Lekhabu Ziektu: Mrs Lalronghak
A Diamond Offset Publication, 2013; Phek 64.
Pastor in sunga seilien, nuhmei kut sinhai lo thaw thiem vawng, Afghan Snow Era (Fair & Lovely suok hma daih daih) a lo nunghak ta, Ruthi le Sarihai anga pasal zawng thiem, Pathien dit dan taka mani laibung ngei pasala nei, ka unaunu lekhabu “Dam Lai Thlipui” ama ngeiin ngaina takin a mi lo pek a. A thu sep le a tawngkam hmanghai ka hang tiem hin thlarau tieng chauh ni loin, thu le hla tiengah khawm a lo hausak zie ka hmu dawk thara. Ama nuna a tuok thil tlunghai, a tawnhrlet ngei a ziek a ni leiin, a thu ziekhai hin lungril a them chang naw thei nawh.
A ziektunu hin damlai thlipui chi hran hieng; thlemna thlipui, lungngaina thlipui, muolphona le hmingsietna thlipui, pasietna thlipui, nat beidawngna thlipui le fam thlipuihai a ziek a. Mihriem khawsakna le khawtlang an dang ang peiin, thlipui dang dang khawm um a tih. Ieng khawn ni sien mihirem a tunga lawn taphawt chun dam lai khuolzinnaah hin thlipui hran hran tuok ei tih, pumpelna a um nawh. Mi hausa tawngkhawnghai khawm du ang fa thei loa, zunthlum iman, beidawngna thlipuiin a nuoi tam tak an um ve tho. Dam laI khuolzinnaa hin thlipui pakhat khawm i la tuok naw a ni chun, inhnempui tlak i la ni naw ti inhre el rawh.
A ziektunu hi fam thlipui, pasietna thlipui le nat beidawngna thlipuihaiin an nuoi let neng hnung a ni a. Nau lusun ta ka ni leiin, a natzie ka hriet a. Ka kuoma thlamuongna thu hril dingin nau lusun ta hai bawk naw chu ka dit nawh. A ziektunu hi fam thlipuiin nuoi sien khawm Pathiena a ringna chu chuoi nek hmanin, zung thar lain a hma neka suknghetin a um lem a nih. Entawn tlak a va ni deh!
Ei hriet seng ta angin unaunu Lalronghak-hai nupa hi Aigupta sawrkara lal buthleng awt tan mek lai kha an nih a. An ruolpuihai lem chu ka hriet suol naw chun IAS an kai zo tah. Aigupta bupang kiem thei lo intawmpui zing lai heih maksana, ram kil khawr Umrangsuo an ti hmuma pasietna sikula kai dinga an fe suok el kha chu, kei ringna tlawm pa chun invet thlek ka lo ti a. An rawngbawlna hmun hran hrana le Vairampura chen khawm pasietna thlipuiin a nuoi vel a, suong insam nei lo a, meichawk an en el lai dam hang hriet hin, Lalpa hin a rawngbawlnaa nusal tha dingin damlai thlipui tinrengin a lo intuoitir a lo ni zing.
Dam lai thlipui nuoi vela um lai khawma himna le damna bulpui nghet hling laia Lily Parmawi Isu Krista chu ziektu hin a hmu chieng a. Dam lai khuolzinna luo hi an hawihna le a rinumna inkawpa fe pei a ni a. Harsatna le zan thim ituom vela um lai khawm Lal Isu chauh bel tlak a nih. Unaunu Lalronghak hin vangduoina khawm vangneina intluntu a nizie ama mimal nun ngeia a hmuh chieng a. Vangduoinaa inthawka taksa le thlarau malsawmna ziek seng lo a dawng hiel a nih.
Ei mihriem chanpui, unau le ruol tha haiin chawl hadamna tluontling an mi pek thei nawh. Nunghak tlangval kara inhmangaihna, nupa le unau kara inhmangaihna khawm Pathien hmangaihna chunga rem a ni naw chun, a tawpa doral an chang nawk hlak. Hmangaihna tawp chin nei lo chu Pathien hmangaihna chauh a ni a, ei hratna, theina le lungvar po poa Lalpa ei hmangaih let ve hi a ziektunu hin a uor em em.
Ringtuhai ei chan thatzie, Pathien mi hriet ei nina, hrietzing nauhai ei ni leia thlaphang ding ei ni nawh. Hi khawvel ei khuolzinna ram hi kum hlun ram a tling naw a. Hmelma nuhnung tak thina hung tlung thut sienkhawm mani lo insaseng le inenfel hi a tul a nih. Sinthawtu, abikin rawngbawltuhai lem chu lungawi tak le taima taka thaw chu ra tha insuotu le mi dang ta dinga malsawmna intluntu an nizie ziektu hin a hmu chieng em em. A ziektu kam suok ngei tha ka ti em em chu “Hmel hi siem thei a ni nawh a, lungawina hin hmel a sukhlimin a suktha nasa thei hle”(phek.50-na) ti hi a nih.
Thil rimawihai hin lungril an sukhlim hlak a. Amiruokchu khawvela thil rimawihai chu a tawpa nghawkum an inching hlak. A ziektu hin ‘Mihriem Sandamtu I hming hi rimawi tak a ni zing’ ti a hmu chieng em em. Ringtu kal chawinaa ‘Sa Sa’ khel tienga, a rinum ‘sa sa’, hlim rak naw ‘sa sa’ khela inhmangaihna le inlaina tu thar hin dam lai thlipui suknemtu an nizie ziektunu hin a uor a; a nih, rinumna khela malsawmna’n vurin ei um rawp hlak a nih.
Ziektunu hin a lekhabu ‘Beiseina Lawmum’ ti’n a khar a. Ama thu ziek ngeiin zuk khar inla:”Ei hringnuna dam lai thlipui nasa tak ei tuok mek lai hi tuor hram hram dingin inhnemtuoin infui hrattuo sauh sauh ei tiu. Ei beiseina famkim hun ding hi thil siem danghai po po khawma an nghak blk tak a ni si. Hi hun le hmuna hin inpakna hlaa ei sak rawp hlak ’Sa le mihriem doral bang tang an tih’ ti hi a takin ei tlung ta ding a nih. Pathien nauhai zalenna ropuia chun beiseina famkim ei chang ta ding a nih. Sel taka dam lai thlipui ei tuor hai po po hi ei Lapa hmaa ei lawmna hla ding hai an la ni lem si’.(phek 64).
Hi lekhabu hi a chin hlea chu a muk tha hle; ra insuo nghal lekhabu a ni tak zet. Unaunu Lalronghak hin a dang khawm la hung ziek pei sien nuom a um.
Zani zana an released chau la lum hlawt hlawt "DAMLAI THLIPUI" (Storms of Life) Pi Lalronghak w/o Dr.J.L.Songate in a ziek, Diamond Offset publication chu kan chawk ve a, a bu hi vawisun ka tiem suok vawng a, Bung-15 umin inchawk man a um kher el.
Ei hringnuna hin thlipui chi hran hran ei tuok hlak a, Chuonghai chu Pasietna Thlipui dâm, Lungngana Thlipui dâm, Thlêmna Thlipui dâm, Muolphona Thlipui dâm, Thlaphângna Thlipui dâm le FamThlipui hai hi an ni a, Chuong ei tuok huna tuordan ding hai le ei mawlsawmna dawng hai hi lawmna chang hriet a pawimaw ziet (Bung-9) hai tulai ṭhangthar/ṭhalai context deua hrilin a ziek chipchier theim hle, Lawmthu hril na ding tamtak ka nei zie a min hriet suok tir pha bawk a nih. Ei malsawm dawng tamtak hai hi ani ding reng, ei dawng ding reng anga ngaina nasatak ṭhalai lai a pieng ta khawm hi tuta lekhabu hmang hin ṭhangthar tamtak, Pathien kuoma le Nu le Pa, Pi/Pu hai kuoma lawmthu hril ei bat zie min hriettirna ni mawl sien ka nuom.
