghai khomin, “A chanchin le tonhriet hril hman loa mi a thi chun, chu chu laibrari kang hmang ang a nih” an lo ti bok. Ieng leiin am?

Mi tin hin hun sawt nawte khawvel ei hung hluo sung hin iemani kong zawng bekin tonhriet ei nei seng a. Ei piengzie le phung a danglam seng ang le ei hma dom inang naw leiin ei tonhriet khom a danglam. Hun khata thil lawmum kha hun danga chu thil lawmum lo, mi pakhat ta dinga vangduoina kha mi dang ta dinga vangneina, hlawtlingna chu hlawsamna bul, hlawsamna chu hlawtlingna bul a ni thei. Ei thil tuok le hmasuon ang peiin hrietna ei hung khawl khawm rawn a, chu hrietnaa inthoka thaw dan thra lem ei hung hriet pha leh thil thiem chi khat chi hnih ei hung nei a, chu thiemna chi hrang hrang infawk khawma inthok chun varna iemani bek ei hung nei pei a, chu varnaa inthoka suok lungvar chu hmangin thil thar le thra lem ei hung ngaituo suok a, hma ei sawn hlak a nih. Hmasawnna ei ti hih ei tonhriet infawk khawma inthoka hung tro suok pei a nih. Mi tinin ei tonhriet seng thrang la hung thar peihai kuoma inhlan sawng hi ei tha bat a nih.

Kum sawt nawte sunga khawvel hmasawn dan ei thlir chun, a lawn amanih tlan amanih ni loin a vuongin a vuong a ni tak. Hi hi ni khat thilthua hung um el a ni nawh. Tonhriet, hrietna, thiemna le varna intling khawmin a hring suok a nih. Mihriem hi Pathien angpuia siem a ni thu Baibulin a hril a. Chu mihriema theina inphûm chu dannaranin zaa sawm vel chauh ei hmang phak niin mi thiemhaiin an sut a. Mihriemin hrietna, thiemna le varna ei khawl khawm rawn po leh einia theina inphum chu hmang hlawk dan ei hung hriet a, chu hrietna insersuon tung pei chun Computer Age hi a mi thruoi tlung a nih. Mihriema theina inphûm hi zaa za ei hmang thei pha chun mihriem hi Pathien angpuia siem a nina tak chu a la hung inlang ding chauh a nih. Chu thil chu Krista Isu ei ringna leia thlarau rama ei la rochung ding thu leh hin hril kop thei a ni lai zingin, ei hring hrietnain a dawl phak chin ngaituo chun hril kop lo a him hri lem ka ring. Kum tlukledingawn iemani zat hnunga chuh, mihriemin hma a sawn pei chun, an hril kop hun a la tlung el rawi mawh.

Hi ka hril chen khom hi mi threnkhat ngaithlak ding chun a him tawk ta naw el thei. Sienkhom, mihriem nina le theina ringot hmanga Pathien angpuia siem a nina tak mihriemin a tlung thei nawk hun ding sawtzie chu kum tluktledingawn zawnga zuk hril fie dan a um naw hrim hrim. Khawvel umphung hlak, Genesis bung khatna khel tieng chuh, iengkhom a puitling saa pieng loa dam tea hung insersuon tung pei a ni bok si. Chu chu Fundamentalist intihai ngai pei naw zawng tak a nih. Sienkhom chu chun umzie a nei bèk nawh. Hrietna a pung dan ang peiin thil umzie hriet fiena khom a hung pung pei a. Kha hmaa Modernist kha Fundamentalist-a ngai a hung ni a, chu chu thil umphung a nih. Ieng khom ni sien, tonhriet ringot khawl khawma inthoka Pathieng angpui nina ram chu tlung thei a ni naw hulhuol. Chutaka chun a nih Isu Krista hmanga Ama Pathienin mihriem le inzom nawk theina kawitan a hung hong makna le ropuina chu a’n thlung chu nih.

Ei thil hril le laibrari kang thu inkar chu hla deua ngai pawl ei um el thei. Sienkhom, thil intringmit tlat a nih. Tui far khat pei intling khawmin tuifinriet a siem angin, hrietna far khat pei mihriemin ei thaw khawmhai chun hrietna tuifinriet a siem ve thung a nih. Chu hrietna chu lekhaa inchikna hmangruo an hmu suok hma chun bauin an inhril sawng a; lung le thing hmangin an thu le hlahai lim chu an lo maksan a. A ziekna hawrop neihai chun savun le thil dang dangah an lo ziek bok a. Kum 1440-a German mi Johannes Gutenberg-in lekha sutna khawl (printing press) a hung hmu suok hnung lem chun hun sawt tak ei khawvel thima inthrung chu khaw varah a hung lut a, khawvel hmelhmang a siem danglam a, kam zalenna a hung pung ruol peiin ngaituona inril tak tak, kha hmaa khuop dea um chu a hung insuo zalen a, thil thar thra lem a hung hring suok a, chu fe pei chun tu laia hmasawnna nasa tak hi a hung thruoi pei a nih. A bul ei thlir chun hrietna le thiemna tui far intling khawma inthoka suok a nih.

Hmun danga van tong deuthawa hma an sawn hnung, Taj Mahal an bawl hnung kum 241-ah ei ramah misawnari hungin A AW B an mi siempek a. Chu taka inthok chun ziekin ei thu le hlahai ei hung hlu lut tran a. Chu hma hrim hrim chun ei thu le hlahai chu an hrietzingna phekah khumin, thrang la hung peihai kuomah trongbauin an inhlan sawng a. Chuong thu le hla chu ei hau hman em em a, abikin hla tieng ei hausa zuol a. Lekha ei hung neia inthokin a thren chu ziekin ei sie hman a, a tam lem chu a hretuhai an thi ruolin a bohmang tah a nih. Hieng ang tienga inhnik mi le thilpek dong mihai an thi zatin ei laibrari a kang hmang a nih. Inpâm an um khop el.

Sienkhom, inpâm nachang hrie mi ieng zat am um ei ta? Hi zawna hi don ngei chi, sienkhom don châkum lo deu el a nih. Kristien sakhuo a hung lut khan ei khawvel a hung inphir a, ringtu le ringnawtu, Pathien thu awi le Pathien thu awi lo tiin ei hung inthre a. Ei suotlang hlui, kristien sakhuo a hung lut hmaa ei nunphung hrim hrim chu ramhuoi be mihai thaw dan phunga hung belin, ringtharhai chun an hung hnawmhnawl a, ei hnam rohlu tam tak chu tawk thieng lo, tirdakumah ei hung ngai tah a nih. Hi leia ei thil hlu ei chan zozai tah hi a a man tozie sut suok ngaina a um nawh, a san chu a hlutzie suma inkhi thei a ni naw leiin. Ei laibrari raw rawntu tak chu ei sakhaw thar le thina a nih. Tu lai chen khom hin ei thiempuhai lai hin sakhuo hmanga ei laibrari an raw rawn po leh an lallukhum sa sot dinga ring pawl an la bo nawh.

Laibrari kang inpâmumzie hi hrilin a siek nawh. Inpâmum tak chu a bilding ni loin a sunga hrietna le thiemna thu umna, lekhahai kha a nih. Bilding chu sum nei phot chun a nêk daia thra bawl nawk el thei a ni a; lekhabu vang amanih thu poimaw inziekna lekha, meiin a kang hmang tah ruok chu sum ieng zat khom senga nei nawk el thei a ni nawh. April 13, 2005-a lekhabu 47,234 umna Central State Library, Imphala mi an hang raw el dam kha chu pangzat a um khop el. Hnam boral mekhai nungchang a nih. Grik mi var Euripides (.485-406 BC) chun, “Pathienin a suksiet nuomhai chu a sukvet hmasa zet hlak” (Those whom God wishes to destroy, he first makes mad) a lo ti hrim a nih.

Laibrari kang hril tâka chun hril ding tam tak a um. Chuong laia hril kai zie hlak chu kum 390 AD vela kang Library of Alexandria kha a nih. Alexandria hi Aigupta rama Alexander The Great khaw indin a ni leiin, a hming chawiin Alexandria tia ko a ni a. A hung thlaktu Ptolemy II Soter chun BC 283 khan laibrari hi a’n din a, a kang hin khang hun laia thiemna le varna thu inziekna lekha poimaw maktaduoi chenve neka tam a kang hmang vong a nih. A rawtu le an raw hun le san nia hril a tam a. Chuong laia mak deu el chu, Tirko Paula rawihai raw ni dinga intumna a um chu a nih. An hril dan chun, Tirko Paula khan Zoroasthrian sakhaw inzirtirna thu a lak sawng rawn em em a. Chu inzirna thu inziekna lekha hlui an siena tak chu Alexandria laibrari hi a ni leiin, Paula zirtirnahai hi ama awm thusuok el a ni nawzie miin an hriet an inlau leia Paula rawihaiin hi laibrari hi an raw niin an zeldin. Chu chu thudik a ni naw dingzie chu ngaituo sap rak khom a ngai naw laiin, hieng ang thu an hang zep sa hin Alexandria Librari chauh khom ni lo, laibrari dang kang poizie le inpâmumzie a tar lang zuol a nih.

May 2011 sung khan zan riekin trum hni zet Sagang le a se vela khuo Tuiring, Langza, Kananphai, Theikhakhi, Khonomphai le khaw dang danga Kom lalhai le an upahai inpawlpui dingin Buonga le David Buhril thruoiin ka fe a. Kan mi inpawlpui le an thu le hla iemani zat kan rikawthai hi kum 85-95 inkar mi deuh vong an ni ta a. Chuonghai laia pakhat chu kum 2009-a Tuiring ka sir truma ka titipui Saitho a nih. Kum hni hnunga ka hang inzin nawk khoma ka zong hmasa tak chu ama bok a nih. Kan inzin nuhnung tak khomin, Tuiring kan suoksan hmain a inah ka va pan a, thlalakna leh video-in a thla ka lak a, hlim taka inchibaiin kan inthre a. Delhi tieng kar khat chama ka fe hnungin June 11, 2011 khan Churachandpur tieng ka kir nawk a. Ni hni ka cham hnungin Saitho thi thuin a mi hung dèng a. Ei laibrari poimaw laia pakhat chu ei lo chàn nawk tah a nih. Poitiin a sawt naw a, ieng angin sûn inla khom umzie a nei ta nawh.

