Halloween party ideas 2015

Lekhabu Hming: Lekhabu Hming: Kawlva Angin Inleng Thiem Lang Aw: Pu V.T.Kappu le a Hlahai

Lekhabu Ziektu: Lallungawi, Bethel.

Thlirlawkna Ziektu: By Prof Lal Dena

Ei lekhabubu thlirlawk hi tuta Novemver, 2014 sunga suok hman dinga sut mek a nih. Pu V.T.Kappu (Vaiphei Thangneng Kappu) chanchin tlawmte Pu H.Thuomte lekhabu “Hranghluihai Chanchin”ah khan ei lo tiem tah a. Hi hnung hin Pu K.Lalkhawthang Infimate lekhabu “Mihrang Pasaltha Thenkhathai Chanchin”ah khan Pu Kappu chanchin ei hmu nawk a. Tuta tum hin Pu Lallungawi iziek Pu Kappu chanchin bik lieu lieu phek zahni chuong zet ei hmuh tep tah. Nghakhla a um khawp el. A ziektupa hin kum tam tak research thawin Pu Kappu chanchin zieka um tah le a nauhai, mohai le a tu-le-tehai inhmupuia thu a lakkhawmhaia inthawka a ziek a nih a. A hmaa Pu kappu chanchin ei hriet naw tam tak hriet belsain a um a, pawm tlak lekhabu a tling.

Ei rama Independent Kohran intan tir laia mani hringna chan ngam le hlaw tam lem khawm thlakhla loa, Pu Sap Tlangval lo zui fan fantu, thu le hla tienga thaw hlawk ve em em chu Pu Kappu hi a nih. Hla sawmli chuong zet a lo phuok a, a hlaphuokhai a purinzur thei a, Isu Krista inriengna le tuorna tieng hi a uor bik. Senvawna an tuol lai herawt a tuk laiin, Pu Thanher le Thangler-in an thungnghaa, Pu Thanher-in, “Tawna pa (Thangler a kona), Lawma pa (Kappu) hi kan va han ban pha lo em, ani hi chu Vankhawpui pur doin a tap thlawk thlawk a; keini zawng Vankhawpui pur doin kan la tap ve hlei nem,” tiin a hril (p.145). Hi hla Kappu’n a phuok ti Thangngur-in a lo hriet chun, “Kappu, ieng dinga ka hlaphuok ding i lo phuok? ‘Vankhawpui pur doin tap naw ruol hrim ka’n nawh’ i tih a; ‘kan ni nawh bek ti ta la” tiin a suosal nghe nghe. (p.146). Thlarau mihai insuosalna hi chu theida a va um naw de aw! A la thlum tho tho.

Hnama Vaiphei ni sienkhawm Keivomnu nuhmeiin a neia, Senvawn le Pherzawl laia khawsa a ni leiin Hmar tawng ruokin hla a lo phuok a nih. Lusei tawngin pakhat pahni vel chu a lo phuok awm. A chipuiha’n Vaiphei tawnga hla phuok ta dinga an nawr khawmin, hieng hin a dawn a: “Hmar tawng hi ka hla phuokna dinga a (Pathien) mi pek a na, Pathien mi pek dan chu ka thu’n ka thleng thei nawh” a ti tawp el a nih (p.108). Ngaisang a um veng veng kher el. Ei thu le hla (literature) sukhausakna kawnga khawm Thangngur, Thangler, Ngama, Thanher-hai leh thungna hmatawnga inthung hmunkhat lo thei lo a nih. Lusun in le Kristmas lawmnahaia Pu Kappu hlaphuokhai hi khawvel um sung phawta mi’n awitu an ni zing a nih.

Pu Kappu hlaphuok laia sawisel hlaw met a um a. Chu chu, “Ka va ngai ngei ei chatuon ram” tia mi “ A sira lengkir leiin boral kan lau” ti kha a nih. Independent Kohran Hlabu (IKH) 6th edition-a khan an pei a ni awm a, sandamna bo thei a kawk tiin. Pu Kappu lungsenin “Nangni’n dit le dit naw in nei chun, ka hlaphuok po mi hung pe dawk vawng ro” a ti hiel a nih. Amiruokchu, tuhin chu IKH 227-ah inchuon sa nawk a ni tah (p.108). Mi hlaphuok sa edit dam ei thaw ding chun, a phuoktu, an nawleh an sunghai phalna lak hmasa ding a nih. Doctrine thu ni lem lovin, Pu Kappu hlaphuoka ka lung khei mettu pakhat chu Ringin Kalvari tlang chunga chun, (IKH.235) tia changthumna “Rammawia ka hang leng ve pha chun, Khawvel rinum hi zuk thlir hlak ka ta, Kan vakvaina ram hi”ti hi a nih. Thlarau khawvela chu hnung tieng ngaina le thlirlet theina um ta awm naw tak a nih a. ‘Zuk thlir hlak ka ta’ ti aia “Zuk thlir ta naw ning’ ti ni lem sien a va tha lem awm de! Ei mihrang hmasahai kha lekhathiem lo, ziek thei tiem thei tawka lekha inchuk an lo ni a, hieng po po hlaro an mi lo maksanpek hai hlusakin duot zuol ei tiu.

Hi lekhabu kawmah hin Pu Kappu thlaklak a um a, a bu sunga bung sawmhni pahni zet a um bawk; chuonghai chu: A pieng le murna; Senvawnah chanchin tha a hung lut; Pathien thu a awi ve tah; Baptisma le nuhmei; Harna le Kappu; Pherzawl a zuon; Senvawna bawk; An chukna le rawngbawlna; Vangduoina; Kohran buoi le Kappu; Sei, Mihrang an liem zo tah; Chatuon lungpuia innghatin; Thilmak; Tuikuk khuoa; Kawlva angin inleng thiem lang; Pu Kappu UPC-ah; A sira lengkir leiin; A nuhmeiin a thisan; Kappu hun nuhnung; Kappu hlahai thlirna; Tlang kawmna le A Hlaphuokhai.

