HMAR KHAWBUNG BAWICHHUAKA
(7th March 1912 – 12th March 1985)
By. Lala Khobung,Aizawl.
Dr.Lalkhawlien Pulamte article le in zoma Hmar Khawbung Dohnuna chanchin ka ziek khah lo tiem ta ngei in ta. Ka hril ta ang khan H.K.Dohnuna khah Hnam a chieng tak a nih.Hmar trong a hla phuok ding a Rev. Thangngur thu rawn petu, Hmar trong a Inchuk tran bu (Bu hmasa) le Hmar trong a hla bu siem hmasa tak a nih a. A naupa kum 1920 bawr vel a Doctor puitling Dr.H.K.Thanglura khah a nuhmei ding in Parbung khuo mi lekha thiemna nei khom ni lo Hmar nunghak Darsunkim (Deknu) an nei tir a. Chu ang bok in a naupa mi ropui H.K.Bawichhuaka khom a Hmar-Traite nunghak,Hmar trong hmang ngei,lekha ziek le tiem thei trawk Vanlalmuon (Muoni) nuhmei in a nei. A nau lai a lekha thiem thei tak Sapthlengliana khah Doctor an chuk lai in a thi hlau ela,in ro a um tak zet el. A nuhmei Roziki khah nu rorum tak a nih. H.H.Coleman in Saptlangval a phier na lei a 1929 a NEIG Mission sung a buoina namen lo a hung suok lei a kohran a koi dar khan HKD chuh Saptlangval tieng a thrang a,anni tieng a thrang thoktu khah an thrahnem ve si a,sap ram tieng a sum hung hlak chuh an hmang ve thei ta si naw lei in HKD poisa in an in enkol a. Chu bakah sorkar tieng a inthok in suk buoi an ni zing bok lei in HKD chuh a bei a dong thei hle el a.A nuhmei Roziki chun “Ieng lei a beidong el am I nih a ?,I umna ding chuh nikhat thil thu a khom tlangval hai in bawl zo el thei an ta,kei le naupang hai chuh hnuoi le van kar a um in kan in chung chuh van ni’ng a ta,kan khum chuh hnuoi ni’ng a tih” ti in a thla muon.
HKD a thi thut lei khan a rawi hai khah an bei a dong ta vieu el a.Tlangval hlak chun a nuom ang in sum a hung thawn thei si noh. Welsh mission ah an nei po po leh lut vong ding in thu an suk thluk el ta a. Hi thu hih Roziki’n a hriet chun a tlawmngai em em el a, thil um dan hai chuh Saptlangval a zuk hril a. Saptlangval chun “Hmingi nu (Roziki) le chau khom IBPM ah ngir zing kan tih” ti in lekha a hung thawn.
H.K.Dohnuna nau pariet lai a pakhat,miropui, Mizo District Councila Secretary,MDC le C.E.M (Tulaia Chief Minister ngirhmun) chen lo ni phak H.K.Bawichhuaka hih a naupang lai a inthok in mi danglam tak a nih. Doctor khom kum thum an chuk a chuh a ten a siet em lei in zo lovin a mak san. A tleirawl lai chuh Bombay ah Film star ni tum hlak a nih. Dacca a school a kai lai iemani chen a chanchin a sunghai in an hriet ta naw lei in a pa’n an makpa Dr.Khuala chuh zu zong dingin a tira. Dacca ah a zu hmunaw lei in Calcutta tieng a zong pei a, night Club ah Sap nuhnghak leh an lo lam zek zek lai a zu hmuh a, an in Lakhipur tieng a hung thruoi. Hi lai huna hin ama chuh vuongna khal (Pilot) inchuk na ah a lo in admit alo nih. Ni khat chu Lakhipura an in varandah ah a pa leh to trokin an in thrung a, a pa chun “Bawiha,iem I ngaituo ?:” a hei ti chun “Khuola khawvela a hung pieng ve hi chuh ava hei vangduoi thlak de aw,lo um naw chu ni sien vuong ve duoi duoi ding kan tah a“a tih. Hi zova hin Shillong ah class 7 & 8 a zova,class 9 an chuk lai a pa thi lei in a sunzom ta noh. Kohran tieng hun sawtnawte hotu a ni hnungin politics tieng a lut. 1942 – 1945 Lakhipura a umlai President of Hill Panchayat a nih a,Mizo Union Party a khan hotu poimawtak a nih. Chalte Pahlira Hmar –Thriek-Tuolor khah kan in ngaina in kan inpawlngei vieu a,ami hril dan chun –Lushai hills a Mizo Union hotu hai khan Manipur tieng a mihai ngaisak talova Autonomous District Council an lo pom el khah ama le HKB khah an huphur lei a nih. HKB khah politics lei in jaila hai khom a lo intang ve a.