A râla hang fe hrâm ka nuoma chuh sin buoi leiin ka fe thei ta naw a. Ka zuk ngaituo zui chun, Tuiring kan suoksan tawma hun teptêr tak kara va sir a, a sekotrol inri rok roka hong a, a thla kan va lak trawk trawk kha a san inril a lo um a nih ti ka zuk hriet suok a. Kan thlalak le video hi a damlai ni phêk tawp tak a phok hmaa a hmêl le hlimthla rikawt a maksan nuhnung tak a ni ka ring a, hamthra ka’n ti hle a. Hunbi kim vongtuin rem a ti chun, hi a thlalakhai hi chawiin, a inah ngei, a tuol sekotrol sei tak khah inri rok roka tawlin, khawsawt taka a maksan a sunghai kuomah, ralna puon leh ka la hang inhlan ngei ka beisei.

Ei laibrari poimaw a hang kang el hlak hi chuh, hril ding a vang thei ngei maw! Khuo rel hlak dang thei a ni bok si nawh. Amiruokchu, a kang hman hmain thaw thei ei nei. Mani tonhriet seng zieka maksan hi thrang la hung pei dinghai laka tha bat ei sut dinga ei hmaa innghat a nih. Ei kawl le kienga um, ei khawsakpui, tonhriet poimaw neihai thu le hla ei hriethai chu inchikin ziek seng ei tiu. Chu chu ei hnam le Pathien laka mawphurna ei hlen ding chu a nih.

Hieng tienga enton tlak hnam chu Israelhai an nih. Anni hin hnam thuthlung ang deuh an inbituk chu kum tinin, puitling taphotin a tlawm takah lekhabu 10 bek tiem le an dam sung lekhabu pahni bêk ziek a nih. Chu chu an insukhmu leiin zieka thil inchik tieng tu hnam tluk ruol an ni nawh. An Jerusalem voi thum top an sukrieu hnung le anni le anni kar le hnam dang le indona leia an hmun khuorna hrang hrang sukchimita a um hnung, Hitler-in maktaduoi 6 top sukhlum a, an thil neihai le thu ziekhai a raw dur dur hnung khomin, a ziektu an lo tam èm leiin hum tawk an lo nei pei a. Chu ra suok poimaw tak chu, khawvela lekhabu huoisen tak, Baibul hi a nih. Tu chena cultural mapping thaw lai po poa thaw hlawk tak chu Judahai an nih.

( Saturday, June 25, 2011 Delhi)

Rev  Lalneimawi  in  uluk  taka  a  buotsai  “Mania  Hmar |awng Inchukna” ti lekhabu thar chu zawr suok thei dinga sut zo a ni tah a. Hmar tawng inchuk nuom le thiem nuomhai ta dinga hmang tangkai thei tak ni dingin ka ring. Hmar MIL inchuktuhai ta ding lem chun an sawrtangkai zuol ka ring.  A  dithai  chun  Pine  Hill  Agency,  Police  Thana  tuol, Teddim Road-ah inchawk thei zing a nih. Copy pakhat man Rs. 60/- chau a nih.

Sd/- S.N. Ngurte
Chairman, Hmar Literature Society, Churachandpur.

Dialogue on Tipaimukh Dam Book 

Book Title: Dialogue on Tipaimukh Dam

Authors:- Dr. Lal Dena, L.Keivom, K.Prongo, Prof. Arun Kumar, Joseph Joute, David Buhril, Robert L. Sungte, Thangsawihmang Sawngate, Dr. Immanuel Zarzosang Varte, R.S. Jassal, Dr. Lalkhawlien Pulamte, K.A.Singh, Dr. Kshetri Rajiv Singh,  Zothanchhingi Khiangte, Dr. Chungmeijai Mathew Kamci, Lalruoivel Pangamte, Ginneihching Simte, David K.Zote and Others

Edited by: Prof Lal Dena, Manipur University

Price:- Rs 700/-

Publisher: Akansha Publishing House

Release Date:- Yet to be finalised.

By Pu Ramthienghlim Varte, Senior Anthropologist

Tarik ni 13-15, December 2010-a Tipaimukh Dam chungchangah Prof. Lal Dena inrawina hnuoia Seminar Rengkai, Churachandpur-a an nei khan ka thangvea. Tarik ni 14, December zantieng Pu L.Keivom leh kan inhmu a. Ka lekhabu siem ‘Rev.THATTINLIEN SUNGTE: Lal Sipai Tha le Ringum’ copy khat a laka, Delhi ka thlung pha hung review ka tih tiin kan inthe a. Thlakhat vel hnungin ‘Missionary Sulhnung: Lekhabu Thlirna’ tiin a hung ziek ta ngeia. Hmasawnna Thar a hnungtieng phek a zawnin February 1-3, 2011 sung a hluobita. Thumal 3,202 a sei a nih. Delhi Thurawn le insuo theina dang dangah a thawn dar bawka, thlirlet thei khawpa alo tiem nuom leiin hi lekhabu buotsai hi a hlawtlingna ropuitak niin ka hrieta, ka lawm ngawt el.

Pu L.Keivom hi lekhaziek mi, a sinthawna le inzawma India ram ai-aw a khawvel hmun hrang hranga umve hlak ani leiin mi hrilna tieng tieng pakai a, zer far raka titi thuoitua thang thei; Pulpit sermon khawm (rau thang am thanglo) darkar hnihai chuh awlsam taka boruok vaikuolna ding hrie a nih. Ngaisang a umin hiengang hmar nau ei um hi ei vang nei em em. Ka tupa ami ti ang ngeiin ka nu hai U-reng, paruol sari laia naupangtak, vangduoithlak takin thlathum vel chau khawvel var a hmu hman chiein a pa’n muol a liemsan ana, Nu chawilien Pherzawl, Churachandpur District, Manipur khuoa seilien ani leiin ‘Zuopa tawnglo’ tia hla mawi le lungsietum taka inzawt suok thei, ka pu tak tak a ni renga. Ka ngaina em em a nih. A sawrkar sinthawna a inthawk pensionin tuhin Delhi ah pension nun chenin a um.

BOOK REVIEW CHUNGCHANG:
Book review (Lekhabu thlirna) chungchangah North East Indian Council for Social Science Research (NEICSSR), Shillong a hin Executive memberin an misie ve hlaka. Journal of NEICSSR neiin tuchen hin tluongtakin a fe zing. Hi Journal a phek tawptieng Book Review zepsa ani hlak. Book review reng reng a ziektu nak kalzawng le do zawngin an ziek ka hmuve ngainaw a, an tukver thlirna a lovin angnaw deu a um ruok chun inza le mawi takin ‘page, annawleh chapter chuongzatna a thil ziek hi hienghin nilem sien atha lem el dim’ tiin thiem takin thurawn angin an suklanga, last para. ah, ‘I must congratulate the author for this book which will be an assets for the student….’ ti damin an suktawp tei hlak.

Thiltha lem ding ngaituoa thahnemngaina suklang tum anni leiin sei detduot khawmin an thaw ngai nawh. Hi chau nilovin, International Journal hieng- Human heredity, Human Biology, American Journal of Physical Anthropology le dang dang office-in kan subscribe hai khawm hiengang hin an hung thaw hlak. Chuongangin, mithiem le pathling lekhabu siem thei chinhai chun an thawa, Inza khawm an um. An tiem rawna, khawvel chanchin an suia, an hriet rawn poleh, an hriet tlawmzie an hrietsuok hlak leiin an inngaitlawma, an uong ngai nawa, an chapo ngai bawk nawh. An hrietnavar inthuktak kha mi khengna le sirdena a hmanglovin, an tlazar hnuoiah mi tam takin damna an hmu lem hlak. Chu nih, Lal Solomonin ‘Ingnaitlawmna hma a ropuina le inza kaina a um’ a ti hlak chuh. Fimkhur takin thu an hrila, an tawnga, an ziek hlak leiin an thu saksuok le ziekhai ngaithlak le tiem an hawiin tiemtuhai hrietna suk zautu, suk hmasawntu le suk bengvartu a ni hlak.

BOOK REVIEW DANGDAI :
Vangduoithlak takin ei mi ropui, mithiem le ziek thiem Pu L.Keivom hin thiemnaa ruolbanlo, hrietna tlawm le thangpui ngaihai sansuok tum nekin a letling zawngin a talent a hervira, lamving versuol ang ela mi khakna le khengna dinga vilik lem changhi a nei hlaka, a pawi thei hle. Lekhabu a thlirna, hieng ‘KOHRAN HRING’, Rev. Lalthankhum Sinate ziek hnuoisie taka ‘ How not to write a book’ ti inruolsiekna um sien chuh lawmman pakhatna a lak ka ring tia a hung thlir pek dam, GOSPEL THROUGH DARKNESS (History and Missionary works of NEIG Mission) Rev. Lalhmuoklien lekhaziek, Rev.Jonathan Pudaite lekhaziek le dang danghai kalo tiemve zeu zeuva. A ziektu hai tangkaipui ding le hrietnaa an dangcharna le phingtam hnemna ding ka hmu ngai der nawh. Chuong nekin rau bova a thiemna le varna suonga, a lepsen HA a lik khumna book review dangdai ani lem vawnga, ei sakhuo thiempuhai khenghi a ching em em. An thatna ziek ding a hrietnaw chun review lovin to tawk tawk sien, min an ngaisang lem hlak ding vei leh, kati hlak.

Amiruokchuh, a dawmdan ei thiem tlang amani, annawleh, ti tlawn, ei tosan liem peia, Hmar nau lai hin a hril le ziek taphawt andik vawng angin a ngai pei nisien a hawia. A tukver thlirna a inthawk Hmarhai hi literature a eiin sang tawknaw khawm ni mei a tih, HLS hotuhai leh hlak Ui le Kel ang, kuongkhata umkhawmpui theilovin a sawisela, a dova. Ieng organization, annawleh Kohran pawl khawm ni rawseh, mimal chenin a nuom nuom a dova, a sawisela, a hervira, a nuom hun hunah ei hawrawp ami chawkchawrawi peka. Mihirem damsung kum dinga Lal Davidin alo hril kum sawmsari khel tienga pension nun a hmangdan hi a dangdaiin a hadamnaw thlak hlein ka hriet. Hnungzuitu battalion tel nei sienla lem chuh hnam tadinga ei thangmawbawk ni ngei atih.