Hi lekhabu hi Chanchin Tha lei le Independent Kohran hnawchepna’n a tuomvel lai khawma, a hringna neka a rawngbawlna ngai pawimaw lemtu Pu Kappu inrimna le a hlaphuokhai suihchiengna a ni tak a. Pu Kappu le mihrang pasalthahai IKH-a hlaphuoktuhai khan ei nunphung ruongam sunga inthawkin Pathien thu an lo awi a; Pathien chawimawina hlaro ropui tak tak ei hnam hla thluk hmangin an mi lo maksanpeka, uong thu loa ei kawi vel hnam danghai thu le hlaa pur phurna ei lo ni pha a ni hi. Ei hla tuoltohai thua, Pu Dr (Upa) Lalnghawrlien chun hieng hin a lo ziek chu tie: “Hmar nun fe thlenga Pathien hung inlarna ka ti ringawt el.” A va hei ti dik lawm lawm de!

A ziektupa hi mihriem dana chu ka farnu pathumna naupa, ka tupa a nih a. Pawlsawm pasi chauh nisienkhawm a kamsuok le a thuvai dan enin, a pu Hrangluoi (a pa Paukhathang pa) tieng a lak ni’n ka hriet. Pu Hrangluoi, Khawmawi le a upa Raltawn (Zara pa) Saidan, hai kha pa tawng kam thiem tawp, mi mawl ni si, thu an hang hril ta chun inbuotsai lawkna nei der lo khawmin darkar khat neka sawt pei ding um thak loin thu an hril thei. An titi ei ngaithlak ta chun, ei fesan el thei ta ngai nawh. Lallungawi hin a puhai kam thiem a lak a; a thusep le a thu hang sawinawi dan vel hi puitling ka ti ngawt el. Lekha an chuksang nawha chu, thu le hla kungpui tling ve phak dingin ka hmuh. Entirna dingin a kam suok hi zuk tarlang vak ei tih, ”Kristien ni hma khan minaranin pielrala inhawih taka khawsa dinga beisei ngam an nawh. Kristien sakhuo ei chel hnung ruok chun, thangsuo thuring namthluin, a aiah Kraws ei tungding a. Ramhuoi hnawl hmangin Thlarau Thiuenghlim ei inchengtir a. Ridil tieng ngha hlak khan Jordan ral ei thlir a. Hringlang tlanga inthawka khawvel thlirtu khan Kalvari tlang ei chuongkai tah a. ‘Pielral ka ngai ka Lal lengna’ ei hung ti ve thei tah a ni,”tiin (p.149). A mawi hem hem ngawt el.

Hi lekhabu hin zawna tam tak dawn ding a siem a. Chu hai laia pakhat chu hi hi a nih: Khang lawma Independent Koihran lo inrimpuitu kha iengleia Gospel Centenary lawm tum khan a tu-le-tehai bekin chawimawina an dawng ve naw? Independent Kohran lo suoksan khawm nisien, a hlahai le suokdawk ni lo a. A hlahai hlak chu vawisun chena ei kumkhaw ro an ni si. Hi hla pakhat “Kawlva angin leng thiem lang aw” ti ringawt lei khawm hin award hmuna khawp a tling veih leh. Mihriemin chawimawina pe naw inla khawm, ringum taka thi chena a rawng a ibawlpek a Lalpa chun “Suok tha le ringum i thaw tha “ ti tho tho a tih.

Ei Editor-in-Chief, Thuro Magazine, Pu H.Zaneisang-in Thuhma mawi taka a ziek tawmpuiin, zuk khar el tang ei tih: “A bak chu, a lekhabu sung thu ngei hi ngun takin tiem la; nang tiemtu hrietna le thlarau hringna a dawmsang el bak a, ziektu Pu Lallungawi ngei khawm thua a lo hausak zie hre thei i tih.” Hi lekhabu hung suok kar nghakhla a va um de!

Text: LRS Puruolte | Photograph by: Alan Famhoite
Tuithaphai: Oct. 23, 2014 dar 10:30AM a inthawk zantieng 3:54PM sung khan Sielmat Community Hall, Churachandpur (Manipur) hmun ah  Hmar Youth Association –cum-General Election chu tluong taka nei zo a nih. Hi hun a hin Pu Ruolchunghnung Secretary, Art & Culture, HYA GHQ le Nk. Priscilla Ruolngul haiin hi hun hi an keithuoi a. Hun hawngnain “Kan Tlangram Mawi” ti hla mipuiin sak ruolna nei a ni a. Chu zo chun Rev. Jonathan Pudaite in hun hawng tawngtaina a nei a. Palai lawmlutna Pu Zothanmawia Gen. President, HYA GHQ in a hmang a, Report Pu L. Thangkima F. Tusing Gen. Secy. le Upa Laltlanmawia Secy. Finance, HYA GHQ haia inthawk ngaithlak a nih. Hi zo hin Hmar hnam sunga HYA in hnam tadinga an thilthaw that leia Thangsuo le Chawimawi tlak a a ngai mi pathum hai kuomah Chawimawina Thuziek Mawi tak el le Hmar Thangsuopuon an hlan. Chuonghai chu Pu Lalmalsawm Sellate Editor, Hmasawnna Thar (An Independent Daily Newspaper), Pu SN Ngurte (Hmar Novelist le HYA Thuoitu hlun le Hmar MIL Degree Level a a Drama Ziek 3 zet inchuon a um) le Tv. Thankhum (Tlawmngai fal bik le HYA Thuoitu hlun) hai hi an nih. Hi Chawimawina hi Pu Zothanmawia Gen. President, HYA GHQ in inhlanna a nei a nih. Hi zo hin Palai fekhawmhai Lawmthu hrilna Pu Vanlalhlun Hrangchal Executive Member, HYA GHQ in a nei a, Hun khar tawngtaina  Upa Zaiawithang Sr. Adviser, HYA GHQ in a neizovin hun khatna chu suktawp a nih. Hun karlak a hai Nk. Gloria Khawlhring (Vocalist, Semikah Gospel Band) le Pu James Pakhuongte haia inthawk hla mawi tak tak ngaithlak a ni bawk.
Hun hnina (1:05 PM in) sunzawm nawk nghal a ni a. Hi hun hi inthlangna (Election) hun a hmang a ni a. Secret Ballot Paper hmangin Thuoitu thar dinghai thlangna nei a nih. Hi hun hi Rev. Dr. Lalhmuoklien in hun hawng tawngtaina a nei a, Rev. Ruolhlei Pakhuongte Secreatry, Election Commission le Pu Albert Thangthasiem Nungate Returning Officer haiin Election ding le inzawma thuhmahruoi hrilna an nei a. Chu zo chun hun hmang zawm pei a ni a. Pu Dr. Rosiem Pudaite hi ni a Presiding Officer  in thuhmahruoi hrilna le thilthaw dan dinghai felfai takin a nei zoin. Darkar khat sung Election hi thienghlim tak le fel fai taka nei zo a nih.  Hi hun a hin Rev. Dr. Lalhmuoklien chu Recording Secretary in a thang a nih. Thuoitu thar dinga thlang thar hai Puonglangna Pu Albert Thangthasiem Nungate in a neizoin, Rev. Lalneikhup Hmar Secy., Development & Finance, Independent Church of India (ICI), Gen. Hqrs chun Intiemkamna (Oath Taking) inneitirin le Tawngtai pekna a nei a nih. Hi hun a hin Palai mi 102 in an Vote an thlak.