Dr.Rochunga Pudaite mi hril dan in, Manipur sorkarin Manipura a lut an phalnaw khah a hrietzinga. 1947 a India in independent a hung hmu khan Manipur Borsap kuomah thirhrui a thona “Manipurah ka hungding ana,ka tlungna ding Dak Bangla lo buotsai roh” ti in. Manipur Borsap leh an inhmu khan “Ka zalen na a tlung ve ta a,mizalen kanih ti hril dingche a hung ka nih. I suok hunding kan rel mek a nih” tipo a hril. 1960 a Hmar le Kuki buoi lai khan Hmarkhawliena a zun zin lai Hmar tlangval sawmkhat velin silai siemfawm (Hmarkhangzep) puta fe a hmuh a, an hei fe liem hnung chun “An va huoitawl awm deh” tipo in a comment. Aizawl a hei tlung chun Hmar papui iemanizat “ Komiti poimaw” ti in a kokhawm a. Zotlangmawi chu kotkharah lo duty dingin a ti a. An hei tran chun Lalhmingthang (P & Sons),silai le amu zorna dawr neitu kuomah “Silaimu iengzat am I kol ?” a tih a,ama chun “Ala thrahnem ie “ atih a.HKB chun “Zor suok tanaw roh”a tih a, chupo chuh an komiti na thu a nih. HKB hih mi ieng anga milien le ropui khom ni haisien a chung en bik ngai noh a,mi inhnuoitak khom ni haisien a sie hnuoi chuong noh a,ruol pawlin a pawl vong hlak a nih. Pandit Jawaharlal Nehru Aizawla a hung inzin truma an pawl khom khan HKB thil hrietzie le Sap trong a thiemzie hai a hrietin Nehru chun “Lekha iengchen am in chuk” tiha an don in HKB chun “Matric khom ka zo noh,lekhabu ka tiem hlak (I read some books)” ti in a don.
J.Malsawma Hmar-Hrangchal (Thanpuii pa) in ami hril dan in, nikhat chu HKB in sipai camp a leng dingin a fiela. An commandant rawi in officer 10 vel anlo uma.Titi an hei tran chuh HKB hlak khah saptrong a hnesaw bakah ieng tieng subject khom,botany,agriculture,medical,sports,science le sipai ralthuom tieng chen khan sipai officer hai nek khan a hriet lem amanih ti ding in an commandant rawi khan sunnithlak deuthaw in a lecture an ngai thlak ani deu tak. Prime Minister Moraji Desai le an inhmu trum khan chuh an in ter theinaw ani deutak, sawt khom an in biek noh. Union Home Minister Y.B.Chavan Silchara a hung truma hotu dang hai leh an zu hmu trumin thil dang an hril hma in “India ram hih sakhaw zalenna ram,mitin in mani ditzawng zawng sakhuo ei biek thei a,inthawlui le inthlem a thieng noh.Nangni Mizo kristian hai hin hnamdang hai kristian a siem in tuma,Chakma hai lem chuh kristianah insiem nuol tah,hieng hih inthawding an noh” alo tih ela. Chuphingleh HKB chun “Bible ah an zieka,Lal Isu’n ramtinah fe a,chanchinthra hrila,kristiana mi siem ding le a ring taphot baptis dingin thu ami pek.Chu leiin Mizo hai hin chanchinthra hih hril dar pei kan ta,mihai kristian ni dingin fiel pei kan tih,tukhomin mi khap thei naw ni hai “ ati phing in an in thrat thre ta ringot. C.Pahlira Ex. E.M & M.L.A., mi hrohrang na le huoisen, A.Thanglura Hmar-Darngawn (Undivided Assam a Cabinet Minister) lem khan chuh ‘Mizo Union buldozar’ ati hiel khah ka pa neka upa nisienkhom kan in ngaina in kan in ruolthra emem el a. Khawlaiah kan in hmu chang dam hin kan in chibai hih kan inchel zinga,inchel pum hin kan leng hlak. L.Keivom leh damdawi in ah 19.7.2011 a kan va kan khah ka biek nuhnungtak anih. 30.7.2011 khan muol a mi lo liem san tah a. A vui tawmin midanghai thaw naw ang takin a ruong bulah ka ngira, a ruong chunga par an sie hai khah mi la la son pek vak ding a ka ngen hnungin “ Mihrang,thangsuo,hotupa C.Pahlira, hi Hmar Thangsuo puon in ka hung inkhum che” tia ka hei inkhum hnung chun,kan khumna thangsuo puon khah la kieng nawka a ngaia par hai khah sie nawk el ding a kati chun a bula um a sunghai khan ‘a ngai noh’ an tih a.Kei chun ka maksan nawk ela,a hnungah an lak suok le suok naw ka hriet ta noh. C.Pahlira mi hril danin – Major General Sham Harmasji Framji Jamshedji Manekshaw (a hnunga Field Marshal) Mizorama a hung trum khan a chuongna helicopter MNF hai in an lo kap lei khan a lung a sen em em el a. Zana chun Sipai camp ah sipai officer hai,Aizawl D.C.,T.S.Gill bak ah HKB le C.Pahlira hai hma ah an hrosa in a hrang rak el a. A hrang lai zing chun HKB le C.Pahlira hai tieng en pum le tham naw tak in “Nangni khom in rawi hai kuomah hril ro,MNF hai puok an phura,fakding an peka,an in a hai an in riek tir a an thrangpui chun MNF thluk bok a hrem ding an nih ti hril ro” a tih a. A hrilzo chun HKB khah a ngir a “General, I hril ding I hril zo ta ?” a ti a,General chuh alu an bu nghuka.