REV. T.SUNGTE LEKHABU TLANGPUI:
February 16, 2010-in Rev. Sungte chun muol a milo liemsan taa, February 1, 2010 kha Bhutan rama a rawngbawlna kum 50, Golden Jubilee ani ta a, ama khawmin a taksa ngeiin a sir hman chie chie. Chubaka, ei ram Kristien hunglut kumza, Centenary Kum ani bawk leiin chuonghai hrietzingna dinga hi lekhabu hi buotsai a nih.

Thuhma a khan a chanchin ziek nasan, Lalpa’n a thuoidan le Lal Krista tadinga a rimsikna le harsatna tam tak a tuorhai, ramthima rawngbawl nuom Kohran le mimalhai tadinga chona dam, huoisenna dam, thangpuitu dam ani beiseina leiin hun indainaw em em kara theitawp suoa, zan tam khawvar khawm pawisa lova buotsai ani thu dam. Kum 2010 sungngeia insuo ngei a tulna san le buoipui nasanhai khawm kimchang takin ziek ana.

Chubakah, hi lekhabu hi Kohran pawl bik le mimal suk langsar tumna leia buoipui annaw zie le Bhutan ramthim Setan a buzawl ner dinga Missionary-a an pekna a hin tu Kohran khawmin an thangpui nawh. IBPM Executive Director Pu, Rochunga Pudaite’n thurawn a pek angin Tuithaphaia Kohran tum tumhai lai rawngbawlna neiin, Pathien rama rawngbawl nuomtuhai kuomah Bhutan rama Missionary-a a fena ding Pathien hmingin kut a dawa, ramtinah an vakvela, a bel tak chuh Pathien le IBPM a nih, ti chiengtaka ziek ani bawk. Chuleiin, thenkhat thlirna ah mark lo hmu thanaw sienkhawm, vawihni vawithum tiem suoka Lalpa malsawmna dawngtu anlo umve a nih ti ei hriet ka nuom nghal bawk.

A Lekhabu hi Bunghnia the ana, a sunga thu um hai chuh:
(i) Thu hma
(ii) Thucha
(iii) Bhutan ram chanchin.

Bungkhatna, Chapter 21-a the, hiengang hin:-
1. Sungkuo le ama chanchin.
2. Pieng le Murna.
3. Kona rawl a hriet.
4. Lohma annei.
5. Kawppui a zawng.
6. Ramthim rawngbawl dinga kona.
7. Setan thlemna. 8.
Manipur a suoksan.
9. Bhutan ram a lut.
10. Bhutan Lalin a pan.
11. India ram a hung kir.
12. Bhutan inzin vawihnina.
13. Bhutan ram mihai nungphung.
14. Bhutan rama um hmun a khuor.
15.Nau hmingphuok.
16.Nuhmei a nei.
17. Jail tang.
18. Jail tang suokna dar.
19. Sukdam rawngbawlna.
20. Pastor conference.
21. Lungdit inthena.

Bunghnina ruok chuh chapter pakhata the ani vet thunga, Rev.Thattinlien Sungte hlahai ti a nih.Hi taka hin a hlaphuok Pathien hla Tonic solfa bukima siemin 56 inchuon ana, khawvel hla a phuok Chunnu India, Republic day hla, Nemrang puon, Pi Burtui L.Keivomin a hung zieklang (Pathien hla a phuok 56 neka a ngai ropui lem) le a hlaphuok hmasatak Laira rieng hai chuh hi taka hin a thangnaw reng a nih. A san thuhma a ka ziek. Chun, a tawptieng ama thlalak le a dang dang zepsa ani bawk.

LEPSENNA DANGDAI :
A kim lovin thu ei hrila, ei zieka. Ei phaktawk angpeiin, Pengpelep nupa insaia anga chunghnung lem inchuna khawvela cheng ei nih. Chuongangin, Rev.THATTINLIEN SUNGTE: Lal Sipai Tha le Ringum’ ti lekhabu khawm hi a baksamna chuh tiemtu haiin a changtupa le ziektu zalen taka nuom ang anga ansang le an hnuoi inkhina funghrawla innghat a nih. Chuh thilmak niin ka hriet nawa; amiruokchuh, hi zalenna hin ramri a nei ti chuh hriet tha mei a tih.

Pa pakhatin ‘Ka upa deu deuva mi sawisel ka hrat deu deuva’, kan veng haiin Pawltindo annawleh, Mitindo ti’n ka dit lem lem thlang dingin ka hming an mi phuok peka, ati ang devin; Putar chier-in-hruoi thaw niawm taka, ‘Rev.THATTINLIEN SUNGTE : Lal Sipai Tha le Ringum’ ti lekhabu chungchangah Pu L.Keivomin a lepsen kam che thlakna ‘Missionary Sulhnung: Lekhabu Thlirna’ ti thupuia hmanga a hung ziek hi review nilovin ‘Rev. Thattinlien Sungte Bhutan ramthima kum sawmthum panga neka tam a rawngbawlna hriet ang anga ziek le buotsai hi ienga khawm ngailova, a sawiselna thu vawng ani lem ti tiemtu hai chun hreseng eita.

Chuleiin, Pathien mihai sawisel le do hi ati umzie hrezinga, a sungrila suol, ama ngeiin a zieklang vet hlak, annawleh ama ngeiin a hril rawp hlak Belzabubin a hung inthawtir ama niding aw ti khawpin a tawng invai rawn hlea. Bhutan rama a rawngbawlna, abul tan dan, ringtu a siemdan le bulthut a siemdan chapter 12, 14, le 15na a khan tlawmte te suklangin a um a. Missionin an chawmhnunga hma a lak peidan chuh zieklang annaw reng a nih. Thiemna le hmathlir thatak neilova Sartuinek tlangvalin Krista hminga thi huoma Ui mawl ram suk ang tak taka Bhutan ramthim a lut chilna a hin chuh, mihriem mihriemna, khawtlang zie le ei chengna ram nunphung enin Tirko Paula hai le hmet kawp chi chuh ni khernaw nih.

Iengkhawm nisien, lekhabu thlirtu’n a chanchin hi alo hriet tam raknaw ani khawmin Shillonga a ruong vuiliem nia an khawmna Kohran le a hnam chanpui hai chuh hrillo, tawngdang hmang tam takel a ruong chunga an thlana thucha hriltuhai a inthawk le hmun dang danga sunna thu le sunna message lo hmu le hriethai ringawt khawm khan rawng a i bawlpek Lalpa chun a chawimawi a, ‘Pathien mi thienghlim an nawh’ tia hmusit chi chuh annaw kha tie. Hieng thu hi a lekhabua hin hriet ang ang zieklang vawng a nih. Rawngbawl dinga kona rawl a hriet ang sukpuitling dinga an rimna hi a ropuia, tukhawma ei thluklo ani ti hrezinga, a tuklul insuoa a ditna lai lai theta, a thlirna tukvera inthawk ara beisei ang hmu naw leia a chunga roreltu ni awm taka mark nuom zat zat peka in fail tir ringawtel chi chu ani ka ring nawh. A ti angin a chanchin ziektu hi a tupa ka ni bawk leiin a nuom leh a dittawkin mi rit lem sien tha ding ana.

Chun, Rev. T.Sungte hin Bhutan simtieng India ramri bul Deothong khawpui besana Bhutan ram hmun hrang hranga kum sawmthum panga neka sawt rawngbawlna a nei a nih ti hrezinga, kum 2005 intiempui Deothonga mihriem umzat 2644 le Kristiena mi siem zat 3000 bawrvel ni dinga a ring compare and comparison ami hei thawpek el lem hi chuh awmnaw khawp ela. Custom department a Asstt. Collector sin thlaruk neka sawt hienglai hin a alo thawk leia hre lema an sie chun indik thei bawknaw nih. Thiemna le varna Pathienin ami pek hi Pathien mihai sawisel, annawleh dona dinga exercise na chi ani naw khawpel. Chubakah, an khawmna (Kohran) NEIGM Coleman pawl ani leia a theida zie ziekhi a chak dawp dawp hlein an langa.Chuh, hi lekhabu thiltum annaw zie vawiduoilo thuhmaa zieklang a nih.

Chun, Missionary hmasa tak thu le inzawma tiktlai ami tihi tiksiet nek chun lawmum katia; amiruokchuh, tiktlaina dangdai ti le inzawma HSA thuoitu kani hma daia Dr. Thanglung Father of Hmar Literature nina lallukhum anlo inkhumtir kha a remnaw sa sa’n thailangin a hung sawisel chiem reka, hienga tiktlai ami ti rau rau si hin chuh ama khawm The great father of Hmar Critic lukhum inkhum tir ve el inla iem a pawi ding aw!.

THUMAL LEPSEN :
A thil hung thlirna lai po povah awm kati pawl tak chuh thumal ziekdan chungchang hi a nih. Hmar tawngin lekha ramtin kalo ziekve zeu zeu taa, ei tawng intakzie hi ka ziek rawn po leh ka hriet zuola. Ka thil ziek a hnunga kabi nawk pha andik lem dinga inlang ka hmusuok rawp hlak. Hmar tawng indiktaka ziek thiem Hmar lai hin mi sawm khawm ei um phak ka ringnawa, chuonghai khawm chun style nei seng bawk ding ani leiin an hrietdan le ngaidan in ang vawng chuong naw nih. Saptawng ang tak taka Hmar tawng hi fe pui vawng thei ani bawk si nawh. Football la pet ngai derlo puotienga lo entu’n, a pet thiemhai thawsuolna a hmu thei em em angin, thu le hla a khawm mi thawthat hmu tum reng renglova mit suk kawkal tlata, a thluka buoipawl ei umnaw theinaw a nih. Hmar tawng Inchukbu einei tha tawknawa, English Medium a lekha inchuk suokhai tading lem chun thumal ziekkawp ding le dingnaw, ‘h’ belna ding le dingnaw etc. thiem an takin a harsa nawk zuol.

Chuleiin, hi lekhabu ka buotsai khawm hi ‘A thluka buoi lo ding’ tiin thuhmaa ngenna ka siem mawl mawl reng a nih. Hiengang hin “Hmar tawng ziek danah tawng inchukna lekhabu ei nei tha tawknaw leiin tawnglamkei le hieng punctuation, noun, verb, adverb, adjectivehai, thumal keikawp ding le dingnaw chung changah ngaidan le hriet dan an angnaw ferfur tawla. Hmar tawng thiemhai lekhaziek khawm ei bi veng veng chun an ang vawng chuong nawh. Hmar Baibul Edition/version pathum ei nei hai dam lem hi chuh a bung le chang tin deuthaw an ang tawlnaw amani ti thei a nih.