Rorelna hun chu (dar 2:18pm in) nei zawm nghal a ni a. Hi hun hi Pu Ramthanglien Vice President, HYA GHQ in a keithuoi a, Recording Secy., in Pu L. Thangkima F. Tusing Gen. Secy., HYA GHQ a thang a. Hi hun a hin Agenda 6 putlut a umhai chu a fethleng vawng a nih. Chu dungzui chun, (1). HYA GHQ Election a hun taka nei thei a ni tak naw leiin Kum 2010-2013 Term Kum 2014 (Kum khat) a lo fe ta chungchang thu ngaituona nei a nih a. Constitution Article No.4 angin Kum 2016 chen Kum sunga dingin Tarik ni 23 Oct. 2014 a thuoitu thlang thar dinga thlang hai hin Kum 2 sung chel dinga thlang an nih a, (2). HYA Constitution Amendment dinga Executive Council 30/4/2014 Resln. No. 1 in a lo rel ta chu Thuoitu Thlang thar haiin bawzui dinga rel a nih, (3). Hmarram Jt. Hqr. in an President ni lai Pu Challienthang Songate HYA Patron Member a Confer dinga Recommend a hung thaw chu Executive Meeting-in ngun taka ngaituo ani hnungin Special Conference –cum- Gen. Election 2014 chun Patron Member a Confer tha an tih a, (4). Hmar hnam sunga Sietni, Thatni, Martyr’s Day, Mithi Tuom Puon, Martyr’s Day Flag/Hmar zakuo a hranpa taka nei tha ti a nih a, Hi thu hi Thuoitu Thar hai bawzui dingin an sie, (5). HYA Office a HYA indin tana inthawka Thuoitu lo nit ah President le Secretary hai hming le an chel sung (Term) ziek a tar nisien kan tih, (6). Hmar hnam sunga Hlawtlingna chang hnamin Chawimawi phu a a hriet; Tlawmngaina kawnga dawng tlaka a hriet hai la khawmin Jt. Hqrs., Branch in Chawimawina pek nit a hlak sien ti chu hi hun a hin ngaituona nei a nih. Jt. Hqrs. le Branch in Tlawmngai fal Chawimawi tlak hai Record siemin  Branch/Jt. Hqrs. in Gen. Hqrs. ah recommend thawin Chawimawina hi pek ni ta hlak sien tha an ti thu hai a thang.

Hmar Youth Association (HYA) Gen. Headquarters 2014-2016 Office Bearers’ dinga thlang thar hai chu hienghai hi an nih. Gen. President- Pu Upa  Laldawnlien Varte, Gen. Vice President- Pu Zothanmawia (Uncontested), Gen. Secy.- Pu Francis Songneilien Songate, Asst. Gen. Secy.- Pu Hmangkhumlien Songate, Secy. Finance- Upa Laltlanmawia, Treasurer- Pu L. Thangkima F. Tusing, Secy. Info. & Pub.- Pu Lalramsiem (El Ar Es Neitham), Secy., Art & Culture- Pu Ruolchunghnung (Uncontested) hai hi an nih a. Secy. Games & Sports chu tukhawm Candidate an um naw leiin hi hun a hin thlang an um nawh.

General President, HYA Gen. Hqr. dinga thlang thar a um, Pu Upa Laldawnlien Varte hi hun hmangzo a inpawlpuina ei nei hun a chun, “Pathien thu le inzuol taka hnam rawngbawl a tum thu hai hrilin, Bible hi ka dictionary a ni ding a nih” tiin a hril.













Ziektu: LRS Puruolte.

Mihriem taphawtin hi khawvel a ei damlai ni a ei pumpel theilo thil pathum a um a. Chuonghai chu Sakhuo (eini tading chun Kristienna), Fak-le-dawn le Pawlitiks an nih! Ei damsung hi thil pathum hai hin a mi del naw thei nawh. “Ka nghawk tah, ka thang ta nawh, ka thang nuom nawh, ka pei ta nawh”, ti a pumpel theilo an nih. Chuleiin hi thil pathum thu a Bible inchuktirna chu hriet le zawm ding a inchukchieng khawm a tul hle.

Hieng thil pathum ei hril lai a hin 1985 a lo indin tah, Kum 29-na hmang mek. “Thiltha Thaw, Nundan Mawi, Tlawmngaina”, ti Thupui a neitu Sietni le thatni a kan bel lai kan suong lungpui, Hmar Youth Association (HYA) khawm hi a thangsa ve zing a nih. HYA Thupui hi ei Bible mi’nchuktirna tam tak le inmil em em, Kristien nun dan ding tak, Luka 10:30-36 a Samari mithapa mizie dam, Galati 6:2 a “In rikphurhai chu insawk tuo ro...” a mi ti dam, Rom 12:15 a Lawmhai chu lawmpui a, taphai chu tap pui dinga a mi’nchuktirna hai popo le hin an kalna hmu ding a um naw a. An inmil thlap lem a nih. HYA le Kristienna hi an kal ang elin mi tamtakin ei ngai el hlak hi chu a pawi tak zet! Kohran khawmin a tumin sie ei tum tlat hlak hi thil mak a nih! Sietni le thatni haia hin HYA bovin ei um thei der naw zie chu in hril hran khawm ngai derloa a hrietu seng ei nih.