HKB chun a rawl a hei khawng phota,muong chang le zamna nei der lo hin “General,hei hril ve’ng ka tih. Tuta I hril po po khah Mizo mipui hai kuomah I thaw ding ani chun tu hin kei le C.Pahlira hih mi man nghal la jail ah mi khum nghal roh. Tuhin ka inah hei in lawi kata,ka inah MNF hai hung lutin fakding mi hni hai sien pe’ng ka ta,alo um remchangnaw ani chun ka nuhmei or ka servant hai inhnik taka siem dingin hril ka tih.Riek an nuom chun an riek nading inhoi tak siem pek kan tih.Kan Mizo dan in mikhuol hnar a thieng noh.Independent ka dit ti na ani der noh.An thuom phur dinga mi an ti chun lungawi takin phur el kan tih.Hieng hai po hih thingtlanga kan mipui hai in an thaw ding vong a nih, khawla’m security a uma ?, a mi venghim tu ding kan nei sinaw chun tuta I thupek khah Mizoram mipui in kan zawm thei noh, ati ruo lin a bula table chuh nafe hin a hei chum thum dum el a, midang umve hai chuh an meng phawl zak el ta a. General khom chuh a zai in a hung in nem ve ta a. Chu zova chun titi na dang dangah lutin thil ramtin an hril tlang ta a. Iemani chen hnunga chun General chun HKB sap trong hnesaw zie le thil a hrietna zau zie hai a hmu in a kuomah ‘Lekha iengchen am inchuk,khawlai College or University am I kai a ? “ tih a an don chun HKB chun ‘Class 10 khom ka pass noh,amiruokchuh Lekhabu ka tiem hlak’ ti in a don.
Trumkhat chu Prime Minister Indira Gandhi kuomah “I nuhmei puihai hieng khopa nunrawnga I sipai hai in an soisak hih I thupek ani ?,an sawisak lai hih I mit ngei in hung hmu ve roh’ ti in thirhrui a thon. Trumkhat nawk chuh Indira Gandhi kuomah ‘Pi Prime Minister,Laldenga hih ieng ang hremna am phu in I hriet,khaihlum hiel ngai a I hriet chun Assam Chief Minister B.P.Chaliha hih khaihlum hmasa ro,an mawphurna an ang char’ a hei ti chuh Indira Gandhi khom a mengphawk hle. Mizoram ta dinga state hni dinga Delhi ah Ch.Chhunga,C.Pahlira, Hrangaia leh an zu fe trum in HKB chun a ruolhai kuomah ‘Indira Gandhi ka fiem met ding ana,lo in nui der naw ro’ a tih a. A room an hang luta an hang in throng fel chau chun HKB chum ‘Pi Prime Minister,keini Mizo dan in lekhazuol hawp thei kan ti ?’ a hei tih a,ama chun ‘aw,hawp ro,hawp ro’ ati ruolin HKB chun sikret a hei phora,Indira Gandhi chuh a hei thre hmasa a,ama chun ‘ka hawp ngainoh,ka lawm e’ atih a. Chu zovah a ruolhai khom chuh a hei thre a,an ni chuh hop ngailo an ni a chuh an lak thova,an reng chun an lakkai a,an hawp ta seng a, lakhaziel hawp pum chun an hril nuomhai chuh an hril a.An hril dinghai an hrilzova an hei suok tawm chun HKB chun muongchang le dam duoi hin ‘I want to link,on your breast,very very closely’ a hei ti a,Indira Gandhi chuh a mit meng inbiel pumin a to ta veng veng el a,a sari chun a awm zawn chuh a hei inkhum thra sauva.Chu lai chun HKB chun rawl innem le dam duom hin ‘Madam Prime Minister’ a hei ti nawk a chuh ama chun iengkhom a hril ta noh. Room a inthoka an hei suok lai chun lekhazuol khah an la hawp khu vungvung lei khan Chanchinbu mihai khan an lo hnai nghala,’iem inhril’ an ti lai chun Indira Gandhi khah a room a inthokin a hung suok a ‘HKB,khang hai khah iengkhom hril naw roh,misuol (rascal) an ni khah’ ata a room a chun a lut nawk el a. Anni pali khah Delhi a Republic day lawm na ah an la thrang ve a,tribal lal (chief) hai thrungna, a tawp tieng an in thrung ve a.Indira Gandhi chun a kut pahni inchip a awma sie in ‘Namaste’ a hung ti phei pei a. An bul a hung tlung chun HKB khah a ngir vut a,Indira Gandhi khah kut ngei in chibai a lo buk el a. Chu zova chun Indira khah an thiemnaw deu am ani ding Tribal lal hai khah an reng in a kut ngei in ala va chibai nawk a,chu zova chun a hung phei nawka HKB bula chun a hung inthrung a,an titi a,chulai chun Hrangaia chun a ruolhai kuomah Mizo trongin fiem thu in ‘Indira le HKB hih an in ngaizawng deu ani awm de aw’ atih. HKB remhrietzie chu, trumkhat chu V.Lalkhama hin zor ding in Tripura tieng Sai ngho a phur a,police hai in an lo man hlau el a. A beidongin HKB kuomah chanchin a hei hril a.HKB chun ‘A va hei buoithlak thei de aw,khel var tlawmte hril a trul ani hih‘a tih a.Chuongchun Tripura lal (Maharaja) kuomah ‘Sai-ngho present che ka nuom a,mi ka hung inchawi tir a,lampuiah police hai in an lo sukbuoi el a,lo va ngaiven roh’ ti a thirhrui a hei thon a. An man pa chuh Rengpa thupekin an insuo nghal. HKB khan a hun lai khan Kohran Constitution hai khom a siema,chun tu chena Mizorama Dan tamtak hih District Councila Secretary le CEM a ni lai a siem an nih.