Chuong angin hi lekhabu khawm hi a sung thu le a pawimawna ngaituo mang lova Thumal lepsen ha zang vilikna tukvera tlir ding chun sawisel hlawlo lekhabu khawlai nau chuh ani ka ring bik der naw a; amiruokchu, a thlukah buoi lovin a lekhabu thiltum le ei buotsai nasan tak hi khukpui tum inla” tiin (Thuhma P-xi-xii). Chuleiin, Hmar tawng thiem, ziek thiem le tawnglamkei hre rawn pa chun thil dang dangah inper kalanga, mi thilthaw sawisel lovin Tr thanglo Hmar tawng inchukbu misiempek sien, inchaw sup sup eita, inchuk mur mur el naw mani. Hi a thawding awm tak khawm niin ka hriet.

PARAKRAF LEPSEN :
Chun, hi lekhabu thlirtu’n parakraf dangdai tia ramtin a hung lepsen hi chai buoi khawp niin an lang nawa. Chuneka a let tama dangdai lem nia ka hriet, mi po po hriet dinga ka dit chuh tulaia lekha a ziek taphawta parakraf khat bekah, Pathien Lekhabu inthieng Hmar Baibul, Bible Society le BFTW inlet hai dova, annawleh sawisela, Baibul Delhi version Edom rimtui leh buoinuoia inlet hrilmawina thu thanglova a zo thei dernaw hi a nive thung. A hmawr ei phawr laklaw…, la hei tuihni met ka tih. Tukhawmin Delhi version Baibul hi zieka an sawiselna kala hmu nawa, kei ruok chun tawngbauvin Pu (Prof). Lal Dena kuomah thahnem kangai pui leiin ramtin ka hril hlaka. Entirnan: Vervek–lemder, Grep hrui-Grep kungpui, titakzetin-thutak tak, Pathien biek-Chawibiek etc.etc. haihih andik chie dim aw tiin. Iengkhawm nisien, a tha taluo, Hmar tawng khawm a thiem, amiruokchuh, hi Baibul buoipuitu’n tha ti hle sienkhawm inngup muta pulpita phar ngam chi ani am, ani nawh tihi min an hriet a ringnaw mani. Thiemna le varna hmangsuol, mani kuong hre lova mi kuong nawr hi a pawi khawpel. Mi hlimsuol eiti hai nekin ti an um lem. Mivar le lekhathiema hril chu nilo, Pathien mi ropui, Pu Thanngurin-

‘Lalpa thlarau a naw hin chu, Varna, thiemna, insangna,
Thatna dan le felna dan lungrila hung par ding ngei chu;
Hluotu suolral lien an chang thei’.


Ti hla alo siem hi ava hei indik ngei de. Chuleiin, thiemna le varna hi a hmangsuol le thiemnaw hai tading chun muolphona, Vawkpui hnara Lunghlu inhlitir, a nuom leh chirhaka an buolpui a, a nuom leh a bufak ding nawr nan a hmang hai ang chau a nih. Pathien thlarauva piengtharna nei lo, thiemna le varna a vanram inhuot kai tum pawlhai hi hnam ta ding khawmin nghawk an um nuom khawpel.

Ei rama chanchintha hunglut kumza thlingna lawma anri thei le puok thei po po hmanga eiin phu mur mur lai, chu chanchintha rasuok Bhutan ram suk-engna dinga Hmar nau Krista tadinga pasaltha, a vanglai huna a chanchin Zoram khawvel run hlaktu, a hriselna’n tlum tieng a pana, re vang vang el tah kha; hiengang a chanchin le a rawngbawlna lekhabu buotsai dinga a hnung suizuitu ding dam ama (LK) thanglova eilo um chun inpaka, lawm em em lem ding a nih. Kohran tin deuthaw’n Centenary Souvenir tha tak tak el ei buotsaia; chuongangin hi lekhabu Gospel centenary hrietzingna dinga buotsai, thangtharhai Pathien rama rawngbawlna le hnam chanchin sui nuom hai tadinga lukhawng nei le lekhabu pawimaw chuh la hung nive ngei a tih ti ka ring tlat.

A thawtu ding um inla lem chuh, ama naw khawm thangthar haiin awlsam taka sulhnung an sui theina dingin ei mihlui milo boralsan tah Pathien mi, hieng - Rev. Thangngur, Dr. Thanglung, Rev. H.L.Sela, Pu (Upa) H.L.Daka, Rev. H.Daia, Rev. Chawnga Pudaite, Rev. K.T.Amos, Rev.Thangchuoilo, Rev.Lalkhawmawi, Rev. Lerthansung etc.etc. le mi dang hieng - Rev. Darsanglien Ruolngul, Rev. H.K.Khawlkung, Rev. Rochunga Pudaite, Rev. J.Khuma, Rev. Lalrosiem Songate, Rev. Fimchawnthang, Rev. Ruolneikhum Pakhuongte, Rev. Lalthankhum Sinate, Rev H.V.Sunga, Rev. Hrilrokhum Thiek, etc. etc. hai chanchin chipchier deuva suina lekhabu nei thei vawng inla ei nuom a nih.

(February 16,2011 Rev T.Sungte a thi champha vawikhatna hunser buoitsai ani zana hi lekha hi ziek a nih).



By Pu Lawmkunga IAS

Mi thiam pakhat Francis Bacona chuan “ Lehkhabu thenkhat hi chu thlir liam thuak tur a ni a, a dang chu dawlh liam puat puat tur a ni; tlemte erawh hi chu ngun taka ţhial chipa pai ţawih dap tur an ni” a lo ti tawh a. A dik ngawt mai. Keipawh hian lehkhabu leh lehkhaziak dang engemaw zat hi chhiar liam puat puata theihnghilh leh tâk mai hi ka ngah fu tawh mai a. A then tlemte erawh chu en zawh pawha en leh tul reng mai tih ang deuhvin ka chhiar chhuak zingin ka khâl hneh viau thin. Chung lehkhabu zinga, ka chhiar nawn fo thin, ngaihnawm ka tih leh ka thial chip viau chu L.Keivom lehkhabu Thuthlung Ram (1997) hi a ni.

A lehkhabu hming pawh hi mawi ka tiin lung a kuaiin ka hria a. A chhunga thute lah hi Mizo Kristian te tan phei chuan arpui tui lai sa ang maia dawlh zawt zawt chi niin a lang. He lehkhabu hi a ziaktu ngeiiin autographed ngatin kum 1998 khan duhsakna nen min hlan a, thilpek hlu ber pawlah ka dah nghe nghe a ni. Kum engmaw zat liam tawh hnu-a han thlirlet leh hnuhnawh chu maksak pawh a chang thei mai thei a. Mahse he lehkhabu hi a ni leh kumin a thunun lo va, “Thar a la ni engtik pawh” tih hla ang deuh khan englai pawhin a hmantlak reng dawn a. Chuvangin vawiina kan han thlir let chauh pawh hi thilsual tak ti zawng kan ni lo ang chu.

LEHKHABU CHU: A lehkhabu pianzia hi mi hip tak zawng a ni lo. Computer sulhnu chu hmuh theih a ni nain tunlaia offset leh desktop publishing-a chhuah lehkhabu chu a tluk lo hle. Mahse nula ngaihno bei tak chu a chenna in tlawm avangin kan hnualsuat chuang lo va. A in ai chuan a nula khan kan rilru a la zawk thin. Chutiang chuan he lehkhabu pawh hi a lehkhapuan te tle vur lovin a khawl-hâ te fiah kek kawk lo mahse, a chhunga thu awmte hian min hip a, a hlutna a bo chuang hauh lo a ni. Phek 326 zeta chhah a nih avang hian a chipchiar chuan kan en hman dawn hauh lo va. Kan sakhi chul ram fan puat puat dawn a ni ber.

Thuthlung Ram-a hmun luahtu pahnih, Ismaela leh Isaaka te thlah kal zel dan chipchiar taka sawina lehkhabu a ni a, bengvarthlak tak a ni. A hmawrbawk nan Ram Thianghlim chanchin a rawn tarlang leh bawk a. A chhung thu kan chhiar hian a ziaktu hian Thuthlung delh chin ram, tlang, lui leh ruamah min hruai lut a. Amah ngeiin a ruh leh tisa ngeia a fanzia te min han hrilh hian chhiar a tinuam em em a ni. Bible-a lang zing viau si, tunlai khawvela lang ve ta lo Moab leh Edom ram kha Jordan Sawrkar ram chhunga awm thin a nih tih te hi kei chuan ka lo hriat phah a , hlawk ka inti khawp mai. Edom hnam ral lamin Idumai hnam an invuah atanga Heroda te chhungkaw lo chawr chhuah dan a sawite hi a tha hle a ni. Dik chiah chuan kan Bible hi chu Pathian thil tum leh duh dan tlangpui zawr zawr sawinaah a ngaih theih a. Dan (Act) hnuaia Rules (dan tesep) siam leh a ngai ang deuh hian sawi zauna leh hrilhfiahna kan mamawh chang a tam hle a. Chu mi atan chuan Thuthlung Ram lehkhabu hi lehkhabu tangkai leh hlu tak a ni ngei ang.

Tin, mi tam tak chuan Israel fate Pathian hnam thlan bik an nihna hi an pawm thei lo va. Pathianin mi tumah duhsak bik a nei lo, tihah hian tan an khawh a. An sual leh luhlul chang chuan Israel fate hi Pathianin A hrem thin teh meuh mai a. Mahse a tawpah chuan duat takin a pawm leh thin si chu a nih hi. A thlan ve loh hnam, Israel hmelma te chu an ral thûm a nih loh leh nuamin an dam khawchhuak bawk si lo. Vawiin thlenga khawvel hnam tinin he hnam leh ram te tak te Israel kan ngaihthah theih miah loh dan atang hian hnam thlan an ni tih zawng phat rual a ni lo ve. He mi chungchangah hian L. Keivom nen hian kan thu a rual viau mai.(phek 104).