HYA chu Kohran mi-le-sa, Kristienna le inkal deu anga ei hmu nasan, siemthat ding chi khawm chu um ve ngei a tih. A iengpo khawm lo ni ta sien, ei renga ei mawphurna a ni ve tlat leiin HYA a hin Kristien sakhuomi le Kohran mi-le-sa a challanghai khawm hin rawngbawlna tho a nih, ti hriein in hmang ve hlak inla chu ei thaw ding hrim ei thaw a nih, ti ei hriet thar nuom a um. Hnam le HYA a dam naw chun Kohran le Kristienna, Mimal nun, Khawtlang nun khawm a dam bik ding am? ti hi ei ngaituo nawn rawp a hun ta hle. HYA hi iengtik lai hun a khawm Tawngtaina a ei san rawp hi Kristien hai mawphurna khawm a nih. A chau ei ti a ni chun eini khawm ei chau tina a nih. Tukhawm intum bik ding an um nawh!

Young Lushai Association (YLA), Tuta huopzau lema Young Mizo Association (YMA) ti a ei hung ko tah hung intan dan tak la hang hrilsa vak inla, YMA le Kristienna inkungkai inthukzie chu indin an rawt zan June 3, 1935-a inhmukhawm hai a inthawk ringawt khawm hin an lang chieng vieu awm ie. Hi zan hin Zosap 3, Mizo Pastor 1, Upa 2, Kohran hotu dang 4, Pi Zaii Bangla-ah inhmu khawmin pawl indin an rel tah a ni kha. YMA hming hmasa YLA phuoktu khawm Zosap Rev. David Edward (Zorema pa) a ni a. A tira YLA um san, an hmathlir chu fir tak a nih ti an Dan zam a hin an lang chieng hle- Tlangval haiin an hun awlhai a tha tienga an hmang a, an nun danhai an dik tieng le a hrisel zawnga an nei theina dinga infuina a nih. Um dan iengkimah Kristien nun dan zuiin Kristien Association angin a um ding a nih. Isu nungchang ang inentir a tum tak a nih. Hi Association hin insawiselna hai, hriltlangna hai le lemchang hai ngaituong a ta, Hockey, Football, Badminton, etc hai nei ning a tih. Insung luma infiemna le lekha tiem dinghai khawm nei ning a tih... YLA Thupui tak- Kristien nun dan ngaisangtu tuelkhawm hi pawl a hin thang thei an tih... Zu dawn pumin tukhawma YLA hmunah amani, inkhawmna ah a thang ding a ni nawh... Mi  nungchang mawilo le tawng tlahawl chu member an ni thei nawh... Hieng danhai hi hi pawl thatna le felna humhalh theina dinga siem a nih ti ei hmu thei a, Thuoitu hmasahai khawm Kohran mi, rawngbawlnaa inpekna inthuk tak tak nei, ram le hnam hmangaitu indik tak an ni pei a nih! YLA/YMA indintuhai hin hi pawl le Kristienna hi an hmet kawp hne hle. Fe hrang thei ah an ngai naw niin an lang. Hienglai hun a hin Kristien khawm an la ni vawng naw leiin ringnawtuhai hipna le Isu Krista la pawm chielo hai khawmin an nunphung neka tha (Christian Social and Ethical Values) an inchuk ve theina dinga an ngaituo a ni hmel a. A nina tak a chun Chanchintha hrilna hmangruo a dingin hmang an tum niin an lang.

Kum 1954-a Kristian Thalai Pawl/Kristien Thalai Pawl (KTP) indin a ni hma khan Kohran le Kristien in ti haiin YMA a hmu le ngaidan dan chu tuta KTP ei hmu ang hi ni elin an lang. Chun, Kohran hnuoia Thalai Pawl ringum taka ni dingin a dittawk el niin an lang bawk. Amiruokchu, khawtlang le hnam thil hriet thiemna tienga hmasawnna a hung um peia kohran mal huongsung hi a lo chin tan tah ning a ta. Thuoituha’n YMA fedan le ni dan an lo in duong sa chu a hung hun tawk ta naw tan tah a. Kohran le YMA inkarah khi ni a hang hril theilo a hung um tah a nih. YLA indin tir a inthawkin YLA Chanchin bik ziekna Thubel ti Kristien Tlangau a belsa zie a lo ni hlak a. 1954 a inthawk chun Kristian Tlangau a chun Thubel chu insuo nawk a ni ta ngai nawh. Hi chunchang thu hi Dr. Sangkima chun hiengang hin a hril, “... Kohran le YMA inkara chun ‘Khi’ a hung um a, chu ‘Khi’ chu a zau tiel tiel a, a tawp a chun Kohran le YMA chu an in lak hrang ta nghe nghe a nih. An lang danin hieng hun lai a inthawk chau hin a nih YMA hin ‘Social Organisation’ anga hma lak a, Mizo popo hai inlengna dinga ke a pen tan chau na chuh! Kohran le YMA inkara inkhikna san hi thil dang tam tak baka kum 1946 a ‘Political Party’ indin a a hung um kha niin an lang. Chun, kohran thununna a inthawka intal suok hrim hrim nuomna khawm a um niin an lang bawk”. An dintu kohran (Presbyterian/Synod) leh thilthaw le hmalakna haia tuta hma angin fe kawp ta naw sienkhawm, Kristienna le YMA chu in rem tak le indittuo takin a fe kawp pei a nih ti chu YMA hmalakna popo thlirin chieng takin an lang.