HKB nuhmei hmasa Vanlalmuon khah lekha thiemna neilo le mimawl,mi naran ve el a nih .Ama hlak khah mithiem,ruol pawl mi,standart insangtak,incheina tienga khom ienglai khoma uluk tak le sap nun pawphak ve khah a ni lei in nupa ni zing khah a remchang nawna khah a hung tam a. A nuhmei hlak khah an phalam. In ngeinawna le insuk thiemnawna nei lei nilo in an in biekrema an in thre a. An inthre hnung khom in inhmangai le in ngei takin in hmunkha tin bel khata bu le hme suong in an la cheng hmunkhat a, an in thre ti hih mi’n an hriet noh. Iemani chen hnungah in dangah a sie a chuh hmangai le laina takin pasal a nei nawk hma po khan ala enkol zing. Hi a nuhmei le an nau Mae Rodini Fente hih Mizoram Governor Personal Assistant a nih a,kan in sirpaw vieu. Nikhat chuh kan inah a hung a,a sangpa Lalrinsan,Mizorama mihrat zongna sports Department in an buotsai a khan pakhatna a nih a chuh sin an pek el naw lei khan Director hei phone ding in ami hung tih a. Kei hlak chun ‘nangin hei phone el la,nang lem chuh nitina Governor le sin thawhmunkhat I nih a,Raj Bhavan a inthok khan hei phone la. I pa hlak chuh mitin hriet’ ka hei ti chuh ‘Ka nuom teu noh,I phone nuomnaw leh ei phone naw ding ani chuh’ ati hmuk el a. Ama khom hih a pa hai ang deuvin mi hnuoi a lut le thil hni hih a nuom naw vieu in ka hriet.
HKB khah mani hma siel lo,du am lo le corrupt lo tak a nih. Secretary le CEM chen a lo ni a chuh hmun le hmang a nei naw vieu. 1970 a CEM a inthoka a tlak khan Bangla suoksan a ngai ta lei in Lalhmingthanga (P & Sons) in a in pakhat an hluo tir a. Electric venga inhmun chite a neive a khan Ralauva rawi in Mizo Union thralai hai in bawkte an khaw pek a,chu taka chun an sonlut a,chu chuh ama puola in a nei hmasatak a nih. A duthusama a hril hlak chu ‘Kei chuh hausak hih ka tum noh,ka nuom bok noh.Sikret kadu zawng tak hih hawp thei zing la’ng,tenis inkhel thei zing bok inla. Chu bakah chun beidong tawpkhawk a hmang ding in Bank ah Rs.5000/- nei in la,tawk chang lovin umzing thei sien.” A ti hlak.Ama bok hin “Tukhom ka huphur noh a, ka er bok noh a,tukhom ka itsik bok noh”ati hlak. 1970 a CEM (Tulai a Chief Minister ngirhmun) a inthoka a tlak trum khan sorkar thar a ngir hma po,sawt fu el CEM ala nih a. Mi tamtak chun hieng ang hun hih remchang a hmang in an thilthawtheina (power) an hmang rakrak hlak a,mani inhaivur na le an ditsak hai ta dinga thilthaw na’n an hmang hlak. Ama ruok hin chuh hieng ang hih a thaw nuom ve noh. “Tu hin chuh a hminga CEM chau kani tah a,felfai taka office suoksan hih ka tum a nih.Kei chuh mipui in an mi hnawl ka’n tah a,mipui in an dit an thlang hai in an sin an zom phat an la thaw ding a nih” a ti dai el. CEM office a suoksan tawm khom khan thoktu (Staff) hai a kokhawm a,an hotu thar hai lakah ring uma nasa taka trawiawm dingin a hril.
HKB hih January 1959 khan Rev.Chhuahkhama naunu L.Thangliani leh an in nei a.HKB palai le a nuhmei man va khum tu hai chu Lalsangliana (a hnunga M.P) le Aizawl Borsap B.S.Ingty an nih.L.Thangliani le hin nau 4 an nei a,L.Thangliani hih 4,10.2011 khan a thi.
By L.Keivom, Inpui.com Columnist
Whakaaria mai tou ripeka ki au,
Ti-ah ho mai ka roto i te po;
Hei kona au titiro atu ai,
Ora, mate hei au kway noho ai.