Chhandamna chang tur chuan Pathianin mi tumah duhsak bik a nei hauh lo va. Mahse rinna leh thlarau lama hmahruai tur chuan Israel hnam hi A thlang tlat si a ni. Keiniho thleng pawh hian Israel te hnam thlan an nihna zar zo tum kan ni a. Kan sakhua pawh hi Israel ram atanga rawn zi chhuak a nih si hi.

LEHLAM ZAR ATANGIN: He lehkhabu hi fak ar-ek chu ka tum hauh lo va. Kan Bible leh Kohhran Hla Bu te meuh pawhin sawiselna an pumpelh thei lo ang bawkin he Thuthlung Ram pawh hi mark zaa mark za puttir chu thil theih a ni dawn lo a ni. A bung tin, a phek tin leh a tlar tinte kan bih hman dawn loh avanign a zualpui chauh i lo en thuak thuak teh ang.

Phek 35-naa Israel fate Sinai tlang (hlingbawn sic) kum 40 chambang anga a sawi hi Bible sawi dan nen a inmil thei lo va. Bible chuan Mosia khan Dan lain ni 40 zet Sinai tlangah hian a han thang bo zawkin a sawi a ni. Kum 40 kha chu Aigupta ram atanga Kanaan ram luh nana an hun hmanral a ni zawk ang. Adama atanga Abrahama hun inkar hi kum 4000 zet niin a dah bawk a. Hei hi thil ni thei a ni ang em? Isua pian lai kha BC 4 vel ni-a rin a ni a, chuta tanga chhut let chuan lei leh van siam hun kha BC 4004 niin mi thiam te’n an chhut bawk si. Mahse L.Keivom hi chuan kum 4000 vel kha Adama leh Abrahama inkarah a khung vek mai a. Abrahama leh Isua inkar kum hi a bo dawn tlat mai. Sawi fiah deuh a ngai awm e.

Tin, Mosia’n Kannan ram a thlirna tlang hi Nebo nge Pisgah tih hi romei ang deuhva man tur awm chiah lovin a chhuah a. Deuteronomy Bung 34 kan en chuan, “Tin, Mosia chu Moab phaizawl atang chuan Nebo tlanga Pisgah tlang chhip, Jeriko epah chuan a chho va” tih a ni a. Hmun danga kan hmuh dan chuan Nebo tlang chhip hi, Pisgah tlang chhip zum tam tak zinga a sang ber niin a lang. http//en.wikepedia/win/Mount_Pisgah_(Bible).

Tin, Jeriko kulh Joshua hova an au chim kha lirnghing tihchim ni thei awmin a rawn chhuidawn a.(phek 305) Mahse hetah hian fimkhurna tur kan neiin a lang. Pathian lehkhabu kan ring a nih chuan a ziak ang hian pawm mai ila. Lirnghing pawh lo ni se, Pathianin a hun takah a nghintir a, Israelte tanpui nan a hmang a ni mai a. Pathian hnathawh ni lo ang dawn dawna her kual chu a fel zan lo vang. Pathian thuzir thuk thenkhat chuan Isua thlipui hau reh leh Tuipui Sen vuak chahte pawh an sawi lolam tan der tawh a nih hi.

Tunah chuan a Mizo tawng lam lo thlir tawh ila. L. Keivom hian ziak mi dangte ang bawkin tih dan pakhat a nei ve a. Chu chu tawngkam chher thar leh thluaithlum kual(circumlocution) hi a ni. Mi dangte hnehsawh taka va nekbeh sawi nan hnapzial a hmang fova, hei hi Mizo tawngkauchheha hman ngai loh a ni a. Tin, “Kutphahah chil an phul a” tih te hi Mizo tawngkauchheh dik lo hrim hrim a ni. (phek 51na). Kutah chuan chil kan chhak zawk thin a. “Keite thinrim angin an ngur rum hle a” tih pawh hi Mizo tawng tlabal tak a ni. “Keite thinrim ang maiin an rum ham ham mai a” tih te emaw ni zawk se. Keite ni lovin ui hian mi a ngur thin zawk a ni.

Tin, Mizo tawng kauchheh pakhat “Sêra mu kan thur lo” tih hi a kailek ziah bawk. L.Keivom hian a ngial a ngana (literally)-a hman a tum thin a, a tisual thin a ni. (phek 81na).Tawngkam tlanglawn (figure of speech) pakhat a ni mai a. Sera mu a thur leh thur loh lam sawi tumna a ni lo. Chuvangin kan thiltih tur kan phur ta vak lo a nih chuan “Sêra mu kan thur lo” a ni. Mizo tawng veka “Vanlaia tla ang” tih pawh hi mi rethei leh baihvai sawina mai a ni a. Tumah vanlai atangin an rawn tla tak tak ngai lo.

Phek 56naa a thu rawn hman “Bethlehema kir leh turin a lung a phan a” tih te Hi Mizo tawnga awm ngai lo a ni. Naomi’n Moab ram atanga Bethlehem pan tura a rilru a siam thu sawina mai a ni a. A lung a phan tih chu Mizo tawng thiam pangngaite hriat thiam loh chi a ni ang. Tin, Davida hian sairawkherhin Goliatha kha a perh thlu lo va, virvawmin a vawm thlu a ni zawk e. (phek 63na).

Phek 111na-ah hian khang hun laia India sawrkar leh ram dangin an kawmserh Israel ram luh a khirh dan chu kual kawi fein a rawn sep a. “Aizawl Treasury Square-a mi vanglai bera KS turu-a mi zawng zawng awrden nena inkuangkuaha len ang mai a ni awm e” a rawn ti duah mai a. Hei hian a lehkhabu hlutna literary value a tihniam thelh a ni. A sawi tum pawh a tichiang chuang bawk lo.

Tin, lehlamah chuan L.Keivom hi inti Mizo tak mai, Saptawng pawh Mizo aw phawia ziak duh zel mi a ni a. Benedikson, sekiular, miuziam, telefawn etc ti zel mai a ni a. Mizo tawng chhiar thiam hram hram te tan chuan a tha phian ang. Mahse zirlai leh midang tan a that lohna a awm thei. A saptawng spelling dik tak an hriat dawn loh avangin lehkhabu dang an chhiar hunah an buai fo ang a, dictionary-ah lah an zawng chhuak thei hek lo vang. Chu ai chuan a saptawnga ziakin kualkhung chhungah a lam dan dah mai se a that zawk hmel a ni.

Tin, phek 102naa Chanchin Tha Marka ziak changvawn sawia sawi tluan parh theia a insawi hi pawm loh ngawt theih a ni lo ang a. Mihring rilru a inchak hleih em a. He lehkhabu bung 16, chang 228 zet awmna sawi zo thei L.Keivom hi kan ngaisang tur a nih hmel khawp mai.

Kan sawi zo hauh lo mai. Kan sawi zo thiam bawk nahek lo vang. Hetiang mi thiamte lehkhabu keini angin kan han thai let ve hi chuan a vun chhia pawh kan su pilh zo awm lo ve. Mizo tam tak ang bawkin kei hi Israel ram hmuh chak ve tak thin ka ni a. Vanneihthlak takin kum 1988 July thla khan National Defence College hotu te zarah ka zu tlawh ve a. Chuvangin L.Keivom thusawi tam tak hi ka lo Amen pui thluam thluam thei a ni. Chuvang taka han chhuizui chak pawh ka ni reng â a. He lehkhabu hi rotling a ni a, hriatna a tizau a ni. A fel fai tawk lohna te zawng zawng hi a hlutna hian a buk hneh zawk a, mitin chhiar atan ka rawn recommend e..

P.C.Lawmkunga Imphal

January 06, 2011

KHAWVELA HIN LAL TAM TAK

AN HUNG PIENG TAH A.

Lal Dena, Manipur University.

Ni kum khan ei chanchinbuah hin ei thu le hla kungpui Pu Zaneisang-in hi hla chungthu hi a lo ziek tah a. Ka thlawpna ni fawmin keia thlirna tukvera inthawkin la hei tuihni met ka tih. Krismas a hung tlung zata, biekinah thuhriltu’n hun a lak hmaa hi hla hi ei sak zet naw chun Krismas hmang hi bukim tawk naw hielin ka ngai hlak a. Krismas hla po po hai laia a ropui taka kei chun ka ngai hiel a nih.

Sie le tha hrietna theira ka fak hma chun hi hla hi Pastor Thangngur phuok niin ka lo ngai zing hlak a. Chitea thu le hla tieng ka hung pal inthuk met hnungin hi hla hi Kamlala phuok a ni ti ka hung hriet chauh a. Hi hi Mizoram le Manipur tieng khawm pawm dan tlangpui chu a nih. Ka ngaituona sukbuoitu chu hi hla hi Saptawngin a lo um ve tlat a; English version le Mizo version hi tum hmasa lem a ta ti hi a nih. Hi hla hi Saptawwnga mi Mizo tawnga inlet ni sien, chang khatna ve ve hi an ang thuok a, a dang po po hi an ang naw vawng a. Ei sui fie zuol theina dingin Saptawnga a hla thu hi a rengin zuk tarlang ei tih:

Many worldly kings have been reigned after ‘nother

But there’s none like the King Jesus Christ our Saviuor;

Saviour Lord was born at the manger of Bethlehem,

Oh rejoice in the Lord, He is the King of Kings.

Let the gald alleluia resound far and wide,

Men and angel sing loud and rejoice side by side;

“Glory be to the gracious and Almighty King”,

Glory we now proclaim and forever will sing.

Why should men on the earth be so gloomy and sad,

Since our dear Christ Redeemer made all men so glad;

When from dead and from sin He has set them free,

And has opened to them the gate of liberty.

When all sins now depart and is crushed by His grace,

The true life and true health comes at once in its place;

Then the angels and men filled with joy may sing,

As they see and adore Christ the newly born King.

On the earth out darkness shines now bright light,

Which the angels on high sing with joy on this day;

“Glory, glory to God and God’s peace to men,

May be now and forever, Amen and Amen”.

Saptawnga a hla ziek hi hei bi veng veng la, Mizo le Hmar tawnga mi leh chang khatna tlar thumna chena mi chauh an inang a, a dang po po khi an inang naw vawng. Zosap Mizo tawng thiemha’n Kamlal hlaphuok Saptawngin an inlet ti inla, Mizo/Hmar version leh hin an inang bawk si nawh.