A pa (father) inchuktirna Bung-10 ah Point-16 zetin a ziek a, chuong hai khawm chu mitin hriet dingin a ṭha kher el, Social response le insunga Hospitality hai anni a, chun mi biek dan thiem tum ding ti dam an nih. Insung tina apply seng dingin a ṭha kher el.
Chun Bung-13 ah mani insung senga Tlawmna nun nei pawimaw zie uor takin a hril a, "Ei Hnam nunphung hnungtieng nasa taka an tawlna khawm hi HYA lungril putna nun a tlâwm ta lei a nih." a ti hiel bawk a nih.
Tuta a chunga ka hung ziek lang hai khi a bua ṭha kati bik hai tina anni chuong nawh, A bu(Book) hi a rengin a Bung khatna a inthawk Bung-15 na chen hi a man le en min chun a ṭha hlie hlie el a nih.
Ala nei ve lo hai khan inchaw sup sup ro inchawk man aum hle.
Prof. Lal Dena, M.U.Campus, Imphal.
Mi romantic tak ka ni leiin, a bu hming ringawt khawm hin ka thla ngui le chau tak khawm a sukhar nghal. Taksa inlaichina tieng chu a ziektupa Prof Lalruoivel Pangamte hi ka u naunu pasal a nih a, makpa naran khawm ni lo, makpa bul ngat a nih. Lamka khawpuia ka hung chang in hi ka fak le dawn zawngna le ka riekna a ni hlak. Amiruokchu hienghin fel lawngin ka ti hlak, “Ka makpa inah hung ka ni nawh a, ka Pute ina hung ka ni lem”. Pu Ruoivel pa hi ka tarpinu (Tuosungnu) tapa a nih a. Tulai huna Sodom khawpui vanglai ang el a ’iengkim ching le zawr’ rama khawm hin, an farhai samal sadar la pe hlak, tuletehai hrefu le hmangai em em sungkuo an nih a. Pu Ruoivel chu ka lungdumtu (kan nupuinu) pute a ni leia, inphalam der lova a ina tlu lut ngam ka nih. Hmar thuphunga “Puhai inah lei chawina a um thei nawh”an lo ti hlak kha ka hrietzing bawk a.
Pute Ruoivel hi keia nek daiha lekhathiem lem a nih a. Kei chun pasietna kara hring inhrovin pawlsawm khawm a mawngkhawna ka pasi tawk a. PUC anthawk M.A.chen lem chu sawrkar sin thawpum le nau inkawt puma private-a inchuk thei tawk, ruol el zo ka ni nawh . Pute Ruoivel ruok chu First Divisioner ruok, B.A.Distinction, Assam ram pumpuia a pasarina tling phak a lo nih a. Insung le nau enkawl, Pathien thuawina tienga ka tluklo mihriem, ka ta dinga iengkima “Role Model” tling phak a nih. Hmar tawng le Sap tawng ziek tak taka hin ka tluk nawzie ka hriet zuol hlak.
A lekhabu hi 17 August, 2012 tuk khan ka lo hmuh a, ka tiem zo nghal a. A lekha zieka inthawk hin tawng a dittuizie a chieng a; AW le O inang nawna, T aia Tr hmang thei a ni nawziehai hi, ei hriet tasa khawm nisien a hung thailang chieng nawk zuol a. Tawng thua a thahnemngaina tak tak khawm hi entawn tlak a nih. A hrim hrim thua, Pathien thu khawm hi puotieng mawina el ni lova, a taka nuna hmangtu tak tak a lo ni zie, hi lekhabua inthawk hin ka hrietchieng nawk zuol. An nupaa an insung enkawl dan, an nauhai an inchuktir dan le tribal scholarship khawm la ve lova, an thla hlaw lieu lieva an nauhai an chawm dam hi ngaisang um tak an nih.
Pathien kuomah a tawngtaina tak tak hin chona lien tak a mi pek a, “Lalpa, harsatna mi pe rawh. Chuong naw chun mamaw naw’ng ka ti che a. I lampuia inthawkin peng hla rawi ka tih”{phek 69). Kei chu hieng hin chu ka la tawngtai ngam nawh. Tu tieng tieng hin “Lusun nau ka nih” ti ka hung inhrietchieng hnung le ka khawvel zantieng ka hmang tan mek lai hin, iengkhawm thaw thei ka nei nawzie ka hrietchieng hnung hin hi hla hla hi dit thar ka thaw a:
Dam sung mi tuok ta po,
I tir ni sien;
An hawih le rinum khawm
Hi lawm ka tih.
A hi ka hung hni che,
Dam sung ka tuokhai chun;
I tirko tha angin,
Nang min hnai sien.
Beidawng tawp khawka Pathien bel el le, a sie a tha ka chunga thil tlunghai Pathien tieng mi hip hnaitu din a hni el hi hadamna a ni lemin ka hriet tah. Ka hni naw khawmin, pieng tira inthawka pasietna le nau inphir anga pieng hmun khat kan ni leiin, Pute Ruoivel angin Lalpa kuoma a hrana harsatna mi pe ding chun ka hni ngam lul nawh. Hi khawm hi ka tluk nawna a nih. Hmar thuvar bawkin “lamsak sul le puhai chu hne ban thei an ni nawh” a ti reng kha tie.
Hi lekhabu hi a ziektupa autobigraphy ang reng a nina lai a um a. A dam lai khuolzinnaa a thil tuok le thilthawhai, a thuhril le tawnhriethai, kohran a hmu dan, Pathien thu puotieng nun chauhva ei fepui dan dam, kohran rorelnaa tisa taka thlei bik neia ro ei rel dan damhai tlang takin a ziek a. Kohran le khawtlang hlimthla, takna ei nei nawzie fie takin a mi tarlang pek a. A ziektupa beiseina “Thawlawm hrilrik nawna Kohran, Pathien thilthawtheinaa inghat Kohran hi a hung pieng vak tah ka ring” a ti hi hung pieng vak mawl sien nuom a um. Chu pha chun, thawlawm thienghlim khawm tam lem tang a tih.
Hi lekhabu ziektu hi chu khawvela mi pieng vangnei tawp a nih. A chana a lung a awi a. A lunglai hluozotuhai a hmatiemin a hmu pei a, a la hmu naw a lan tlar hai khawm Lalpa Pathien a ring zo em leiin la hmu pei ti ka beiseipui tlat. Taksa thil taka, ka naunu, a lunglai hluozotuhai laia pakhat a ni tlat leiin, a mak naw ding a nih ti ka hrietchieng. Mi tu khawmin, a bikin rawngbawltuhai lem chun tiem ngei inla, a va ziek tha de ti el lovin, mani nuna, mani insunga a takin hmang tan inla nuom a um. Hi lekhabu hi a china a tawia chu a thufunhai hi rotling, khawtlanga le ringna nuna keithuoitu ropui tak an tling a nih. Tiem manhla um tak a nih.
By Prof. Lal Dena*, Inpui.com patron
Impressions on Keivom: Hi lekhabu tharlam hi L.Remlien-in “Keivom Nite: A Tribute of Mugical Discourse, The Living Legend, A Night with the man, his words and his songs,” Happy Hearts School Auditorium, Bethel, Churachandpur, 16 December, 2011, hmang zana a tlangzar a nih. L.Remlien hi autorishaw-pu Rengkai um, a hmel enin tlawm sienlakhawm, thu le hla tienga miril, ama kher hi lekhabu tlangzartua an ruot hi Hmar history-a mellung pawimaw tak hai laia pakhat a tling vein ka hriet. Chun, hi lekhabu hi David Buhril le Lalremlien Neitham-in edit thawa, Sinlung Indigenous Peoples Human Rights Organization (SIPHRO) hminga Delhi-a sut le insuo a nih.