-Maori Version
Today’s Christian magazine (2001) hril dan chun khawvel pumpuia Kristien hla inlâr tak chu ‘Amazing Grace’ (Hmangaina Mak) a ni a, a dottu chu ‘How Great Thou Art’ (I Ropui Ie) a nih. BBC-haiin Inpakna Hla (Songs of Praise) laia United Kingdom-a chenghai hla dit taka an puong chu ‘How Great Thou Art’ hi a nih. Hieng hla pahnihai hung suok dan le a tira a phuoktuhai kutsuok le a hnunga a thluk le thu an hung siem danglam le belsa pei dan chu lekhabua ziek tham a nih. A hmasa hi maksanin, a nuhnung lem hi hang bi thuok inla.
Sawng khatna
Sweden ramah thuhriltu pakhat, kum 26 mi, a hming Carl Gustav Boberg (1859-1940) chun 1885 khan hla, thlûk nei lo, a sama insam chi, tu laia threnkhatin ‘hlahril’ (poem) an ti hi chang kuoa sei a phuok a, a thupuiah O Store Gud (O Mighty God) ti a hmang a. Kum iemani zat hnunga khaw pakhata chawibiek inkhawma a thrangnaah a hla phuok chu Swedish pi le pu hla thluk hmangin zaipawlin an hung sak a, a barakhai hle a.
Hi le inzom hin, a chanchin ei hril pei hmain, thil sÅt tlak a um a. Hi hla ropui hi huma a um theina dinga Pathien thilthaw chu kristien an ni hma daia an pi le pu kalchar, an hnam thu le hla zieranga inthuom a nih. Eini rawi lai ruok chu Kristien sakhuo an hung put lut kha khawthlang mingohai hmelhmang put dinga an kalchara an inthuom tah a ni leiin, a zatve sakhuo, a zatve dang an kalchar mi’n biektir an tum a. Hi thil hin kristien thra ni ding chun ei pi le pu thil hrim hrim hnawmhnawl vong dinga ngaina lungril indik lo ringtharhai lai a hring a, chu chun tu chen hin ei hlim angin a mi zui a nih. Hi ngirhmuna inthoka mi kei kirtu dingin Puma Zai kha a hung suok a, chu chun Tlanglam Zai chi hrang hrang a hring suok a, kalcharal rivaival a hung tlung a, ringthar tam tak an kir pha a, chanchin thra kalchawi khom a sukbahla nasa hle.
Hi thil hi kohran thruoituhai chun Setan thilthaw niin an ngai. Chik nawk zuola ei bi ruok chun, a ram mihai kalchar palzuta misawnarihaiin chanchin thra an hung hril kha a hrisel nawzie le ram dang, entirnan Japan rama dam a ram mihaiin an vuok let pha an kut thlak an indoi nawzie hretu Pathien chun mi ben harna dinga Puma Zai kha a hung hmang lem a hoi khop el. Kha hnung, abikin kum 1921 laia harna hung tlunga khan ei hnam zai le thluka Pathien inpak le chawimawi ding a nizie thlarau mita hmutu an hung um phak tah leiin hla thar, Lengkhawm Zai thluka phuok a hung suok a. Chutaka inthok chun ei zieranga inthuomin, ei sumphuk le taptebulah Bethlehem le Kalvari an hung trum a, kum sawt nawte sungin kristien-ah ei hung inpe fai tah duok el a nih. Chuonghai laia Pathienin nasa taka a hmang pakhat chu Pastor Thangngur kha a nih.
Chu chu a ni lai zingin, sakhuona le kalchar inlaichinna hre hrang lo, thlaraua mitvarna neia inngai, sienkhom chongkor mit put, a thlûka buoi, pi le pu thil le an thu le hla hrim hrim chu ringnawtu thuomhnawa ngai pawl, ei la tam el bakah kum za kristien nia ei insăl hnung khoma ‘kohran’ umzie hril fie hi sinpuia nei pawl dam ei la kat nok leiin ei sangsiet dan le innawi dan hi a namei nawh ti ei hriet. Boberg-a hla, an pi le pu hla thluka an sak ang hin ei hla khukpui threnkhat hi hung sak ve hai sien chu, Pathien hla sukporche-ah ngaiin ei intrÄ•k nasa hle ring a um. Ei kalchar thleka Pathien biek le chawimawi hi hlim suolhai thaw danah ei ngai tawng. Ei tarmit bun indik naw lei a ni le ni naw insût letna chang ruok chu ei hriet naw tlangpui a hoi.
A phuokna san
Sweden-a khaw pakhat Kronoback bula chawibiek inkhawma fe Boberg chu a ruolhai leh an khuo Monsteras panin zantieng ni nemah an hung kir a. Khuo inthiengin a mawi a, nghatna tieng tieng khawvel a par a. Thing tin buk karah vate an so nak nak a. Biek-in dar ri insaikal nak nak chun lung an sukleng a.