Social Media tum tum haia ei hmu angin Hmar Youth Association (HYA) General Headquarters Special Conference -cum- General Election 2014 khawm October 23, 2014 zing dar 10:30AM a inthawk hin, Sielmat, Churachandpur, Manipur ah nei dinga ti a nih a. HYA Gen. Hqrts thuoitu thar ding thlangna le thuoitu dinga thlang thar hai chu Rev. Lalneikhup Hmar in intiemkamna hun (oath taking) inneitir nghal bawk ding a hril a ni bawk.

HYA ei mamawna tieng thlir zingin, Eini Hmar Kristien-hai hin iengtik lai hun a khawm Kristienna le inkallo, HYA Thupui- "Thiltha thaw, Nundan mawi, Tlawmngaina" hi chawisang zing ei tiu. HYA dam zing raw se. HYA le Kristienna/Kohran hi iengtik lai khawm the hran nawng ei tiu. Kohran le Pumkhat a ngir tlat ding ei nih. Pathien thu a kal nawh. Khawvel a ei um sung Sakhuo/Kristienna, Fak-le-dawn le Pawlitiks bovin ei um thei nawh...

Chung Khuonu’n malsawmin, thuoi pei sienla, Sietni le Thatni a kan bel lai, kan suong lungpui HYA hi Vul Zing Raw Seh!

Dated: 21-10-2014 (Tuesday)
Rengkai.



HMAR KHAWBUNG BAWICHHUAKA

(7th March 1912 – 12th March 1985)

By. Lala Khobung,Aizawl.

Dr.Lalkhawlien Pulamte article le in zoma Hmar Khawbung Dohnuna chanchin ka ziek khah lo tiem ta ngei in ta. Ka hril ta ang khan H.K.Dohnuna khah Hnam a chieng tak a nih.Hmar trong a hla phuok ding a Rev. Thangngur thu rawn petu, Hmar trong a Inchuk tran bu (Bu hmasa) le Hmar trong a hla bu siem hmasa tak a nih a. A naupa kum 1920 bawr vel a Doctor puitling Dr.H.K.Thanglura khah a nuhmei ding in Parbung khuo mi lekha thiemna nei khom ni lo Hmar nunghak Darsunkim (Deknu) an nei tir a. Chu ang bok in a naupa mi ropui H.K.Bawichhuaka khom a Hmar-Traite nunghak,Hmar trong hmang ngei,lekha ziek le tiem thei trawk Vanlalmuon (Muoni) nuhmei in a nei. A nau lai a lekha thiem thei tak Sapthlengliana khah Doctor an chuk lai in a thi hlau ela,in ro a um tak zet el. A nuhmei Roziki khah nu rorum tak a nih. H.H.Coleman in Saptlangval a phier na lei a 1929 a NEIG Mission sung a buoina namen lo a hung suok lei a kohran a koi dar khan HKD chuh Saptlangval tieng a thrang a,anni tieng a thrang thoktu khah an thrahnem ve si a,sap ram tieng a sum hung hlak chuh an hmang ve thei ta si naw lei in HKD poisa in an in enkol a. Chu bakah sorkar tieng a inthok in suk buoi an ni zing bok lei in HKD chuh a bei a dong thei hle el a.A nuhmei Roziki chun “Ieng lei a beidong el am I nih a ?,I umna ding chuh nikhat thil thu a khom tlangval hai in bawl zo el thei an ta,kei le naupang hai chuh hnuoi le van kar a um in kan in chung chuh van ni’ng a ta,kan khum chuh hnuoi ni’ng a tih” ti in a thla muon.

HKD a thi thut lei khan a rawi hai khah an bei a dong ta vieu el a.Tlangval hlak chun a nuom ang in sum a hung thawn thei si noh. Welsh mission ah an nei po po leh lut vong ding in thu an suk thluk el ta a. Hi thu hih Roziki’n a hriet chun a tlawmngai em em el a, thil um dan hai chuh Saptlangval a zuk hril a. Saptlangval chun “Hmingi nu (Roziki) le chau khom IBPM ah ngir zing kan tih” ti in lekha a hung thawn.

H.K.Dohnuna nau pariet lai a pakhat,miropui, Mizo District Councila Secretary,MDC le C.E.M (Tulaia Chief Minister ngirhmun) chen lo ni phak H.K.Bawichhuaka hih a naupang lai a inthok in mi danglam tak a nih. Doctor khom kum thum an chuk a chuh a ten a siet em lei in zo lovin a mak san. A tleirawl lai chuh Bombay ah Film star ni tum hlak a nih. Dacca a school a kai lai iemani chen a chanchin a sunghai in an hriet ta naw lei in a pa’n an makpa Dr.Khuala chuh zu zong dingin a tira. Dacca ah a zu hmunaw lei in Calcutta tieng a zong pei a, night Club ah Sap nuhnghak leh an lo lam zek zek lai a zu hmuh a, an in Lakhipur tieng a hung thruoi. Hi lai huna hin ama chuh vuongna khal (Pilot) inchuk na ah a lo in admit alo nih. Ni khat chu Lakhipura an in varandah ah a pa leh to trokin an in thrung a, a pa chun “Bawiha,iem I ngaituo ?:” a hei ti chun “Khuola khawvela a hung pieng ve hi chuh ava hei vangduoi thlak de aw,lo um naw chu ni sien vuong ve duoi duoi ding kan tah a“a tih. Hi zova hin Shillong ah class 7 & 8 a zova,class 9 an chuk lai a pa thi lei in a sunzom ta noh. Kohran tieng hun sawtnawte hotu a ni hnungin politics tieng a lut. 1942 – 1945 Lakhipura a umlai President of Hill Panchayat a nih a,Mizo Union Party a khan hotu poimawtak a nih. Chalte Pahlira Hmar –Thriek-Tuolor khah kan in ngaina in kan inpawlngei vieu a,ami hril dan chun –Lushai hills a Mizo Union hotu hai khan Manipur tieng a mihai ngaisak talova Autonomous District Council an lo pom el khah ama le HKB khah an huphur lei a nih. HKB khah politics lei in jaila hai khom a lo intang ve a.