Hi lekhabu hi part thuma the a nih a. Part khatna Hmar section-a hin mi sawm pasariin thusep an ziek a. Part hnina Mizo section-ah le part thumna English section-ah mi sawm pathum ve vein an ziek. A ziektuhai hin L.Keivom naupang laia inthawka lo inpawlpui tah, a lekha inchuk lai le a tlangval laia a thlum a al lo fa tlang tah, sawrkar sin a thaw lai le a pension hnung khawma lo inzui hrep tah le ama hmel ngei la hmuh nawtuhai khawma a hlaphuok le a lekhaziekhaia inthawka an lo hmel hriet dan an ziek a nih . A ziektuhai a tam lem hi sawrkara sin pawimaw lo chel tah, thu le hla tienga miril le ziek mi deuh vawng an nih. Hi lekhabu ka hmu dan tlangpui tlawmte heih tarlang vak ka tih.
1.L.Keivom le Pherzawl: L.Keivom le a pienga khuo Pherzawl hi the thei an ni nawh. Thu le hla a lakna hnar chu Pherzawl a nih zing. Hi lekhabu sunga thusep ziek po po hin L.Keivom chu khaw lai khawvel hmun insang, ropui le inhawiha um sien khawm, a pieng le murna hmun Pherzawl chun a hlim angin a zui zing hlak. Kum 1910-a inthawka Hmar biela chanchin tha hung lut leiin ringtu hmasaha’n Hmar literature bulthut an hung siem a. Mawlna le inthimnaa inthawka hrietna vara thuoi suoktu dingin February 1, 1951-a Manipur sim tienga high school hmasa tak chu H.Thanglor-in a hung hawng a. Kum sawmli hnunga Pherzawl khaw suok ngei L.Keivom hmangin Zoram khawvel hlimthla a hung hring suok dan hai, hi lekhabu hin fie takin a tarlang. Hla phuok ni sien, tienami le thusep ziek ni sien, L.Keivom thlarau le ngaituona chun Pherzawl Muolvenga an in a suoksan ngai nawh. An tanna zungpui Pherzawl a theinghil thei nawh a, a lekhabu pakhat khawm Pherzawl Titi tiin an buk hiel. Keivom kuthnung chik taka ei suih chun, thu le hla hlun a ser suok, hmu le tiem theia um hai hi ngaituonaah Pherzawl tlangah chenga a phu suok an nih. Amaah Pherzawl le tuta a chengna Delhi hi tangka hmai hni ang an nih ti hi lekhabu hin a hril chieng hle.(Editors:p.16).
2. Hnamah a chieng: Hi lekhabu sunga thusep ziektuhai po povin an ziek hmaih thei nawh chu L.Keivom hnama a chiengna hi a nih. Ram le hnam hmangaihnaa sip liemin, ei ram ei hnam a ta tlawk tlawk hlak (L.B.Sinate:p.110). A hnam hi a suong a, thuin amani hlain amani, a hnam le ram mawina le a hmangaihnahai hi an zawt mathlawn nawh. Hieng hnam hlahaia inthawk hin hnam hmangaihna (patriotism) le mani hnam ngaisangna a hung hring suok a, hnam inthuruolna a hung ra suok peih bawk a nih. Ama hnama a chiengna lei hin mi dang khawma hnama piengtharna an hung nei pha hiel hlak. L.Fimate chun hieng hin a lo ziek a: “L.Keivom le a hlahai lei hin ka hnam invawihna nun hi an chawm em em a. Hnama hung piengtharin, hnam ngainatna ka hung neih a…Keia ang bawkin khang hun laia (1960s) thalaihai, ruol pawl thei chin chu hnama piengtharna hin a hung nuoi tawl a. Hnam ta dinga tlawmngai pawl an hung pung ta em em el a nih. .Hieng anga hnama harna hung piengnaah hin L.Keivom hin a thaw hlawk em em a. Chuleiin, ama hi Hmar nauhai ta dinga ‘Socio-Cultural Revivalist’ a nih ka ti naw thei nawh” (L.Fimate:pp.114-115). Darsiemlien khawmin hieng hin a lo ziek a: “hnam hmangaihna tieng hla a phuokhai hin ka nuna sin nasa taka thawin, hnam hmangaihna le hnam ta dinga thahnemngaina nasa tak a mi lo pek zie hai tu tieng tieng hin ka hriet thar deuh deuh chu tie” (Darsiemlien:p.127).
Kum khat laia ei nunghakhai phairam hel pawlha’n rawng taka an sawisak tuma, lekha pawimaw sawrkara pek lut le chanchin bua thu pawimaw insuohai po po kha L.Keivom kuthnung vawng an nih. Hnam thila rawn zingin a um a, ka sawl ka kham a ti hman naw a ni tak. Chuleiin Dari Keivom khawmin, “Kan mimal le insung ta ding nek hmana ram le hnam ta dinga hun kan hmang rawn thei lem hi kan vangnei chungchuongna a nih” a lo ti hiel reng a nih. (Dari Keivom: p.140). Tu khawm hin L.Keivom chun Hmar le unau suopui dang hai inmatna suihin Cultural Mapping ti project buoipuiin a buoi mek zing.
3. Rimawi khawvelah: Hi lekhabua hmu hmaih thei lo pakhat nawk chu L.Keivom rimawi khawvela a sin lo thaw hai a nih. Khuong hi pi le pu huna chawngchenna le nun khawnuomnaa hmang hlak a lo ni leiin hun sawt tak biekinah lak lut thei lovin a lo um a. Amiruokchu, Mizoram le Manipur ramah harna runpui a hung tlung zet chun, khuong chu biekinah a chawngpu tak a hung ni tah. Khuong ang bawkin perkhuong khawm biekinah lak lut thei lovin hun sawt tak a um. Pathien inpakna dinga biekina la lut hmasa taktu chu L.Keivom a nih (Kh.Thangdailo:p.103). Ama hi mi khawsawt thei, hla ngaina, perkhuong per thiem le hlasak le phuok thiem ni bawk, ama rawia Jocund Company lo indin hiel a nih a; hi Company hin thil dang nekin rimawi hi a lo thupui tak a. Hi lei hin thu le hla tieng khawm ei hausak pha reng a nih. L.Keivom le rimawi inzawmna leiin hnam hla, sai hla le hla lenglawnghai tam tak a ra suok a; thu le hlaah hnamin a hausak pha reng a nih.
4. Tawngkam sertharna tiengah: Ei ramah Chanchin tha a hung lut hnunga ziek le tiem ei hung thiem chauh a ni leiin ei tawng hi literature khawvel tienga inthawka thlir chun naupangte a nih. Chuleiin, thumal (vocabulary) tieng ei pasie em em. Hi kawngah hin L.Keivom-in a thaw hlawk em em. C.Vanlallawma chun “Tawng Chhertu” ti thupuia hmangin hieng hin a lo ziek a: “Tawng bungraw ngah” han tih ai pawha ‘tawng hmang thiam mi’ kan tihho hlutzia hi aw!...An tawng chher chu miin kan pawmin kan hmanpui a, hnam nun tihausaa tiphuisuitu leh tituitu an ni thin. Pu Keivoma ngalfimin dam sela; a kutchhuak hnam ro hlu tam raw pip!”(C.Vanllallawma:p.219). Entirna dingin L.Keivom thumal serthar hieng: sinleng, tawnhriet (experience), chawibiek (worship), dawnril (thinker), minu (nuhmei) le a dang dang hai hi a tha em em a, Mizorama ziektu hmingthanghai khawmin an hmang mek pei a nih. .
5. Nationalism le Hnam inpumkhatna tiengah: L.Keivom hi kum 1991 chen khan Hmar tukvera inthawkin thil a thlir a. Hmar ninain thu le hla a ziek a. Amiruokchu, kum 1991-a Zoram Khawvel Bu khatna a zieka inthawkin Zoram Khawvel literature tuipuia an chawmlut tah a. Chutaka inthawk chun nghawng nasa tak ama nuna le mi dang nuna a hung inneitir tah a nih. Eddy Zosangliana Colney chun hieng hin a lo tlip a: “Mizo hnam movement-in Mizo thalaite a tih har thar leh hnua Mizo nationalism chawk nung chhunzawmtu le keng nung rengtu awm chhun a ni hial mai awm e” (Eddy Zonunsanga Colney:p.163). Mizo nationalism le inkawp tlat, the thei lo chu hnam inpumkhatna hi a nih. Hnam inpumkhatna tienga L.Keivam concept le philosophy hi Rualchhina Vangchhia, USA (p.149), Zosangliana Colney (pp.164-169, Vanlalremruata Tonson (pp.176-177), Lalhruaitluanga Chawngte (p.203); K.Krawsthanga (p.217) le Lalremruata Varte (p.232) hai thusepah hin fie tawk takin an ziek seng bawk.