Chuleiin, hieng ang hin thu tlangkawmna siem inla a him takin ka hriet. Hnam nunphung ruongam sunga hla tuolto a hung suok hma khan, ei mi hmasahai khan Sap hla thluk besana hlaphuok an lo ching a. Lalzova, Vankhama le mi dang dang hai khawm khan Sap hla thluk hmangin sai hla tam tak an lo phuok hrim a. Chuong ang bawkin, Kristien hmasahai khan R.Sankey le Alexander-a mi hai inlet an ni hma khan, Kristien hla Saptawnga phuokhai thluk hmang khan Mizo Kristien hla iemani zat an lo phuok a. Tuta ei buoipui mek “Khawvela hin lal tam tak….” ti khawm hi Sap hla thluk hmanga Kamlal-in a lo phuok ring a um.

Ei thu buon ei suktawp hman a Sap hla thu le a Hmar hla thuhai hi a tlangpui chauh la hei khaikhin vak ei tih. A Sap hla hin Isu Krista hung pieng leia hnuoi mihriemhai le angelha’n Iengkim thawthei Lal tak kuoma chawimawina an inhlan dan, Tlantu’n suolna le thina dan inthawka a min tlansuokna dam, chatuon chatuona Pathien kuoma ropuina inhlan thuhai a hril uor deu tak a. Hmar hla ruok hin chu Isu Krista a hung pienga inthawka thil tlunghai po po – van mipuihai lawm hla rem, berampuhai chibai buk dan, khawsak mivarhai chibai buk dan le Herod chibai buk ve tum dan hai a hma tiemin a hung insam a. Ei sak nal sa a ni lei amani ding, a hla thu hrim hrim hi a bula inthawka a tawp chenin a hausain a mawi a. Entirna’n- an rawl mawi thangkhawk vel chu berampu’n an hriet, thangvana arasi’n an hma a hung thuoia, a pheisen ral a khawm Judai ram vela mi - ti hai dam hi a thlarau tieng kher naw khawm, literature hlutna tienga thlir khawmin a duoi nawh. Hieng anga hla tha, inthuk le thluk tha hi ro a tling tak zet a nih

A chang tawp taka tlawm em ema tawngtaina ang deu a, a hei khar hi a mawiin a ropui inthuk a nih. Hei insam nawn ta:

Isu, vawisun hin kan lungril bawng in tlawm a,

Insieng thar nawk la nang kan chatuon lal dingin;

Kan kut inrieng hi Mari kut angin ngai la,

Kumkhawtluonga lawmin hlim kumkhuo tang ka tih-

Hieng lawma inphahnuoia hlaphuoktu’n Siemtu a hang dawr hi, Siemtu lunglai tui ang innem naw thei naw nih. Hi hi tiemtu po po hai tawngtaina ni ve seng sien nuom a um.

(LD-25/12/2010)

The 1991 ‘Mizo Book of the Year’ ZORAM KHAWVEL PART 1 which took Mizo literary world by storm is all set to be released in electronic book (e-book) format.

“It’ll be available for free download after officially launching a new website by the same name,” sources involved in the on-going project said

Zoram Khawvel series is authored by noted Mizo litterateur and retired Indian Foreign Service officer Pu L.Keivom. Though Pu Keivom belongs to the Hmar Mizo community he had penned all the eight Zoram Khawvel series in Mizo (Duhlian).

“If everything goes well as planned, the e-book will be ready by second week of June,” the source said.

It may be noted that Pu Keivom’s book NUN RAM was released by Inpui.com and Indin last year. That e-book is available for free download here.

While NUN RAM is a collection of short essays, ZORAM KHAWVEL PART 1 will be the first Mizo hardcover book to be released in the e-book format. However, the style and format of the new e-book is not yet known.

http://mizoramexpress.com/index.php/2010/05/zoram-khawvel-to-be-released-in-e-book-format/

INPUI will be a year old in October, 2009 and to mark the occasion, we will be publishing Pu L Keivom’s ‘NUM RAM’ in an eBook format on September 29, 2009.

Much efforts have gone into preparing this eBook and we at Inpui are simply overwhelmed by the endless contributions of Indin@rediffmail.com to make this eBook as error free as possible.

Earlier, we had mentioned that 'Zangkhaw Bungbu' was to be released first, but as there are too many rooms for improvement in the current manuscript we are holding it back.

Lastly, our sincere thanks to Pu L. Keivom for giving us a free hand in bringing out this wonderful piece of literature.

Remember to visit INPUI on 29. 09. 2009!

[By Pu L.Keivom*]

To read without reflecting is eating without digesting.
-Edmund Burke (1729-1797)

August 2009 sung hin Watkin Roberts mission phun le a hung inthrang lien dan chanchin suina lekhabu pahnih Saptrongin a hung suok a, lawm a um em em. Pakhat chu Rev. Lalhmuoklien buotsai Gospel Through Darkness: History & Missionary work of the North East India General Mission (EECI) 1910-2004 ti, phek 310-a sa a nih. (Read review by Pu Dr. Lal Dena HERE)

Pahnina chu Jonathan Pudaite-in Master of Theology a lakna dinga a thesis ziek ‘The legacy of Watkin R. Roberts: The Pioneer Missionary who Advocated & Empowered Indigenous Christian Leader’ ti, phek 142-a sa a nih.

Sub-title dangdai
Ei lekhabu thlir dinghai hi a kawma (cover) inthokin ei bi tran ding a nih. Saptrong hre chin tu khom a lekhabu kawma hming tenau (sub-title) inziek fimkhur taka tiemtu le ngaituotu chun hi lekhabu pahnihai hi phèt khom phêt sin loa an sie nawk el a ni khoma inthiem naw ding an ni nawh. A san chu, a bu hmasaa hin History & Missionary work of the North East India General Mission ti sia kuol khum sungah NEIGM sie loa ECCI a sie tlata inthok hin ngaidan tawk nei an ta, ‘Missionary work’ a belsa khom hi a ngaina hre naw bok an ta, an hnàr kîr nghal mei a tih. ‘History of the North East India General Mission 1910-2004’ ti el sien, a fûn khawm hnè èm ém vei leh!

A pahnina sub-title hi a turü khop el. Hi taka inthoka Watkin Roberts rongbawlna kha ei bùk ding ni sien, thlarau inhmang san suok ding ni loin a ram mihai laia mi pakhat chauh (indigenous Christian leader) thruoitua indin suok dinga hung a lo ni lem tlat el! Chu ‘indigenous christian leader’ chu tu tak am ni tang a ta? ti zawna ei indon lem chun a buoithlak deuh deuh. Inchei takin zakuo var hâkin lêng inla, ei zakuo hma tieng ui êk kai si sien, chuong ang leh chun hi sub-title hi tekhi thei ning a tih. ‘A pioneer missionary who advocated empowerment of indigenous Christian leadership’ ti sien chu a hril tum dêng fu lem a tih. Fîr taka ngaituo lem chun ‘empowerment of’ bel khom hi thil trûl a ni nawh.

Sub-title indik chie lo pek hi insukhmu chi a ni naw vei leh, iemani chena inthoka kohran chanchin ziektu taphotin an hung chîng pei el hi thil dangdai tak chu a ni phot el. Kum 2001 khan Rev. Lalthankhum Sinate lekhabu buotsai, phek 500-a sa, Kohran Hring ti a suok a. A phêk hmasa tak sub-title a chun, “A complete history of the development of Mission fields in Manipur South and Northeast India since 1910-2000” tiin an ziek a. Chu lekhabu thlirna tawite ka zieka chun, a ru inlangin, “A bu sung ei hang phêt ruok chun ‘complete history’ ni ta nêkin, kohran chanchin saisa taka bong rem ruma a nuomna naa a thun khawm, a lu le mong khom hriet harsa khopa a rem pol a nih” tiin ka thluoi a. Tu chen hin ‘nâ’ an ti thu mi kuoma an hril, an mi hril sawng, ka la hriet zeuh zeuh zing. ‘Nâ’ an ti chu poi ka ti lai zingin, thudik hril chu Pathien naua inngai tu khomin ei thaw makmaw-ah ka ngai bok si, a buoithlak thei khop el. Tuta lekhabu ei thlir lai sub-title ka thluoina khom hi nâ an lo ti a ni chun anni fei phun ngeia insun bùr an nizie an hriet hmasa phot ka nuom.

Sûra favang bu thlirin
Ei lekhabu thlir dinghai kawm hmanga a khulâng khàngnaa ei hang thur suok met hin thil pahni inpersan dai nghong a nei thei a. Pakhat chu, ngaituona hmanga lekha tiem hlakhai chun a sungah ieng thu chie am a um ti hriet fie nuomin an tiem châkna sukpung a tih. Chu chu mi puitlinghai mizie a ni tlângpui. Mi dang, samphuola lekha tiem hlakhai chun, “A khulang khangna hman hieng hi a ni chun, a sung thu lem chu fak tlâka muol um naw nih” tia ngaiin an tiem naw pha thei bok. Hi hi mi tam lem ngirhmun a ni nuom hle. Chuong mihai chu mi titi an lo hriet rei ruoi besana, a lekhabu tiem si loa mani lung tluk zawng zawnga ngaidan inpawtpui rak pawl an ni nuom hle. Kum 2008-a India le USA inkara Nuclear Deal thuthlung ei ziek ding thua nasa taka pawlitisian-hai an insel laia a trong hrat hrat kha a Text tiem lo deuh vong niin an hrilh. Chuong ang bokin, 2004 laia Dan Brown ziek Da Vinci Code thua kristien khawvela soiselna khekpui nasa sahai kha a lekhabu tiem lo an ni bok. Hi thil hi eini lai chauh khom ni loin, ram hmasawn khawthlang rama khom a ni tho. Kum 1988-a Salman Rusdie lekhabu ziek ‘Satanic Verses’ an khuokhir truma Muslim turu pawl a trong hrat hrat kha a lekhabu hmel khom hmu lo, mi titina ko tlanga thrunga an chil inper lo inruipui vong an nih. An khuokhir hma khan Bangkok-ah a kawpi ka’n chawk a, tiem pei um lo deuh lekhabu a ni leiin ka tiem zo pei nawh. Muslim turu pawlin ri sukse naw hai sien chu kha lekhabu khan tiem a hlaw rak ka ring nawh. Hang ‘ban-na’ ding san awm umin ka hriet nawh. Chu char chu tu laia BJP/RSS hai rawiin an buoipui Jaswant Singh lekhabu hi a nih.