Dr.Rochunga Pudaite mi hril dan in, Manipur sorkarin Manipura a lut an phalnaw khah a hrietzinga. 1947 a India in independent a hung hmu khan Manipur Borsap kuomah thirhrui a thona “Manipurah ka hungding ana,ka tlungna ding Dak Bangla lo buotsai roh” ti in. Manipur Borsap leh an inhmu khan “Ka zalen na a tlung ve ta a,mizalen kanih ti hril dingche a hung ka nih. I suok hunding kan rel mek a nih” tipo a hril. 1960 a Hmar le Kuki buoi lai khan Hmarkhawliena a zun zin lai Hmar tlangval sawmkhat velin silai siemfawm (Hmarkhangzep) puta fe a hmuh a, an hei fe liem hnung chun “An va huoitawl awm deh” tipo in a comment. Aizawl a hei tlung chun Hmar papui iemanizat “ Komiti poimaw” ti in a kokhawm a. Zotlangmawi chu kotkharah lo duty dingin a ti a. An hei tran chun Lalhmingthang (P & Sons),silai le amu zorna dawr neitu kuomah “Silaimu iengzat am I kol ?” a tih a,ama chun “Ala thrahnem ie “ atih a.HKB chun “Zor suok tanaw roh”a tih a, chupo chuh an komiti na thu a nih. HKB hih mi ieng anga milien le ropui khom ni haisien a chung en bik ngai noh a,mi inhnuoitak khom ni haisien a sie hnuoi chuong noh a,ruol pawlin a pawl vong hlak a nih. Pandit Jawaharlal Nehru Aizawla a hung inzin truma an pawl khom khan HKB thil hrietzie le Sap trong a thiemzie hai a hrietin Nehru chun “Lekha iengchen am in chuk” tiha an don in HKB chun “Matric khom ka zo noh,lekhabu ka tiem hlak (I read some books)” ti in a don.

J.Malsawma Hmar-Hrangchal (Thanpuii pa) in ami hril dan in, nikhat chu HKB in sipai camp a leng dingin a fiela. An commandant rawi in officer 10 vel anlo uma.Titi an hei tran chuh HKB hlak khah saptrong a hnesaw bakah ieng tieng subject khom,botany,agriculture,medical,sports,science le sipai ralthuom tieng chen khan sipai officer hai nek khan a hriet lem amanih ti ding in an commandant rawi khan sunnithlak deuthaw in a lecture an ngai thlak ani deu tak. Prime Minister Moraji Desai le an inhmu trum khan chuh an in ter theinaw ani deutak, sawt khom an in biek noh. Union Home Minister Y.B.Chavan Silchara a hung truma hotu dang hai leh an zu hmu trumin thil dang an hril hma in “India ram hih sakhaw zalenna ram,mitin in mani ditzawng zawng sakhuo ei biek thei a,inthawlui le inthlem a thieng noh.Nangni Mizo kristian hai hin hnamdang hai kristian a siem in tuma,Chakma hai lem chuh kristianah insiem nuol tah,hieng hih inthawding an noh” alo tih ela. Chuphingleh HKB chun “Bible ah an zieka,Lal Isu’n ramtinah fe a,chanchinthra hrila,kristiana mi siem ding le a ring taphot baptis dingin thu ami pek.Chu leiin Mizo hai hin chanchinthra hih hril dar pei kan ta,mihai kristian ni dingin fiel pei kan tih,tukhomin mi khap thei naw ni hai “ ati phing in an in thrat thre ta ringot. C.Pahlira Ex. E.M & M.L.A., mi hrohrang na le huoisen, A.Thanglura Hmar-Darngawn (Undivided Assam a Cabinet Minister) lem khan chuh ‘Mizo Union buldozar’ ati hiel khah ka pa neka upa nisienkhom kan in ngaina in kan in ruolthra emem el a. Khawlaiah kan in hmu chang dam hin kan in chibai hih kan inchel zinga,inchel pum hin kan leng hlak. L.Keivom leh damdawi in ah 19.7.2011 a kan va kan khah ka biek nuhnungtak anih. 30.7.2011 khan muol a mi lo liem san tah a. A vui tawmin midanghai thaw naw ang takin a ruong bulah ka ngira, a ruong chunga par an sie hai khah mi la la son pek vak ding a ka ngen hnungin “ Mihrang,thangsuo,hotupa C.Pahlira, hi Hmar Thangsuo puon in ka hung inkhum che” tia ka hei inkhum hnung chun,kan khumna thangsuo puon khah la kieng nawka a ngaia par hai khah sie nawk el ding a kati chun a bula um a sunghai khan ‘a ngai noh’ an tih a.Kei chun ka maksan nawk ela,a hnungah an lak suok le suok naw ka hriet ta noh. C.Pahlira mi hril danin – Major General Sham Harmasji Framji Jamshedji Manekshaw (a hnunga Field Marshal) Mizorama a hung trum khan a chuongna helicopter MNF hai in an lo kap lei khan a lung a sen em em el a. Zana chun Sipai camp ah sipai officer hai,Aizawl D.C.,T.S.Gill bak ah HKB le C.Pahlira hai hma ah an hrosa in a hrang rak el a. A hrang lai zing chun HKB le C.Pahlira hai tieng en pum le tham naw tak in “Nangni khom in rawi hai kuomah hril ro,MNF hai puok an phura,fakding an peka,an in a hai an in riek tir a an thrangpui chun MNF thluk bok a hrem ding an nih ti hril ro” a tih a. A hrilzo chun HKB khah a ngir a “General, I hril ding I hril zo ta ?” a ti a,General chuh alu an bu nghuka.