6. Translation sinah: L.Keivom hin hlaphuok, thusep le lekhabu ziek baka, lekhabu hlun inletna sin khawm iemani zat a lo thaw tah a. Chulaia pawimaw zuol ziektu po povin an hril uor tak pahni chauh zuk la suok ei tih. David Buhrilin thusep pahni ‘Bible Inlet: Keivom le Luther’ ti le ‘Translation: Keivom and Luther’ thupuia hmangin L.Keivom le Martin Luther khaikhinin phek 51-56 le 275-280 hnuoiah fie takin a ziek a. Bible pumpui inletnaa an thiltum le an lo thaw hmun khat dan H.K.Kawllienthang-in phek 83-92 hnuoia chipchier takin a lo ziek bawk a. L.Keivom lekhabu inlet pawimaw em em pakhat nawk chu Rabindranath Tagore-in Nobel Prize a hmuna, khawvelin a hlutsak bek bek Gitanjali a nih. L.Keivom-in hi lekhabu Hmar tawng an let hi lekhabu rohlu a tling tak zet. An rang thei anga sut sut vat ni sien nuom a um. Chun, tulai khawvela thiemna le hmangruo hmanghai a changkang pei a, Hmar Holy Bible (Delhi Version) Mobile Version-a hlu luta a heih um dam hi ei vangnei hle. Khaw lai hmuna le ieng huna khawm Bible chang ei dit dit ei mobile-haia inthawkin ei hmet dawk thei zung zung el chu an ta hi, ei hamtha thlawt el.
7. Keivomesque: Hi lekhabua thil thar hrilsa lo thei lova ka hriet chu Keivomesque a nih. Hi thusep hi C.Lalawmpuia Vanchiau ziek a nih. A ziek tupa chun Keivomesque chu Sap tawng thumal, a lamrik dan mila Mizo hawrawpa a ziek hai hi an kawktir tak. A hriet awlsam zawng chun Keivomesque chu Keivom ziek dan style tina a nih. Entirna di’n Keivomesque chu aidentiti (identity), awrden (ordain), sarvis (service), kampen (campaign), mawdan (modern), rikawt (record) le a dang danghai hi an nih. Amiruokchu Mizorama ziek dan tlangpui chu English thumal a ni ang ziek el hi a ni deuh. Manipur tieng khawm hi hi ei zuih tlangpui deuhin an lang.
8. Thusep dang dang: Thusep dang dang Hmar sectiona P.K.Singson ziek le Mizo tawnga Francis Lawmkima, M.C.Lalrinthanga, H.Thangluoaia le L.H.Thanga-hai ziek hin L.Keivom mizie le a thiltha thawhai sir dang danga inthawkin an mi hril a. P.C.Lawmkung-in “Mizo te hian thu leh hla kan ngainat chhung leh, thuziak lam ke kan pen chhung chuan L.Keivom leh a thuziak te hian kan zingah hmun sang tak a luah reng dawn a. Heng te hi a damlai lungphun, phum bo theih miah lo, Khawvel chhuahsana Jordan ral a kai hnu thleng pawha amah hriatrengna hlu tak an ni dawn a ni,”a ti hi a tlip nal hlein ka hriet. English section-ah John Ruolngul, Kaihau Vaiphei, L.T.Ngaihte, Robert L.Sungte, Rochunga Pudaite, L.Keivom nauhai pathum le a makpa Tim Awan=hai ziek hin L.Keivom mi tin ta dinga ruoltha, thangpui ngaihai thangpuitu ‘role model’ a tlingzie le a mizie ei hriet lo tam tak an mi hrilsa bawk.
Thutlang kawmna: A tawi zawngin hi lekhabu hi thu le hla, ram le hnam ta dinga L.Keivom thilthawthathai thlur bingna a ni deuh tak. Hieng lawm lawma thiltha le ropui mi thawpektu hi.”full impression” ei neih theina dingin a chanchin tam lem, thlatu bula inthawka, a naupang lai, a lekha inchuklai le sawrkar sin a thaw sunga a thiltuok le tawnhriethai akhelneng akhawlnawnga hriet ei va chak de! Mahatma Gandhi chun ram le hnam ta dinga a thilthathawhai a hril lai zingin, a hratnawna khawm a ip chuong nawh. A pa hrangchat tawm lai vela a nuhmei pang lum a lo heih bel hman el kha chu, inzak um chu a ti hle ning a tih “double shame”(muolphona thuo hni) ti’n khawvel hrietin a puong ngam a nih. Chuong ang bawkin, L.Keivom khawm hin ama chanchin (autobiography), mi dang ziek thei lo le hriet phak lo thu inthup tam tak Zoram khawvel hrietin ama ngeiin hung phawr suok sien ei va nuom de!
About the author:- Prof. Dena teaches history at the Manipur University and he is a regular contributor to Inpui.com
“Dialogue on Tipaimukh Dam” is going to be released by the Vice-Chancellor of Manipur University Prof. H.N.K Sharma at MU Campus on 24th August, 2011.
The book is edited by Prof. Lal Dena and contains insightful views by various social activists and professionals.
Prof Gangmumei Kamei, Ex-Minister and RS Jassal, Comdt. (Retd.) and Prof. Amar Yunam DEAN, SSS will grace the occasion as Guest of Honor and Functional President respectively. Pradip Phanjaubam, Editor, Imphal Free Press and Prof N. Joy Kumar will speak about the book.
The book has highlighted both the positive and the negative aspect of the controversial Tipaimukh dam. Majority of the contributors are the local intellectuals from Tipaimukh area, who have freely expressed their opinions on the dam.
It is an essential reading for concerned ministries under the Government of Indis and the state governments in Noth East India including the implementing agencies, NGO’s and scholars seeking an historical insight into the dam and it’s ecological, environmental, socio-economic and political impacts.
Ziektu: Pu L.Keivom
If a person dies without his or her story
being told, that’s like a library burning down.
-West African saying
Hnam rothil a bohmang hmaa hlu lut vat vat hang poimawzie hi hrilin a siek nawh. Chu chu lungvar inril put le hmathlir nei hnam hrim hrimin inpui thei lo khopa an thil invoi hlak chuh a nih.
Kha hmaa Red Indians ei ti hlak, Columbus-in 1492-a America khawmuolpui a zuk tlung hma kum singnga lai zet hi ram lo hluo hmasatuhai, tuta Native Americans an tihai hin an mi hlui le upahai an thi zatin, “Ei laibrari a kàng ie!” an ti hlak. Chuong ang bokin, mihriem hung suokna ram ni dinga mi thiemhaiin an ngai Africa khawmuolpuia chenghai khomin, “A chanchin le tonhriet hril hman loa mi a thi chun, chu chu laibrari kang hmang ang a nih” an lo ti bok. Ieng leiin am?
Mi tin hin hun sawt nawte khawvel ei hung hluo sung hin iemani kong zawng bekin tonhriet ei nei seng a. Ei piengzie le phung a danglam seng ang le ei hma dom inang naw leiin ei tonhriet khom a danglam. Hun khata thil lawmum kha hun danga chu thil lawmum lo, mi pakhat ta dinga vangduoina kha mi dang ta dinga vangneina, hlawtlingna chu hlawsamna bul, hlawsamna chu hlawtlingna bul a ni thei. Ei thil tuok le hmasuon ang peiin hrietna ei hung khawl khawm rawn a, chu hrietnaa inthoka thaw dan thra lem ei hung hriet pha leh thil thiem chi khat chi hnih ei hung nei a, chu thiemna chi hrang hrang infawk khawma inthok chun varna iemani bek ei hung nei pei a, chu varnaa inthoka suok lungvar chu hmangin thil thar le thra lem ei hung ngaituo suok a, hma ei sawn hlak a nih. Hmasawnna ei ti hih ei tonhriet infawk khawma inthoka hung tro suok pei a nih. Mi tinin ei tonhriet seng thrang la hung thar peihai kuoma inhlan sawng hi ei tha bat a nih.