Lekha ei tiem hin a ziektu hril le inkei mat, a bebawmhai ei hriet naw chun ei inhnik tak tak thei naw bakah ei hriet fie thei naw leiin ei trangkaipui ding angin ei trangkaipui thei nawh. Chuleiin, hi lekhabu pahnia an thu chai, ei kohran chanchin khom hi inhnik taka ei tiem ding chun a chanchin tlangpui hriet hmasa phot a ngai leiin, chu chu Sura favang bu thlirin ei thlir thuok thuok ding a nih. Chun, lekhabu chai tlak le chai khop ziektuhai hi mi taima le mi naran chunga mi an nih ti hriet zing a thra bok. Ieng khom thaw loa um mei meihai thu le hla tu khomin khukpuiin an chai ngai nawh. Tu khom hin taima taka ramsuok pasalthrahai sulhnung a nih ei sui ding.

Welsh tlangval, pa dangdai le tumru tak el, a hming Watkin R. Roberts a um a. Ama chu thiemna tieng Chemist a nih. Mizorama medical mission hmasa tak tran dinga hung Dr. Peter Fraser chun ama sum sengin, a thrangpuitu dingin Watkin Roberts hi a hung thruoi a, 1908 December khan Aizawl an hung lut a. Dispensary an indin nghal a, chu chu Watkin Roberts-in a enkol a. Ama thrangpuitu dinga a ram mi an sorhai laia pakhat chu R.Dala a nih. Khaw hrang hranga inthoka damdawi pana hunghai chu Pathien thu an lo hril a, an lalhai lo tiem dingin Pathien thu inziekna thu tawi té te an inchawitir bakah Johan bu mal an thon bok a.

Dr. Fraser chun misawnari danghai la thaw ngai lo thil ropui tak a thaw a. Ama sum sêng bokin a ram mi, hmang tlak dinga a hriethai chu lekha inchuktirin, ramthim nortu dingin ‘Kraws sipai’ a’n din a. Chuonghai chu ramthim nornaa sulsutu le tirko hmasahai kha an nih. Chuong kraws sipaihai chu thruoiin kum 1910 February khan Watkin Roberts chun lal Kamkhawlun fielna donin Aizawla inthokin Senvonah a hang fe a, Chanchin Thra a hang hril a. A rongbawlna chu bawzui dingin, kraws sipai laia mi pathum Senvon-ah a tir a, 1910 May thla bulah an tlung a, sikul indinin Pathien thu an hril a. Ringtu an hung pung pei leiin 1914 khan anni optu dingin R. Dala a tir nawk a. Ama hi Zo hnathlakhai laia Mizoram puo tienga misawnari puitlinga pen suok hmasa tak a nih. An Mission hmingah Thado-Kuki Pioneer Mission (TKPM) an inbuk a. Kum 1914 December khan Presbytery hmasa tak Senvon-ah an hmang a, chu taka chun Watkin Roberts khom Calcutta inthokin a hang thrang nghe nghe a nih.

A ram mihai ngei hmanga ramthim sut an ni leiin an kaw duok duok a. Hun sawt nawte sungin Manipur puo tieng Assam (Cachar & North Cachar Hills), Tripura, Chittagong Hills Tract, Kawlram tontir Chin Hills le Sagaing Division, Homalin chenin an rongbawlna a’n dar hman a nih. Chuleiin, hming huop lien lem nei a lo ngai tah leiin TKPM chu North East India General Mission (NEIGM) tiin 1923 khan an hung thlak a. Chuong ang chun tluong tak le hrat takin kum 1928 chen khan an inthrang hlut hlut a. Watkin Roberts chun sum dawltu dingin British Council (London) a’n din a, a hnungah American Council (Philadelphia) a’n din sa nawk a, sum khom a lut thra êm êm.

Vangduoi thlak takin, an fe hrat lai takin, kum 1929 khan buoina a hung suok a. A mission phuntu le keidingtu Watkin Roberts chu American Council-a thoktua a sor H.H.Coleman-in a hung suot thlak a, buoina nasa tak a hung um a. NEIG Mission chu Coleman-in a chang a. Manipura Watkin Roberts tran pawlhai chun Independent Church, mania inenkol tiin hming thar hnuoiah kohran chu an fepui pei a. Ama zuituhai aia thawlawm khontu dingin Watkin Roberts chun Indo-Burma Pioneer Mission (IBPM) chu 1930 kum vekin a’n din a, hmunpuiah Lakhipur (Hmarkhawlien) a hmang a. Coleman thruoi NEIGM chun Lakhipur suoksanin Churachandpur (Suongpi) ah hmunpui an rem a.

Hi taka inthoka kohran histawri inphir chu kei kop tumin Watkin Roberts-in ama thlaktu dinga a ruot Rochunga Pudaite huoihotna hnuoiah 1956 khan thrang an hung lak a, Sielmatah hmunpui remin an inthrang hlut hlut a. A huop lien zawng ngaituoin Independent Church ti ringot ni hlak kha Independent Church of India (ICI) tia thlak a hung ni a. Sienkhom buoina bul pakhat, Watkin Roberts pawl indin IBPM kha ram puo tienga ICI hminga sum dawltu dingin an som pei a. Hi sum hnâr enkoltu lu nina le ICI kohrana lu tak nina cheltu Rochunga Pudaite le ICI Assembly inkarah chadan a hung um leiin, 1968 khan a koi dar nawk a. Chu taka inthok chun 1972 khan Evangelical Free Church of India (EFCI) a hung pieng a. Anni hin buoina bu IBPM kha an som pei a, a hnungah Partnership Mission Society (PMS) tiin an thlak a, sungkuo mi tlawmte taneina hnuoiah a lut tah a nih.

A tawi zawngin, Watkin Roberts mission phun le chu taka inthoka peng peihai ngirhmun chu hieng ang hi a nih: TKPM: 1912-1923; NEIGM: 1923-1985; ICI: 1930-; IBPM: 1930-1968; EFCI 1972-. Hienghai laia tu chena dam sawt tak chu Independent Church a nih. NEIGM chu kum 1984 khan America tienga inthoka chawmtu kohran Evangelical Congregational Church (ECC) hnuoiah sung lutin a um a, a kum nawk September 23-26, 1985-a Emmau khuo, Pennsylvaniaa ECC General Conference-ah kha hmaa India rama an kohran enkolhai po kha NEIGM ni ta loa Evangelical Congregational Church of India (ECCI) inti lem tah dingin thu an sukthluk a, NEIGM chu kum 62 a tling trèpin vui liemin a um tah a nih. Hienga tuoltro kohran ni ta loa ram dang mi sa phuna an hming chen an thlak tak lei hin, Rev. Lalhmuoklien lekhabu kawma thu ziek ei tar lang tah kha a hring suok a nih. Identity crisis lei a nih.

Gospel Through Darkness
Rev. Lalhmuoklien lekhabu Gospel Through Darkness hi ka tupa, ei mi thiem filor Dr. Lal Dena-in kar hmasa khan a riviu a ziek tah leiin a tlangpui chauh thuol ka tum a nih. Taima taka kum tam tak buoipui a, thu hmangruo hrang hrang khon khawma a ziek a ni leiin hi lekhabu hi a hlu a, abikin Coleman thruoi NEIGM chanchin, kohran chanchin ziektu dangin an la thur suok ngai lo iemani zat hmu ding a um a, chu chun nasa takin a lekhabu hlutna hi a sukpung a nih. Kha hmaa ka lekhabu ziek Zoram Khawvel 5 & 6 le artikul hrang hranga Coleman Factor-in ei khawvel a chokchawrawi dan ka ziekhai kha hi lekhabu ka tiem lai hin ka hriet suok a. Chu thlalak chu hi lekhabua hin chieng zuolin ei hmuh. Kohran inpumkhat thei loa hnam bil zawnga Presbytery tum tuma an hung inthre dan dam, an inkhawmpui zat deuthawa hming thleng an uor dan le a nghong suok dang danghai chanchin, a ziektuin thuthup taka a hrila inthok hin histawrian mit puthai chun fie takin Coleman Factor sinthaw dan hmu thei an tih. Lekhabu tam tak hi an ziek lang nek hmanin an ziek lang chie naw hai hi ngainuom a um lem hrim a nih.

Lekhabu ziektu hrim hrimin thil tum bik a nei hlak a. Hi lekhabu ziektu khom hin a thil tum ruongam chu a bula thu tlangbana a bung a rem dana inthokin a tlangpuiin hmu thei a nih. Tuta china Hmar trong le Saptronga ei kohran chanchin ziektuhai laia chu Rev. Lalhmuoklien lekhabu ruongam rel dan hi a la mumal deuh takin ka hriet. A buoithlakna ruok chu, tuta chena kohran chanchin ziektu ei thiempuhai hin, anni kohran le mani tranghma en rànin, an ngirhmun inphet theina dinga ngai hrim hrim chu, ieng anga thudik le poimaw khom ni sien, hril hmaih an chìng hi a nih. Chu chu natna chi khat, Saptrong chun ‘selective amnesia’ an tih. Chu laka chun hi lekhabu ziektu khom hi a fihlim vong bik nawh. Hi lei hi ni naw nim hnam changkang lemhaiin secular literature hi religious literature neka inlâi lem ding le thudik fun lem dinga an lo ngai rop hlak hi! Telefawna Dr. Lal Dena le kan inbiekin, “Eini putu naw chu a huot paw phaka kohran inlumlet dan chanchin ziek ngam an um naw khom a hoi ie!” ka ta. Ama khomin, “A ni ngei” tiin hniek phawi loin a hung amen.