Kawlrawnah arpui tiet hi sûm dum a hung inlang a, sawt naw teah kawl a hung inlep zok zok a, van a hung inrÅm a, van nghor thler khopin trek a tla dur dur a. Thli hrat takin a hung zui a, hlo hna hring dup hmun le bu zîng dur elhai chu a mût kÅr duol duol a. Ruopui vanawn a hung inbaw thla huk huk a. Sawt naw te hnungah a chăt a, sûm a hung inkieng a, van inthienga chun ni tlak tawm zung mawi tak chu rong chi hrang hranga inlârin a tle sung a, ni tlak ruolin an ropuina êng chu a hung chuoi tiel tiel a, thimin a hung nang a, arasi tlêp tuorin an hung inlang a. Chuonghai po po chu ieng lai khoma Siemtu Pathien ropuizie puongtu an nih.
In a tlung chun a tukver a hong a, Monteras tengsawla tuipui hung inkhaw lut chu darthlalang pha ang elin a tle sur el a. Ral khing tieng thing rihnim buk kara an riebuk bel dinga hung pan khawm vachedek hon inhram chier niei chu ni dang nekin an hlim lemin a hriet a. Zantieng rè dup lai chun mithi dar a hung inri riei riei a, “When eternity’s clock calling my saved soul to its Sabbath’s rest” (Chatuon sana darin chawl song dinga ka thlarau a ko pha chun) ti hla thlukin dar chu an hung rem zui a. Hieng a thil hmu, a hmaa khawvel mawina puon anga inzâr le rimawi a hriethai chun ei hla thlir lai hi an mor suok a nih.
Sam 8 besana a phuok a ni thu a tu sawng Bud Boberg chun a hril el bakah Baptist le Mission Friends pawlin hnawchepna an tuok laia arûka an inkhawmnaa an thu insam hlak laia pakhat niin a hril bok. Tlang hrieta hi hla hi a suok hmasakna tak chu March 13, 1886 suok Monsteras Tidningen (Monsteras Chanchinbu) ah a nih. Swedish hla hlui thluk hmanga biek-ina an sakna hmasa tak chu kum 1888, Varmland Biel-ah a na, kum 1890 khan Sions Harpan chun a thluk leh an insuo a, chu taka chun chang 8 chauh a thrang. Kum 1890-a a phuoktu hi chanchinbu Sanningsvittnet (Witness for the Truth) editor a hung ni hnungin a thu leh thluk le a solfa hmanga a rimawi rempui dan ding (piano & guitar) leh a hung suok a. A kum nawk 1891 chun Mission Covenant Church of Sweden (Svenska Missionsfurbundet) haiin hi hla chunga thuneina (rights) an inchawk a, tuta ei hmang lai ang hin tlar 4/4-in an hung sie tah a nih.
Hi hla hi 1907 khan Baltic Tuipui hnai Estonia-a um Swedish mi hausa Manfred von Glehn-in German trongin a’n let a, a hung inlar nghal a. German tronga inlet chu Russia ramah an phur lut a, kum 1912 khan ‘Martin Luther of Russia’ an ti hiel, Ivan S. Prokhanov (1869-1935) chun Russian trongin a’n let a, a thupuiah ‘Velikiy Bog’ a hmang a. English-a inlettu hmasa tak (1925) chu North Park College, Illinois-a Professor E.Gustav Johnson (1893-1974) a nih. A hnungah English-a inlettu le chang hni zet beltu Suart K.Hine (1899-1989) kutsuok chun a hung hlan a, chu thu chu ei la hung hril zom pei ding a nih.
Sawng hnina
Kum 1920 bawr tung lai khan English misawnari Stuart K. Hine le a nuhmei chu Poland le Czechoslovakia-ah rongbawlin an um a. Hi taka an um lai, Poland ramri bul, Ukraine-a Carpathian Tlangpui hruta kum 1931-a an inzin trumin German tronga inthoka Russian tronga an inlet hi an sak an ngaithlak a, an ngaizawng nghal a. Hine-in an inzinnaa an tonhriet besana Pathien le a thilsiem inpakna hla phuok a lo tum le Boberg-a hla chu pawi kawm thin ang an ni leia a lungril a tawk bek bek khom a ni el thei.
Hine hril dan chun, Carpathian Tlangpuia khuo pakhat an hang lawn kai chun kotthler-ah a’n thrung a, hla a sak a, Chanchinthra Johan 3 inring deuin a tiem a. A ngaithlatuhai laia pakhat chu chu khuoa sikul zirtirtu a nih. Thlipui a hung inthok a, inzin pei ngaina a um naw leiin zirtirtu ina chun an riek a. Thlipui hrang zo le van inrum le kawphe zuk zuk a hung inkieng chun vanah arasi tlep tuorin an hung inlang a. Hi tonhriet hin hla chang hmasa tak hi a hring niin a hril:
O Lord my God, when I in awesome wonder
Consider all the worlds thy hands have made;
I see the stars, I hear the rolling thunder,
Thy power throughout the universe displayed.
Lalpa Pathien, i kutsuok ka dawn changin,
Maktinain ka lungril a sip hlak;
Si-ar ka thlir, vaninrum dur dur ka hriet,
I thilthawtheizie vanvêlah an puong.