Kum sawt nawte sunga khawvel hmasawn dan ei thlir chun, a lawn amanih tlan amanih ni loin a vuongin a vuong a ni tak. Hi hi ni khat thilthua hung um el a ni nawh. Tonhriet, hrietna, thiemna le varna intling khawmin a hring suok a nih. Mihriem hi Pathien angpuia siem a ni thu Baibulin a hril a. Chu mihriema theina inphûm chu dannaranin zaa sawm vel chauh ei hmang phak niin mi thiemhaiin an sut a. Mihriemin hrietna, thiemna le varna ei khawl khawm rawn po leh einia theina inphum chu hmang hlawk dan ei hung hriet a, chu hrietna insersuon tung pei chun Computer Age hi a mi thruoi tlung a nih. Mihriema theina inphûm hi zaa za ei hmang thei pha chun mihriem hi Pathien angpuia siem a nina tak chu a la hung inlang ding chauh a nih. Chu thil chu Krista Isu ei ringna leia thlarau rama ei la rochung ding thu leh hin hril kop thei a ni lai zingin, ei hring hrietnain a dawl phak chin ngaituo chun hril kop lo a him hri lem ka ring. Kum tlukledingawn iemani zat hnunga chuh, mihriemin hma a sawn pei chun, an hril kop hun a la tlung el rawi mawh.
Hi ka hril chen khom hi mi threnkhat ngaithlak ding chun a him tawk ta naw el thei. Sienkhom, mihriem nina le theina ringot hmanga Pathien angpuia siem a nina tak mihriemin a tlung thei nawk hun ding sawtzie chu kum tluktledingawn zawnga zuk hril fie dan a um naw hrim hrim. Khawvel umphung hlak, Genesis bung khatna khel tieng chuh, iengkhom a puitling saa pieng loa dam tea hung insersuon tung pei a ni bok si. Chu chu Fundamentalist intihai ngai pei naw zawng tak a nih. Sienkhom chu chun umzie a nei bèk nawh. Hrietna a pung dan ang peiin thil umzie hriet fiena khom a hung pung pei a. Kha hmaa Modernist kha Fundamentalist-a ngai a hung ni a, chu chu thil umphung a nih. Ieng khom ni sien, tonhriet ringot khawl khawma inthoka Pathieng angpui nina ram chu tlung thei a ni naw hulhuol. Chutaka chun a nih Isu Krista hmanga Ama Pathienin mihriem le inzom nawk theina kawitan a hung hong makna le ropuina chu a’n thlung chu nih.
Ei thil hril le laibrari kang thu inkar chu hla deua ngai pawl ei um el thei. Sienkhom, thil intringmit tlat a nih. Tui far khat pei intling khawmin tuifinriet a siem angin, hrietna far khat pei mihriemin ei thaw khawmhai chun hrietna tuifinriet a siem ve thung a nih. Chu hrietna chu lekhaa inchikna hmangruo an hmu suok hma chun bauin an inhril sawng a; lung le thing hmangin an thu le hlahai lim chu an lo maksan a. A ziekna hawrop neihai chun savun le thil dang dangah an lo ziek bok a. Kum 1440-a German mi Johannes Gutenberg-in lekha sutna khawl (printing press) a hung hmu suok hnung lem chun hun sawt tak ei khawvel thima inthrung chu khaw varah a hung lut a, khawvel hmelhmang a siem danglam a, kam zalenna a hung pung ruol peiin ngaituona inril tak tak, kha hmaa khuop dea um chu a hung insuo zalen a, thil thar thra lem a hung hring suok a, chu fe pei chun tu laia hmasawnna nasa tak hi a hung thruoi pei a nih. A bul ei thlir chun hrietna le thiemna tui far intling khawma inthoka suok a nih.
Hmun danga van tong deuthawa hma an sawn hnung, Taj Mahal an bawl hnung kum 241-ah ei ramah misawnari hungin A AW B an mi siempek a. Chu taka inthok chun ziekin ei thu le hlahai ei hung hlu lut tran a. Chu hma hrim hrim chun ei thu le hlahai chu an hrietzingna phekah khumin, thrang la hung peihai kuomah trongbauin an inhlan sawng a. Chuong thu le hla chu ei hau hman em em a, abikin hla tieng ei hausa zuol a. Lekha ei hung neia inthokin a thren chu ziekin ei sie hman a, a tam lem chu a hretuhai an thi ruolin a bohmang tah a nih. Hieng ang tienga inhnik mi le thilpek dong mihai an thi zatin ei laibrari a kang hmang a nih. Inpâm an um khop el.
Sienkhom, inpâm nachang hrie mi ieng zat am um ei ta? Hi zawna hi don ngei chi, sienkhom don châkum lo deu el a nih. Kristien sakhuo a hung lut khan ei khawvel a hung inphir a, ringtu le ringnawtu, Pathien thu awi le Pathien thu awi lo tiin ei hung inthre a. Ei suotlang hlui, kristien sakhuo a hung lut hmaa ei nunphung hrim hrim chu ramhuoi be mihai thaw dan phunga hung belin, ringtharhai chun an hung hnawmhnawl a, ei hnam rohlu tam tak chu tawk thieng lo, tirdakumah ei hung ngai tah a nih. Hi leia ei thil hlu ei chan zozai tah hi a a man tozie sut suok ngaina a um nawh, a san chu a hlutzie suma inkhi thei a ni naw leiin. Ei laibrari raw rawntu tak chu ei sakhaw thar le thina a nih. Tu lai chen khom hin ei thiempuhai lai hin sakhuo hmanga ei laibrari an raw rawn po leh an lallukhum sa sot dinga ring pawl an la bo nawh.
Laibrari kang inpâmumzie hi hrilin a siek nawh. Inpâmum tak chu a bilding ni loin a sunga hrietna le thiemna thu umna, lekhahai kha a nih. Bilding chu sum nei phot chun a nêk daia thra bawl nawk el thei a ni a; lekhabu vang amanih thu poimaw inziekna lekha, meiin a kang hmang tah ruok chu sum ieng zat khom senga nei nawk el thei a ni nawh. April 13, 2005-a lekhabu 47,234 umna Central State Library, Imphala mi an hang raw el dam kha chu pangzat a um khop el. Hnam boral mekhai nungchang a nih. Grik mi var Euripides (.485-406 BC) chun, “Pathienin a suksiet nuomhai chu a sukvet hmasa zet hlak” (Those whom God wishes to destroy, he first makes mad) a lo ti hrim a nih.
Laibrari kang hril tâka chun hril ding tam tak a um. Chuong laia hril kai zie hlak chu kum 390 AD vela kang Library of Alexandria kha a nih. Alexandria hi Aigupta rama Alexander The Great khaw indin a ni leiin, a hming chawiin Alexandria tia ko a ni a. A hung thlaktu Ptolemy II Soter chun BC 283 khan laibrari hi a’n din a, a kang hin khang hun laia thiemna le varna thu inziekna lekha poimaw maktaduoi chenve neka tam a kang hmang vong a nih. A rawtu le an raw hun le san nia hril a tam a. Chuong laia mak deu el chu, Tirko Paula rawihai raw ni dinga intumna a um chu a nih. An hril dan chun, Tirko Paula khan Zoroasthrian sakhaw inzirtirna thu a lak sawng rawn em em a. Chu inzirna thu inziekna lekha hlui an siena tak chu Alexandria laibrari hi a ni leiin, Paula zirtirnahai hi ama awm thusuok el a ni nawzie miin an hriet an inlau leia Paula rawihaiin hi laibrari hi an raw niin an zeldin. Chu chu thudik a ni naw dingzie chu ngaituo sap rak khom a ngai naw laiin, hieng ang thu an hang zep sa hin Alexandria Librari chauh khom ni lo, laibrari dang kang poizie le inpâmumzie a tar lang zuol a nih.