HKB chun a rawl a hei khawng phota,muong chang le zamna nei der lo hin “General,hei hril ve’ng ka tih. Tuta I hril po po khah Mizo mipui hai kuomah I thaw ding ani chun tu hin kei le C.Pahlira hih mi man nghal la jail ah mi khum nghal roh. Tuhin ka inah hei in lawi kata,ka inah MNF hai hung lutin fakding mi hni hai sien pe’ng ka ta,alo um remchangnaw ani chun ka nuhmei or ka servant hai inhnik taka siem dingin hril ka tih.Riek an nuom chun an riek nading inhoi tak siem pek kan tih.Kan Mizo dan in mikhuol hnar a thieng noh.Independent ka dit ti na ani der noh.An thuom phur dinga mi an ti chun lungawi takin phur el kan tih.Hieng hai po hih thingtlanga kan mipui hai in an thaw ding vong a nih, khawla’m security a uma ?, a mi venghim tu ding kan nei sinaw chun tuta I thupek khah Mizoram mipui in kan zawm thei noh, ati ruo lin a bula table chuh nafe hin a hei chum thum dum el a, midang umve hai chuh an meng phawl zak el ta a. General khom chuh a zai in a hung in nem ve ta a. Chu zova chun titi na dang dangah lutin thil ramtin an hril tlang ta a. Iemani chen hnunga chun General chun HKB sap trong hnesaw zie le thil a hrietna zau zie hai a hmu in a kuomah ‘Lekha iengchen am inchuk,khawlai College or University am I kai a ? “ tih a an don chun HKB chun ‘Class 10 khom ka pass noh,amiruokchuh Lekhabu ka tiem hlak’ ti in a don.

Trumkhat chu Prime Minister Indira Gandhi kuomah “I nuhmei puihai hieng khopa nunrawnga I sipai hai in an soisak hih I thupek ani ?,an sawisak lai hih I mit ngei in hung hmu ve roh’ ti in thirhrui a thon. Trumkhat nawk chuh Indira Gandhi kuomah ‘Pi Prime Minister,Laldenga hih ieng ang hremna am phu in I hriet,khaihlum hiel ngai a I hriet chun Assam Chief Minister B.P.Chaliha hih khaihlum hmasa ro,an mawphurna an ang char’ a hei ti chuh Indira Gandhi khom a mengphawk hle. Mizoram ta dinga state hni dinga Delhi ah Ch.Chhunga,C.Pahlira, Hrangaia leh an zu fe trum in HKB chun a ruolhai kuomah ‘Indira Gandhi ka fiem met ding ana,lo in nui der naw ro’ a tih a. A room an hang luta an hang in throng fel chau chun HKB chum ‘Pi Prime Minister,keini Mizo dan in lekhazuol hawp thei kan ti ?’ a hei tih a,ama chun ‘aw,hawp ro,hawp ro’ ati ruolin HKB chun sikret a hei phora,Indira Gandhi chuh a hei thre hmasa a,ama chun ‘ka hawp ngainoh,ka lawm e’ atih a. Chu zovah a ruolhai khom chuh a hei thre a,an ni chuh hop ngailo an ni a chuh an lak thova,an reng chun an lakkai a,an hawp ta seng a, lakhaziel hawp pum chun an hril nuomhai chuh an hril a.An hril dinghai an hrilzova an hei suok tawm chun HKB chun muongchang le dam duoi hin ‘I want to link,on your breast,very very closely’ a hei ti a,Indira Gandhi chuh a mit meng inbiel pumin a to ta veng veng el a,a sari chun a awm zawn chuh a hei inkhum thra sauva.Chu lai chun HKB chun rawl innem le dam duom hin ‘Madam Prime Minister’ a hei ti nawk a chuh ama chun iengkhom a hril ta noh. Room a inthoka an hei suok lai chun lekhazuol khah an la hawp khu vungvung lei khan Chanchinbu mihai khan an lo hnai nghala,’iem inhril’ an ti lai chun Indira Gandhi khah a room a inthokin a hung suok a ‘HKB,khang hai khah iengkhom hril naw roh,misuol (rascal) an ni khah’ ata a room a chun a lut nawk el a. Anni pali khah Delhi a Republic day lawm na ah an la thrang ve a,tribal lal (chief) hai thrungna, a tawp tieng an in thrung ve a.Indira Gandhi chun a kut pahni inchip a awma sie in ‘Namaste’ a hung ti phei pei a. An bul a hung tlung chun HKB khah a ngir vut a,Indira Gandhi khah kut ngei in chibai a lo buk el a. Chu zova chun Indira khah an thiemnaw deu am ani ding Tribal lal hai khah an reng in a kut ngei in ala va chibai nawk a,chu zova chun a hung phei nawka HKB bula chun a hung inthrung a,an titi a,chulai chun Hrangaia chun a ruolhai kuomah Mizo trongin fiem thu in ‘Indira le HKB hih an in ngaizawng deu ani awm de aw’ atih. HKB remhrietzie chu, trumkhat chu V.Lalkhama hin zor ding in Tripura tieng Sai ngho a phur a,police hai in an lo man hlau el a. A beidongin HKB kuomah chanchin a hei hril a.HKB chun ‘A va hei buoithlak thei de aw,khel var tlawmte hril a trul ani hih‘a tih a.Chuongchun Tripura lal (Maharaja) kuomah ‘Sai-ngho present che ka nuom a,mi ka hung inchawi tir a,lampuiah police hai in an lo sukbuoi el a,lo va ngaiven roh’ ti a thirhrui a hei thon a. An man pa chuh Rengpa thupekin an insuo nghal. HKB khan a hun lai khan Kohran Constitution hai khom a siema,chun tu chena Mizorama Dan tamtak hih District Councila Secretary le CEM a ni lai a siem an nih.