Kum za kristien ei tlingna ding thla li chauh a ni tah. Chu sunga ei rongbawlna ra suok hi bawmah thun khawm inla, ei paipèr ieng angin am sip dingin ei ring a? Ringtu hmasa, a ram mihai khan dodalna tam tak karah, hlaw mumal nei lo le ke lawnga hma norin ei kawl le kieng kil le kap an rùn a, thlang tieng Chittagong Hills Tract le sak tieng Homalin chen an dai darh hman a nih. Chu chu buoinain kum 1929-a a mi hung tuom hma poa ei kal chawi dan, khawvel po po hmaa khom, suongum tak le inzaum tak chu a nih. Kha hnung khan khaw lai ramthim am sut kuoka muol ei nei a? Ei ramthim rikawt hi a taktling a vang tah khop el. Kohran chanchin suinaah a thu el ni loa a tak ngeia ei thaw leh hlen suok tah hai le ei thaw hlawk naw a ni chun, a sanhai dapa sui chik a hun tah. Hi lekhabua ramthim ei bawhai a ziek hi ei sum dawlna dinghai tiem ding chun a thra el thei; a taka ei thaw suok hmu theihai ruok chu a kawrong deuh vong a nih.
Lekhabu ziektu hin a thu lakna hnàr a tar lang rawn èm ém a, sentence tawp zat deuthawin hmu ding a um. A tiem rawn a nih ti inhmai ruol a ni nawh. Reference a pek rawn lei hin a umzie tak hre phak lo a Guide hai inpak khom a hlaw pha hle ka ring. Amiruokchu, a thu lakna hnâr tam tak hin bi chieng a dawl naw el thei. Reference pek tam hi a thrat lai zingin, a si le a tak thlier loa thaw chu a hnunga research la hung thaw dinghai lu sukhaina a ni thei. Chuong ang chu lekhabu hmu ding a tam el. Iemani kong zawnga chu ‘deceptive practice’ a ngai thei a nina lai a um bok. Chu chu miin an hung hmu suok pha leh a lekhabu hlutnain a tuor pha hlak.

Hi lekhabu hi Hmar-Saptrong le ama Grammar dan hmanga zalen taka a ziek a ni leiin chuong ang taka tiem chi chu a nih. Ngun tak le fimkhur taka editing thaw chun tiem tlak tak lekhabua siem thei a ni leiin, an sut nawk pha chu chuong ang chun a thaw tah ngei beisei inla. Chun, endnotes nekin reference po po hi footnote-in fe vong sien, tiem puma en nghal thei a ni leiin a fel lemin ka hriet. Trul rak loa mi ziek a ni ang anga a lak sawnghai hi tawi fel taka ziek thei a tam a, chuonga thaw chun a sei tawpah a chenvea mawi taka zo thei a nih. Reference poimaw zuola ngaihai chu Appendix-a sie a thra lem. Chuonga thaw chun a thu luong lai a kei buoi naw a, tiem a sukhoi bok.

The Legacy of Watkin R. Roberts
Hi lekhabu hi kum 1910-1947 sunga Watkin Roberts le a mission phun TKPM, NEIGM le IBPM rongbawlna chanchin tlangpui suina a nih. Ziektu dangin an sui ngai mang lo a hung seilien dan, abikin Pathien thu tieng le sumdawngna tienga a hung inhmang dan dam, rongbawl dinga an buotsai dan dam, nuhmei a nei dan dam le a sungkuo chanchin dam chik taka suiin a tar lang a. A tawp tieng, a thupui tak, Watkin Roberts sulhnung enton tlak le hriet zing tlaka a ngaihai chu a tar lang a. Chuonghai laia threnkhat chu: mingo misawnari opna hnuoiah ringtharhai chu up khum lo a, an thruoitu dinga a ram mihai ngei ser puitling dam; an kalchar, an nunphung inza a, an taptebula ngei Bethlehem le Kalvari inthrut a, an pil hànga ngei Chanchin Thra tu a, introtir le inthranglientir dinga hma a lak dam; a ram mihai ngei hmanga Zo hnathlakhai chengna ramthim a tawn dam; ramthim lâkna chunga inpakna le chawimawina chu mingo misawnarihai chauh inkhumtir loa a ram mihai khom an phu anga inkhumtir a nuomna dam; nuhmei ngirhmun a domsangna dam; a ram mihai kal pèn dan dungzuia Chanchin Thra kalchawi khom infetir thei dan le thaw dan thar thraa a hriethai chu huoisen taka a hmang nghal zung zung dam; a ram mihai chu lekha inchuktir a, an trong ngeia an hriet thiem thei zawng dinga ziek lekhabute sut le sem dar rongbawlnaa a kul a taia hma a lak dam; le fakzongna tienga an intodel theina ding lampui chi hrang hrang a dappui dam chu a nih.

Amiruokchu, Watkin Roberts khan thil dangdai tak tak, dan fe le hmang lai bawsiea thaw a hau a. Chu thil lei chun a ram mi ringthar tam takin sorkar khuokhirna le hremna an tuor pha bakah kohran kalchawi nasa takin a khak buoi a. A ram mihai kuta thruoitu nina le inrelbawlna sie a dit thu a hril laiin, entirnan, kohran inrelbawl dan changtlung lem le him lem ngaituoa H.K.Bawisuok rawia kum 1943-a Independent Church Constitution an duong chu a pompui nuom tlat nawh. Hi thil nghong pei chu kum 1968-a kohrana inthrena hung suok kha a nih. Chun, kohran dang laka tla tlum lo mingo thoktu ruoi a chîng a, a buoina tam tak kha chu kakhawk chu a nih. Thlaraua mit varna nei a ni si chun, ieng leia khâng khopa ama le ama inawk buoina ding thil a thaw am a na? Ieng leia Senvon a lut ni le a cham sunga rong a bawl dan ieng khom zieka a maksan naw tlat? Hieng naw khom hi a huot paw chi thil tam tak chai tham a um a, sienkhom hi lekhabu ziektu khom hin hril hmai a’n chù ve niin a’n lang. Hieng ang thu, huot paw phak khel ding tam tak chu Zoram Khawvel-6 ah ka phor lang a, sienkhom ei thiempuhai hin tiem hmai an inchu vong a ni naw khoma hril hmai an inchu deuh vong niin a’n lang. Thu herkhinga umni kham le tui hlim cheng an thlang lem vong. Kohran puitlinga ei inthranglien tum a ni chun, hieng thilhai hi sui le chai ngam a hun tah.

Hi lekhabu huop sung hi kum 37 sung chauh a ni laiin, a ziektuin chîk deuh taka a bi chu kum 20 sung, 1910-1930 chauh a nih. Hmar-Saptrong khêla ziek a ni bakah a thu lâkna hnârhai khom a hulhala thur suok el loa a laktawi a ni leiin tiem a hadam. Lak tawi a nuomna luota technical term dengkhong tak tak iemani zat a hmanghai ruok hin chu a thu luong lai a khak buoi deu a nih. Chun, Senvona Watkin Roberts hung lutna ni, a cham hun sung le chu sunga thil tlung ni awm hrilna, mi thu ziek sei tak a lak, ring tlak a ni le ni naw thu sui chieng si loa a sie mop el hin hi lekhabu takna hi nasa takin a pol da pha el thei. Thu threnkhat, tienami tieng pawl lem, a remchang dan ang peia thlak danglam thei chi hi chu historical record-ah khum sap pei naw inla nuom a um. Chuong ang thu, ‘thu laiking’ chu ei histawria hin ei mi hmasahaiin an mi lo thunpek rawn taluo leiin, phuokfawm histawri-ah a hnam pumin ei intàl buoi phà a nih.

Thu khârna
Thla li hnungah Gospel Centenary kum ei lut el ding a ni tah. Amiruokchu, ei kohran intran dan le a kalchawi dan, mingo sap, misawnari le nari lo, Pathien dottu ang hiela ei lo ngaihai le tu chen khoma mi tam takin ei la ngaihai inbakkeina leia eini rawi khawvel an chokchawrawi dan chanchin bulbal hre chieng chu mi tlawmte chauh ei ni ka ring. Uong thu loah, a sungril tak tak sîr tina inthoka kum sawmli chuong liem taa inthoka histawrian tarmit hmanga bi chiengtu chu ka tupa Dr. Lal Dena le kei hi kan ni el thei. Ei bi chieng po leh pangzat a um zuol. Ei kohran chanchin ziektu thiempu a tu khom hi, ka hmu dan chun, mani thrangna pawl ril rem zawnga research thaw le thu ziek vong an nih. An thu ziek tam tak hi seminar neiin chai inla, thu herkhing (khingphel, khingbai, pangkhing) an nizie fiena dingin zawna khirh tak tak, an hril suok ngam lo le chai ngam lo, thudik le inzom ni sihai chu indon inla, an buoi nghal ka ring.

Sienkhom, inthiem naw ringot thei khom an ni bik nawh. Mingo misawnarihai dawi sa ei fak, ei inruipui zing lei a nih. An Pathien thu mi hril chu a thra; anni kara inngei nawna chi eini lai tu a, unau inngei diel diela tla khawm dinghai mi dawi vêt a, insase le inchemhâr an mi’n thawtir ruok hi chu thangtlawmah la a, theida a, bansan a hun tah. Chu chu ei thaw theina dinga thil poimaw hmasa tak chu, mingo an ni lei ela Pathien ang thawthanga ei ngaina hi sie hmang (demystified) a, ei lungril an mi bawina (slavic mentality) laka inthoka intâl suok a ngai. Mingo misawnari an ni leia an indik nawna chen khom hum le hril mawi trêp tumna hi bawi lungril a nih. Thil tlereu taphot hi rangkachak a ni nawh uo.

Ei in sunga ei hmunhnok kolhai hi pei hawn si loin, mi hmua fai deua ei inlang theina dingin ieng zat hiel am ei zampher hnuoiah ei phit lut ta a? Ei phit lut leiin ei hmunhnok kha ei pindana inthokin bo el dingin ei ring a ni? Bo teuh naw nih. Sun le zanin a mi ur zing a nih. Chuleiin, ei buoina bul, ei hmunhnok po po hi la suok a, pei hawn a, ei inpui ei inthiel fai a hun tah. Chuonga ei thaw hma chun ei in rimsie le pengtrawngah Remna Lal hung cheng dingin beisei nawng ei tiu. Thim le varin inzawlna an nei si nawh.

Lekhabu thlirna le inzoma ei ram kohran ngirhmun tlangpui, mingohaiin an hrivoi benvon an mi kai leia a huoisuol tu chena ei la tuor thu ka tar lang hin hieng lekhabu pahnihai hlutna hi suknêp neka nasa taka a sukpung lem ka beisei. Ei natna san le bul ei hriet chieng naw chun inenkol dam a harsa hlak. Chu chu hre ding chun, Saptrong hre phot chun hieng lekhabu pahnihai hi chîk taka tiem ngei ding le a sung thuhai hi dawnkhawl dingin ka’n fui.
============
[*Editor's Note: INPUI columnist Pu Keivom is a retired Indian foreign diplomat and a respected Hmar Mizo litterateur. This article was written by him on Sept 3, 2009, New Delhi.]
Powered by Blogger.