May 2011 sung khan zan riekin trum hni zet Sagang le a se vela khuo Tuiring, Langza, Kananphai, Theikhakhi, Khonomphai le khaw dang danga Kom lalhai le an upahai inpawlpui dingin Buonga le David Buhril thruoiin ka fe a. Kan mi inpawlpui le an thu le hla iemani zat kan rikawthai hi kum 85-95 inkar mi deuh vong an ni ta a. Chuonghai laia pakhat chu kum 2009-a Tuiring ka sir truma ka titipui Saitho a nih. Kum hni hnunga ka hang inzin nawk khoma ka zong hmasa tak chu ama bok a nih. Kan inzin nuhnung tak khomin, Tuiring kan suoksan hmain a inah ka va pan a, thlalakna leh video-in a thla ka lak a, hlim taka inchibaiin kan inthre a. Delhi tieng kar khat chama ka fe hnungin June 11, 2011 khan Churachandpur tieng ka kir nawk a. Ni hni ka cham hnungin Saitho thi thuin a mi hung dèng a. Ei laibrari poimaw laia pakhat chu ei lo chàn nawk tah a nih. Poitiin a sawt naw a, ieng angin sûn inla khom umzie a nei ta nawh.
A râla hang fe hrâm ka nuoma chuh sin buoi leiin ka fe thei ta naw a. Ka zuk ngaituo zui chun, Tuiring kan suoksan tawma hun teptêr tak kara va sir a, a sekotrol inri rok roka hong a, a thla kan va lak trawk trawk kha a san inril a lo um a nih ti ka zuk hriet suok a. Kan thlalak le video hi a damlai ni phêk tawp tak a phok hmaa a hmêl le hlimthla rikawt a maksan nuhnung tak a ni ka ring a, hamthra ka’n ti hle a. Hunbi kim vongtuin rem a ti chun, hi a thlalakhai hi chawiin, a inah ngei, a tuol sekotrol sei tak khah inri rok roka tawlin, khawsawt taka a maksan a sunghai kuomah, ralna puon leh ka la hang inhlan ngei ka beisei.
Ei laibrari poimaw a hang kang el hlak hi chuh, hril ding a vang thei ngei maw! Khuo rel hlak dang thei a ni bok si nawh. Amiruokchu, a kang hman hmain thaw thei ei nei. Mani tonhriet seng zieka maksan hi thrang la hung pei dinghai laka tha bat ei sut dinga ei hmaa innghat a nih. Ei kawl le kienga um, ei khawsakpui, tonhriet poimaw neihai thu le hla ei hriethai chu inchikin ziek seng ei tiu. Chu chu ei hnam le Pathien laka mawphurna ei hlen ding chu a nih.
Hieng tienga enton tlak hnam chu Israelhai an nih. Anni hin hnam thuthlung ang deuh an inbituk chu kum tinin, puitling taphotin a tlawm takah lekhabu 10 bek tiem le an dam sung lekhabu pahni bêk ziek a nih. Chu chu an insukhmu leiin zieka thil inchik tieng tu hnam tluk ruol an ni nawh. An Jerusalem voi thum top an sukrieu hnung le anni le anni kar le hnam dang le indona leia an hmun khuorna hrang hrang sukchimita a um hnung, Hitler-in maktaduoi 6 top sukhlum a, an thil neihai le thu ziekhai a raw dur dur hnung khomin, a ziektu an lo tam èm leiin hum tawk an lo nei pei a. Chu ra suok poimaw tak chu, khawvela lekhabu huoisen tak, Baibul hi a nih. Tu chena cultural mapping thaw lai po poa thaw hlawk tak chu Judahai an nih.
( Saturday, June 25, 2011 Delhi)
Rev Lalneimawi in uluk taka a buotsai “Mania Hmar |awng Inchukna” ti lekhabu thar chu zawr suok thei dinga sut zo a ni tah a. Hmar tawng inchuk nuom le thiem nuomhai ta dinga hmang tangkai thei tak ni dingin ka ring. Hmar MIL inchuktuhai ta ding lem chun an sawrtangkai zuol ka ring. A dithai chun Pine Hill Agency, Police Thana tuol, Teddim Road-ah inchawk thei zing a nih. Copy pakhat man Rs. 60/- chau a nih.
Sd/- S.N. Ngurte
Chairman, Hmar Literature Society, Churachandpur.
Book Title: Dialogue on Tipaimukh Dam
Authors:- Dr. Lal Dena, L.Keivom, K.Prongo, Prof. Arun Kumar, Joseph Joute, David Buhril, Robert L. Sungte, Thangsawihmang Sawngate, Dr. Immanuel Zarzosang Varte, R.S. Jassal, Dr. Lalkhawlien Pulamte, K.A.Singh, Dr. Kshetri Rajiv Singh, Zothanchhingi Khiangte, Dr. Chungmeijai Mathew Kamci, Lalruoivel Pangamte, Ginneihching Simte, David K.Zote and Others
Edited by: Prof Lal Dena, Manipur University
Price:- Rs 700/-
Publisher: Akansha Publishing House
Release Date:- Yet to be finalised.
By Pu Ramthienghlim Varte, Senior AnthropologistBy Pu Lawmkunga IAS
Mi thiam pakhat Francis Bacona chuan “ Lehkhabu thenkhat hi chu thlir liam thuak tur a ni a, a dang chu dawlh liam puat puat tur a ni; tlemte erawh hi chu ngun taka ţhial chipa pai ţawih dap tur an ni” a lo ti tawh a. A dik ngawt mai. Keipawh hian lehkhabu leh lehkhaziak dang engemaw zat hi chhiar liam puat puata theihnghilh leh tâk mai hi ka ngah fu tawh mai a. A then tlemte erawh chu en zawh pawha en leh tul reng mai tih ang deuhvin ka chhiar chhuak zingin ka khâl hneh viau thin. Chung lehkhabu zinga, ka chhiar nawn fo thin, ngaihnawm ka tih leh ka thial chip viau chu L.Keivom lehkhabu Thuthlung Ram (1997) hi a ni.
A lehkhabu hming pawh hi mawi ka tiin lung a kuaiin ka hria a. A chhunga thute lah hi Mizo Kristian te tan phei chuan arpui tui lai sa ang maia dawlh zawt zawt chi niin a lang. He lehkhabu hi a ziaktu ngeiiin autographed ngatin kum 1998 khan duhsakna nen min hlan a, thilpek hlu ber pawlah ka dah nghe nghe a ni. Kum engmaw zat liam tawh hnu-a han thlirlet leh hnuhnawh chu maksak pawh a chang thei mai thei a. Mahse he lehkhabu hi a ni leh kumin a thunun lo va, “Thar a la ni engtik pawh” tih hla ang deuh khan englai pawhin a hmantlak reng dawn a. Chuvangin vawiina kan han thlir let chauh pawh hi thilsual tak ti zawng kan ni lo ang chu.
LEHKHABU CHU: A lehkhabu pianzia hi mi hip tak zawng a ni lo. Computer sulhnu chu hmuh theih a ni nain tunlaia offset leh desktop publishing-a chhuah lehkhabu chu a tluk lo hle. Mahse nula ngaihno bei tak chu a chenna in tlawm avangin kan hnualsuat chuang lo va. A in ai chuan a nula khan kan rilru a la zawk thin. Chutiang chuan he lehkhabu pawh hi a lehkhapuan te tle vur lovin a khawl-hâ te fiah kek kawk lo mahse, a chhunga thu awmte hian min hip a, a hlutna a bo chuang hauh lo a ni. Phek 326 zeta chhah a nih avang hian a chipchiar chuan kan en hman dawn hauh lo va. Kan sakhi chul ram fan puat puat dawn a ni ber.