Stuart Hine chun Carpathian Tlangpui chu zuon khûmin Romania-ah a lut a, Burkovina chen a fe a. Ama zuitu tlangval ruol leh chun rampui hring dup le thel hun el, sakhi lungleng an inphawt det detna, vadungte an luong ri hok hokna, vate chi tinrengin hlim taka ra tlăn a, vapuol honin zalen taka vuong hlÅp hlûpa tlang lawi a, thlokherin sunrawl ding thing nge zonga thing a tuk ker kerna le thlifim inthieng a hrang del delna hmun dam chu an hraw a. Hi tonhriet hin a chang hnina hi a hring niin a hril bok:
When through the woods and forest glades I wander
And hear the birds sing sweetly in the trees;
When I look down from lofty mountain grandeur,
And hear the brook and feel the gentle breeze.
Ramngaw le lentupui zing hmunhai fangin,
Sang thinglera sirva zai rem ka hriet;
Tlang sang ropui a’nthok singmit inlenin,
Tui luong ri hrie’n, semdam thli’n a mi thawi.
A chang khat, thunon le chang hnina chen phuok dinga an lungril mortu le an phuok dan an hril hi a la’n khuongruol khop el. Sienkhom chang thumna le lina ruok hi chu Saptronga inlettu Stuart Hine-in a hnunga ama tonhriet le inzoma a siem thar a nih. Chang thumna a phuok dan nia an hril chu, Ukraine-a an inzinna khaw pakhatah kristien sungkuo pakhat chauh, Dmitri le a nuhmei Lyudmila an um a. Russian sipai pakhatin Baibul a maksana inthokin Dmitri nuhmei chun ziek le tiem a’n chÅk a. Khuo an tlung chun in pakhatah suol intlanna dinga Krista an hemdena thu Johan ziek chu Dmitri nuhmei chun a lo tiem a. Rawl tawp insuoa suol an sim thu, sandamtu dinga Krista an pom thu le chatuon hringna an nei tah leia an lawmna luong liem khekpui chu hieng lai hmuna an thaw dan hrim a ni leiin an ri a se hle a. Lut loin tuolah a lo ngaithlak a,
And when I think that God, His Son not sparing,
Sent Him to die, I scarce can take it in;
That on the Cross, my burden gladly bearing,
He bled and died to take away my sin.
Pathienin A Nau nei sun a hung tir hi,
A ngaina hrim ka sui suok zo thei nawh;
Kros-ah ka suol lawm takin a hung phur a,
Thisen suokin, ka suol tlanin a fam
ti chang thumnaa a hmang hi a hung pÅt suok a nih.
Stuart Hine hin a tawpa thu lam rik ri inang, rhyming kengkaw a tum hram hram leiin sentence threnkhat a kei dan hi a tritro a, ama kalrem zawnga tiem naw lem chun a thu hi a kat truk a, a buoithlak khop el. Hla inzieksieknaah Romantic poets hai lai thrang sien, a endiktu ni inla, a vahrit nekin a chepa tieng a thrang ka ring. Chun, “I scarce can take it in” ti hi “a ngaina hrim ka sui suok zo thei nawh” tia inlet a fuk lem ka ring. A chang tawpna tlara, “ka thi aiin a thi” tia ei inlet hi a hla thuah a um naw bakah theulawzi indik lo, Aiaw Theulawzi (Substitute Theology) chen hring suoktu a nih. Isu Krista kha ei aia thi a ni naw a, ei ta dinga thi a ni lem. ‘Aia thi’ ti le ‘ta dinga thi’ ti hi sim le hmar anga inpersan a nih. Hi thua hin lekha ka ziek rawn tah leiin hril non ngai loah sie inla. Ei hriet dinga poimaw ruok chu, kha hmaa trongkam indik lo ei lo hmang inrim le innâl tah kha hmangin Diebolin a chângah mi thlung zing a tum a nih ti hih.
A chang lina hi Indopui Pahnina hnunga phuok a nih. Kum 1932-33 laia diktetor Joseph Stalin-in trăma Ukraine a hrĕk hnung le Indopui Pahnina intran khan Stuart Hine le a nuhmei chu England tieng an kir a, rongbawlna an nei zui pei a. Russia rama inthoka tlansie, Sussex (England) rifiuzi camp-a umhai chu kum 1948 David Griffiths leh an va kan a. Anni lai chun kristiena insâl pahni chauh an um a. Pakhat chun a chanchin a lo hril a. A nuhmei chu kristien a na, Indopui tawp tienga an inthre hnungin ama chu kristien a hung ni chauh a. A nuom tak chu a nuhmei zong suok a, ringna hmunkhat intrawma dam sunga kalchawi tlang a nih. Sienkhom, hi hnuoia hin a hmu nawk a ring ta naw thu le van rama chatuon hringna changa an leng hmun ding a nghakhlazie a hril mol mol a. Chu thu chun Hine-a lungril a tawk hle a, a hla chang lina hi a hring suok tah a nih.
When Christ shall come with shout of acclamation
And take me home, what joy shall fill my heart!