Thuthlung Ram-a hmun luahtu pahnih, Ismaela leh Isaaka te thlah kal zel dan chipchiar taka sawina lehkhabu a ni a, bengvarthlak tak a ni. A hmawrbawk nan Ram Thianghlim chanchin a rawn tarlang leh bawk a. A chhung thu kan chhiar hian a ziaktu hian Thuthlung delh chin ram, tlang, lui leh ruamah min hruai lut a. Amah ngeiin a ruh leh tisa ngeia a fanzia te min han hrilh hian chhiar a tinuam em em a ni. Bible-a lang zing viau si, tunlai khawvela lang ve ta lo Moab leh Edom ram kha Jordan Sawrkar ram chhunga awm thin a nih tih te hi kei chuan ka lo hriat phah a , hlawk ka inti khawp mai. Edom hnam ral lamin Idumai hnam an invuah atanga Heroda te chhungkaw lo chawr chhuah dan a sawite hi a tha hle a ni. Dik chiah chuan kan Bible hi chu Pathian thil tum leh duh dan tlangpui zawr zawr sawinaah a ngaih theih a. Dan (Act) hnuaia Rules (dan tesep) siam leh a ngai ang deuh hian sawi zauna leh hrilhfiahna kan mamawh chang a tam hle a. Chu mi atan chuan Thuthlung Ram lehkhabu hi lehkhabu tangkai leh hlu tak a ni ngei ang.
Tin, mi tam tak chuan Israel fate Pathian hnam thlan bik an nihna hi an pawm thei lo va. Pathianin mi tumah duhsak bik a nei lo, tihah hian tan an khawh a. An sual leh luhlul chang chuan Israel fate hi Pathianin A hrem thin teh meuh mai a. Mahse a tawpah chuan duat takin a pawm leh thin si chu a nih hi. A thlan ve loh hnam, Israel hmelma te chu an ral thûm a nih loh leh nuamin an dam khawchhuak bawk si lo. Vawiin thlenga khawvel hnam tinin he hnam leh ram te tak te Israel kan ngaihthah theih miah loh dan atang hian hnam thlan an ni tih zawng phat rual a ni lo ve. He mi chungchangah hian L. Keivom nen hian kan thu a rual viau mai.(phek 104).
Chhandamna chang tur chuan Pathianin mi tumah duhsak bik a nei hauh lo va. Mahse rinna leh thlarau lama hmahruai tur chuan Israel hnam hi A thlang tlat si a ni. Keiniho thleng pawh hian Israel te hnam thlan an nihna zar zo tum kan ni a. Kan sakhua pawh hi Israel ram atanga rawn zi chhuak a nih si hi.
LEHLAM ZAR ATANGIN: He lehkhabu hi fak ar-ek chu ka tum hauh lo va. Kan Bible leh Kohhran Hla Bu te meuh pawhin sawiselna an pumpelh thei lo ang bawkin he Thuthlung Ram pawh hi mark zaa mark za puttir chu thil theih a ni dawn lo a ni. A bung tin, a phek tin leh a tlar tinte kan bih hman dawn loh avanign a zualpui chauh i lo en thuak thuak teh ang.
Phek 35-naa Israel fate Sinai tlang (hlingbawn sic) kum 40 chambang anga a sawi hi Bible sawi dan nen a inmil thei lo va. Bible chuan Mosia khan Dan lain ni 40 zet Sinai tlangah hian a han thang bo zawkin a sawi a ni. Kum 40 kha chu Aigupta ram atanga Kanaan ram luh nana an hun hmanral a ni zawk ang. Adama atanga Abrahama hun inkar hi kum 4000 zet niin a dah bawk a. Hei hi thil ni thei a ni ang em? Isua pian lai kha BC 4 vel ni-a rin a ni a, chuta tanga chhut let chuan lei leh van siam hun kha BC 4004 niin mi thiam te’n an chhut bawk si. Mahse L.Keivom hi chuan kum 4000 vel kha Adama leh Abrahama inkarah a khung vek mai a. Abrahama leh Isua inkar kum hi a bo dawn tlat mai. Sawi fiah deuh a ngai awm e.
Tin, Mosia’n Kannan ram a thlirna tlang hi Nebo nge Pisgah tih hi romei ang deuhva man tur awm chiah lovin a chhuah a. Deuteronomy Bung 34 kan en chuan, “Tin, Mosia chu Moab phaizawl atang chuan Nebo tlanga Pisgah tlang chhip, Jeriko epah chuan a chho va” tih a ni a. Hmun danga kan hmuh dan chuan Nebo tlang chhip hi, Pisgah tlang chhip zum tam tak zinga a sang ber niin a lang. http//en.wikepedia/win/Mount_Pisgah_(Bible).
Tin, Jeriko kulh Joshua hova an au chim kha lirnghing tihchim ni thei awmin a rawn chhuidawn a.(phek 305) Mahse hetah hian fimkhurna tur kan neiin a lang. Pathian lehkhabu kan ring a nih chuan a ziak ang hian pawm mai ila. Lirnghing pawh lo ni se, Pathianin a hun takah a nghintir a, Israelte tanpui nan a hmang a ni mai a. Pathian hnathawh ni lo ang dawn dawna her kual chu a fel zan lo vang. Pathian thuzir thuk thenkhat chuan Isua thlipui hau reh leh Tuipui Sen vuak chahte pawh an sawi lolam tan der tawh a nih hi.
Tunah chuan a Mizo tawng lam lo thlir tawh ila. L. Keivom hian ziak mi dangte ang bawkin tih dan pakhat a nei ve a. Chu chu tawngkam chher thar leh thluaithlum kual(circumlocution) hi a ni. Mi dangte hnehsawh taka va nekbeh sawi nan hnapzial a hmang fova, hei hi Mizo tawngkauchheha hman ngai loh a ni a. Tin, “Kutphahah chil an phul a” tih te hi Mizo tawngkauchheh dik lo hrim hrim a ni. (phek 51na). Kutah chuan chil kan chhak zawk thin a. “Keite thinrim angin an ngur rum hle a” tih pawh hi Mizo tawng tlabal tak a ni. “Keite thinrim ang maiin an rum ham ham mai a” tih te emaw ni zawk se. Keite ni lovin ui hian mi a ngur thin zawk a ni.
Tin, Mizo tawng kauchheh pakhat “Sêra mu kan thur lo” tih hi a kailek ziah bawk. L.Keivom hian a ngial a ngana (literally)-a hman a tum thin a, a tisual thin a ni. (phek 81na).Tawngkam tlanglawn (figure of speech) pakhat a ni mai a. Sera mu a thur leh thur loh lam sawi tumna a ni lo. Chuvangin kan thiltih tur kan phur ta vak lo a nih chuan “Sêra mu kan thur lo” a ni. Mizo tawng veka “Vanlaia tla ang” tih pawh hi mi rethei leh baihvai sawina mai a ni a. Tumah vanlai atangin an rawn tla tak tak ngai lo.
Phek 56naa a thu rawn hman “Bethlehema kir leh turin a lung a phan a” tih te Hi Mizo tawnga awm ngai lo a ni. Naomi’n Moab ram atanga Bethlehem pan tura a rilru a siam thu sawina mai a ni a. A lung a phan tih chu Mizo tawng thiam pangngaite hriat thiam loh chi a ni ang. Tin, Davida hian sairawkherhin Goliatha kha a perh thlu lo va, virvawmin a vawm thlu a ni zawk e. (phek 63na).
Phek 111na-ah hian khang hun laia India sawrkar leh ram dangin an kawmserh Israel ram luh a khirh dan chu kual kawi fein a rawn sep a. “Aizawl Treasury Square-a mi vanglai bera KS turu-a mi zawng zawng awrden nena inkuangkuaha len ang mai a ni awm e” a rawn ti duah mai a. Hei hian a lehkhabu hlutna literary value a tihniam thelh a ni. A sawi tum pawh a tichiang chuang bawk lo.
Tin, lehlamah chuan L.Keivom hi inti Mizo tak mai, Saptawng pawh Mizo aw phawia ziak duh zel mi a ni a. Benedikson, sekiular, miuziam, telefawn etc ti zel mai a ni a. Mizo tawng chhiar thiam hram hram te tan chuan a tha phian ang. Mahse zirlai leh midang tan a that lohna a awm thei. A saptawng spelling dik tak an hriat dawn loh avangin lehkhabu dang an chhiar hunah an buai fo ang a, dictionary-ah lah an zawng chhuak thei hek lo vang. Chu ai chuan a saptawnga ziakin kualkhung chhungah a lam dan dah mai se a that zawk hmel a ni.
Tin, phek 102naa Chanchin Tha Marka ziak changvawn sawia sawi tluan parh theia a insawi hi pawm loh ngawt theih a ni lo ang a. Mihring rilru a inchak hleih em a. He lehkhabu bung 16, chang 228 zet awmna sawi zo thei L.Keivom hi kan ngaisang tur a nih hmel khawp mai.
Kan sawi zo hauh lo mai. Kan sawi zo thiam bawk nahek lo vang. Hetiang mi thiamte lehkhabu keini angin kan han thai let ve hi chuan a vun chhia pawh kan su pilh zo awm lo ve. Mizo tam tak ang bawkin kei hi Israel ram hmuh chak ve tak thin ka ni a. Vanneihthlak takin kum 1988 July thla khan National Defence College hotu te zarah ka zu tlawh ve a. Chuvangin L.Keivom thusawi tam tak hi ka lo Amen pui thluam thluam thei a ni. Chuvang taka han chhuizui chak pawh ka ni reng â a. He lehkhabu hi rotling a ni a, hriatna a tizau a ni. A fel fai tawk lohna te zawng zawng hi a hlutna hian a buk hneh zawk a, mitin chhiar atan ka rawn recommend e..
P.C.Lawmkunga Imphal
January 06, 2011
AN HUNG PIENG TAH A.
Lal Dena, Manipur University.
Ni kum khan ei chanchinbuah hin ei thu le hla kungpui Pu Zaneisang-in hi hla chungthu hi a lo ziek tah a. Ka thlawpna ni fawmin keia thlirna tukvera inthawkin la hei tuihni met ka tih. Krismas a hung tlung zata, biekinah thuhriltu’n hun a lak hmaa hi hla hi ei sak zet naw chun Krismas hmang hi bukim tawk naw hielin ka ngai hlak a. Krismas hla po po hai laia a ropui taka kei chun ka ngai hiel a nih.
Sie le tha hrietna theira ka fak hma chun hi hla hi Pastor Thangngur phuok niin ka lo ngai zing hlak a. Chitea thu le hla tieng ka hung pal inthuk met hnungin hi hla hi Kamlala phuok a ni ti ka hung hriet chauh a. Hi hi Mizoram le Manipur tieng khawm pawm dan tlangpui chu a nih. Ka ngaituona sukbuoitu chu hi hla hi Saptawngin a lo um ve tlat a; English version le Mizo version hi tum hmasa lem a ta ti hi a nih. Hi hla hi Saptawwnga mi Mizo tawnga inlet ni sien, chang khatna ve ve hi an ang thuok a, a dang po po hi an ang naw vawng a. Ei sui fie zuol theina dingin Saptawnga a hla thu hi a rengin zuk tarlang ei tih:
Many worldly kings have been reigned after ‘nother
But there’s none like the King Jesus Christ our Saviuor;
Saviour Lord was born at the manger of Bethlehem,
Oh rejoice in the Lord, He is the King of Kings.
Let the gald alleluia resound far and wide,
Men and angel sing loud and rejoice side by side;
“Glory be to the gracious and Almighty King”,
Glory we now proclaim and forever will sing.
Why should men on the earth be so gloomy and sad,
Since our dear Christ Redeemer made all men so glad;
When from dead and from sin He has set them free,
And has opened to them the gate of liberty.
When all sins now depart and is crushed by His grace,
The true life and true health comes at once in its place;
Then the angels and men filled with joy may sing,
As they see and adore Christ the newly born King.
On the earth out darkness shines now bright light,
Which the angels on high sing with joy on this day;
“Glory, glory to God and God’s peace to men,
May be now and forever, Amen and Amen”.
Saptawnga a hla ziek hi hei bi veng veng la, Mizo le Hmar tawnga mi leh chang khatna tlar thumna chena mi chauh an inang a, a dang po po khi an inang naw vawng. Zosap Mizo tawng thiemha’n Kamlal hlaphuok Saptawngin an inlet ti inla, Mizo/Hmar version leh hin an inang bawk si nawh.
Chuleiin, hieng ang hin thu tlangkawmna siem inla a him takin ka hriet. Hnam nunphung ruongam sunga hla tuolto a hung suok hma khan, ei mi hmasahai khan Sap hla thluk besana hlaphuok an lo ching a. Lalzova, Vankhama le mi dang dang hai khawm khan Sap hla thluk hmangin sai hla tam tak an lo phuok hrim a. Chuong ang bawkin, Kristien hmasahai khan R.Sankey le Alexander-a mi hai inlet an ni hma khan, Kristien hla Saptawnga phuokhai thluk hmang khan Mizo Kristien hla iemani zat an lo phuok a. Tuta ei buoipui mek “Khawvela hin lal tam tak….” ti khawm hi Sap hla thluk hmanga Kamlal-in a lo phuok ring a um.
Ei thu buon ei suktawp hman a Sap hla thu le a Hmar hla thuhai hi a tlangpui chauh la hei khaikhin vak ei tih. A Sap hla hin Isu Krista hung pieng leia hnuoi mihriemhai le angelha’n Iengkim thawthei Lal tak kuoma chawimawina an inhlan dan, Tlantu’n suolna le thina dan inthawka a min tlansuokna dam, chatuon chatuona Pathien kuoma ropuina inhlan thuhai a hril uor deu tak a. Hmar hla ruok hin chu Isu Krista a hung pienga inthawka thil tlunghai po po – van mipuihai lawm hla rem, berampuhai chibai buk dan, khawsak mivarhai chibai buk dan le Herod chibai buk ve tum dan hai a hma tiemin a hung insam a. Ei sak nal sa a ni lei amani ding, a hla thu hrim hrim hi a bula inthawka a tawp chenin a hausain a mawi a. Entirna’n- an rawl mawi thangkhawk vel chu berampu’n an hriet, thangvana arasi’n an hma a hung thuoia, a pheisen ral a khawm Judai ram vela mi - ti hai dam hi a thlarau tieng kher naw khawm, literature hlutna tienga thlir khawmin a duoi nawh. Hieng anga hla tha, inthuk le thluk tha hi ro a tling tak zet a nih
A chang tawp taka tlawm em ema tawngtaina ang deu a, a hei khar hi a mawiin a ropui inthuk a nih. Hei insam nawn ta:
Isu, vawisun hin kan lungril bawng in tlawm a,
Insieng thar nawk la nang kan chatuon lal dingin;
Kan kut inrieng hi Mari kut angin ngai la,
Kumkhawtluonga lawmin hlim kumkhuo tang ka tih-
Hieng lawma inphahnuoia hlaphuoktu’n Siemtu a hang dawr hi, Siemtu lunglai tui ang innem naw thei naw nih. Hi hi tiemtu po po hai tawngtaina ni ve seng sien nuom a um.
(LD-25/12/2010)
“It’ll be available for free download after officially launching a new website by the same name,” sources involved in the on-going project said
Zoram Khawvel series is authored by noted Mizo litterateur and retired Indian Foreign Service officer Pu L.Keivom. Though Pu Keivom belongs to the Hmar Mizo community he had penned all the eight Zoram Khawvel series in Mizo (Duhlian).
“If everything goes well as planned, the e-book will be ready by second week of June,” the source said.
It may be noted that Pu Keivom’s book NUN RAM was released by Inpui.com and Indin last year. That e-book is available for free download here.
While NUN RAM is a collection of short essays, ZORAM KHAWVEL PART 1 will be the first Mizo hardcover book to be released in the e-book format. However, the style and format of the new e-book is not yet known.
http://mizoramexpress.com/index.php/2010/05/zoram-khawvel-to-be-released-in-e-book-format/

INPUI will be a year old in October, 2009 and to mark the occasion, we will be publishing Pu L Keivom’s ‘NUM RAM’ in an eBook format on September 29, 2009.
[By Pu L.Keivom*]