Then I shall bow in humble adoration,
And there proclaim, my God, how great Thou art!
Ropui taka Krista a hung nawk pha chun,
Mi thruoi a ta, lawmnain sip ka tih;
Chawimawinan bokkhupin chibai buk ka ta,
‘Pathien, i ropui ie!’ ti’n puong ka tih.
Sawng thumna
Khawvel hrieta hi hla hung vor lartu chu Billy Graham Crusades-a an hla sak thiem George Beaverly Shea le Cliff Barrows hai an nih. Kum 1954 khan Harringay Crusade-a thrang dingin an fe a. Chu trum chun Hine-a hla iemani zat an inentir a. A tir chun barah an khon rak naw a, sienkhom a thratzie an hung hriet chun Crusade-a hmang dingin Hine leh inthlopin an buoipui mup mup a. 1955-a Toronto Campaign-ah chu a la’n lar hman naw a, 1957-a Madison Square Garden (New York) -a khan chu khawvel deng suok khopin a hung puok darh tah a nih.
Hi hla chanchin le inzoma ngainuomum deu pakhat chu Naga Zaipawlhai an nih. Fuller Theological Seminary, Pasadena, California-a thok Dr. J. Edwin Orr (1912-1987) chu Deolali (Maharashtra) inkhawmpuia a thrang trumin Naga Zaipawlin an sak a hriet a, a ziek a chawi thlak a, Forest Home (College-age conference) a a rongbawlnaah nasa takin a hmang a. Kum 1955-a indin Manna Music of Burbank, California chun Hine kuoma inthokin hi hla hi an inchawk a, a chang khatnaa ‘works’ ti chu ‘worlds’ tiin, a chang hninaa ‘mighty’ ti chu ‘lofty’ tiin an thlak bok a. Hi version hi Billy Graham Crusades-a an hmang tak a ni leiin khawvel hmun tinah ei hung hmang ve tah a nih.
Manna Music-hai rikawt dan chun kum 2009 chen khan voi 17,000 chuong tv le sinemaa hmang dingin hi hla hi an khum ta a, USA Presidents iemani zat hla dit a nih. New Zealand-a kan um lai (1983-85) a an Maori hla sak thiem Howard Morrison-in hla a sakna taphota a ser laia a mei anga a hmang a ni a, keini chen khomin khang lai khan Maori trongin kan sak thei a nih. Knighthood an pek pha bakah kum 2009-a a thi khan ama hriet zingna le ngaihruina dingin zaipawlin a ram pum an fang a, chu prokram hminga chun “Sir Howard Morrison: How Great Thou Art” an ti hiel a nih. Pathien chawimawina hla sak lârtuhai lawmman dong rop chu inlarna le hmingthangna a nih.
Ka ngaithlak rop, 1967-a suok Elvis Presley Gospel LP pahnina kha a hmingah ‘How Great Thou Art’ ti a ni ve top. Hi hla hin 1967 khan ‘Best Sacred Performance’ ti group-ah Grammy Award a dong a; kum 1974-a Memphis-a tuolpara mipui hmaa a sak an rikawt khan ‘Best Inspirational Performance (Non-Classical)’ ah Grammy Award a hmu bok a nih. Hla thuhmun saka Grammy Award pahni dong kop hi thil vâng tak a ni ka ring. Kum 2011-a Carrie Underwood-in a rikawt khan chawimawina a dong rawn hle a, February 2013 chen khan USA-ah ringot khom a digital copy 405,000 an zor hman tah a nih.
Tlangkawmna
Hi hla hin khawvel a fang suokna dingin kum 90 chuong hiel a lak a. Chu sung chun Sweden-a inthokin Russia ram le a se velah, Poland-ah, Ukraine-ah, Czechoslovakia ah a lut a, chu taka inthok chun England tieng an son thla a. A’n son hla po leh a tira Boberg phuok kha a ruongam put zingin an hung siem belsa pei a. A tawp tieng chu Stuart K. Hine hla phuokin a hung inchang tah a nih. Naga Zaipawl hmangin USA-ah a lut a, Billy Graham Crusades-a an hlapuia an hmanga inthokin khawvel a deng suok tah a nih. Khawvela hla inlar ei ti tam tak hi Saptronga an inlet hnunga hung puok dar chauh a nih. Ei hla thlir lai khom hi a phuok trantua inthoka hnam dang tronga inlet hmasahaiin a taitlil-a an hmang chu O STORE GUD (O MIGHTY GOD) ti a ni deu vong laiin Saptrong hmangna khawvela an haijek hnungin HOW GREAT THOU ART ti hming a hung put tah lem a nih. Chu chun trong hang poimawzie a hril chieng hle.
Mihriemin ei chengna khawvel ei suosam nasa talaw leia a kakhawkin indoi loa a mi vuok let tak tak pha, hi hla phuok dinga mortu khawvel mawina tinrengin mihriemhai an trinsan pha, an ngirhmun thar dungzuia an hung khek suok hunah, ei hla thlir lai hin ieng zierang am put tang a ta? HOW GREAT THOU ART la ti zing an ti’m? (October 11, 2014 Delhi)