HKB nuhmei hmasa Vanlalmuon khah lekha thiemna neilo le mimawl,mi naran ve el a nih .Ama hlak khah mithiem,ruol pawl mi,standart insangtak,incheina tienga khom ienglai khoma uluk tak le sap nun pawphak ve khah a ni lei in nupa ni zing khah a remchang nawna khah a hung tam a. A nuhmei hlak khah an phalam. In ngeinawna le insuk thiemnawna nei lei nilo in an in biekrema an in thre a. An inthre hnung khom in inhmangai le in ngei takin in hmunkha tin bel khata bu le hme suong in an la cheng hmunkhat a, an in thre ti hih mi’n an hriet noh. Iemani chen hnungah in dangah a sie a chuh hmangai le laina takin pasal a nei nawk hma po khan ala enkol zing. Hi a nuhmei le an nau Mae Rodini Fente hih Mizoram Governor Personal Assistant a nih a,kan in sirpaw vieu. Nikhat chuh kan inah a hung a,a sangpa Lalrinsan,Mizorama mihrat zongna sports Department in an buotsai a khan pakhatna a nih a chuh sin an pek el naw lei khan Director hei phone ding in ami hung tih a. Kei hlak chun ‘nangin hei phone el la,nang lem chuh nitina Governor le sin thawhmunkhat I nih a,Raj Bhavan a inthok khan hei phone la. I pa hlak chuh mitin hriet’ ka hei ti chuh ‘Ka nuom teu noh,I phone nuomnaw leh ei phone naw ding ani chuh’ ati hmuk el a. Ama khom hih a pa hai ang deuvin mi hnuoi a lut le thil hni hih a nuom naw vieu in ka hriet.

HKB khah mani hma siel lo,du am lo le corrupt lo tak a nih. Secretary le CEM chen a lo ni a chuh hmun le hmang a nei naw vieu. 1970 a CEM a inthoka a tlak khan Bangla suoksan a ngai ta lei in Lalhmingthanga (P & Sons) in a in pakhat an hluo tir a. Electric venga inhmun chite a neive a khan Ralauva rawi in Mizo Union thralai hai in bawkte an khaw pek a,chu taka chun an sonlut a,chu chuh ama puola in a nei hmasatak a nih. A duthusama a hril hlak chu ‘Kei chuh hausak hih ka tum noh,ka nuom bok noh.Sikret kadu zawng tak hih hawp thei zing la’ng,tenis inkhel thei zing bok inla. Chu bakah chun beidong tawpkhawk a hmang ding in Bank ah Rs.5000/- nei in la,tawk chang lovin umzing thei sien.” A ti hlak.Ama bok hin “Tukhom ka huphur noh a, ka er bok noh a,tukhom ka itsik bok noh”ati hlak. 1970 a CEM (Tulai a Chief Minister ngirhmun) a inthoka a tlak trum khan sorkar thar a ngir hma po,sawt fu el CEM ala nih a. Mi tamtak chun hieng ang hun hih remchang a hmang in an thilthawtheina (power) an hmang rakrak hlak a,mani inhaivur na le an ditsak hai ta dinga thilthaw na’n an hmang hlak. Ama ruok hin chuh hieng ang hih a thaw nuom ve noh. “Tu hin chuh a hminga CEM chau kani tah a,felfai taka office suoksan hih ka tum a nih.Kei chuh mipui in an mi hnawl ka’n tah a,mipui in an dit an thlang hai in an sin an zom phat an la thaw ding a nih” a ti dai el. CEM office a suoksan tawm khom khan thoktu (Staff) hai a kokhawm a,an hotu thar hai lakah ring uma nasa taka trawiawm dingin a hril.

HKB hih January 1959 khan Rev.Chhuahkhama naunu L.Thangliani leh an in nei a.HKB palai le a nuhmei man va khum tu hai chu Lalsangliana (a hnunga M.P) le Aizawl Borsap B.S.Ingty an nih.L.Thangliani le hin nau 4 an nei a,L.Thangliani hih 4,10.2011 khan a thi.

By L.Keivom, Inpui.com Columnist

Whakaaria mai tou ripeka ki au,
Ti-ah ho mai ka roto i te po;
Hei kona au titiro atu ai,
Ora, mate hei au kway noho ai.

-Maori Version

Today’s Christian magazine (2001) hril dan chun khawvel pumpuia Kristien hla inlâr tak chu ‘Amazing Grace’ (Hmangaina Mak) a ni a, a dottu chu ‘How Great Thou Art’ (I Ropui Ie) a nih. BBC-haiin Inpakna Hla (Songs of Praise) laia United Kingdom-a chenghai hla dit taka an puong chu ‘How Great Thou Art’ hi a nih. Hieng hla pahnihai hung suok dan le a tira a phuoktuhai kutsuok le a hnunga a thluk le thu an hung siem danglam le belsa pei dan chu lekhabua ziek tham a nih. A hmasa hi maksanin, a nuhnung lem hi hang bi thuok inla.

Sawng khatna

Sweden ramah thuhriltu pakhat, kum 26 mi, a hming Carl Gustav Boberg (1859-1940) chun 1885 khan hla, thlûk nei lo, a sama insam chi, tu laia threnkhatin ‘hlahril’ (poem) an ti hi chang kuoa sei a phuok a, a thupuiah O Store Gud (O Mighty God) ti a hmang a. Kum iemani zat hnunga khaw pakhata chawibiek inkhawma a thrangnaah a hla phuok chu Swedish pi le pu hla thluk hmangin zaipawlin an hung sak a, a barakhai hle a.

Hi le inzom hin, a chanchin ei hril pei hmain, thil sÅ­t tlak a um a. Hi hla ropui hi huma a um theina dinga Pathien thilthaw chu kristien an ni hma daia an pi le pu kalchar, an hnam thu le hla zieranga inthuom a nih. Eini rawi lai ruok chu Kristien sakhuo an hung put lut kha khawthlang mingohai hmelhmang put dinga an kalchara an inthuom tah a ni leiin, a zatve sakhuo, a zatve dang an kalchar mi’n biektir an tum a. Hi thil hin kristien thra ni ding chun ei pi le pu thil hrim hrim hnawmhnawl vong dinga ngaina lungril indik lo ringtharhai lai a hring a, chu chun tu chen hin ei hlim angin a mi zui a nih. Hi ngirhmuna inthoka mi kei kirtu dingin Puma Zai kha a hung suok a, chu chun Tlanglam Zai chi hrang hrang a hring suok a, kalcharal rivaival a hung tlung a, ringthar tam tak an kir pha a, chanchin thra kalchawi khom a sukbahla nasa hle.

Hi thil hi kohran thruoituhai chun Setan thilthaw niin an ngai. Chik nawk zuola ei bi ruok chun, a ram mihai kalchar palzuta misawnarihaiin chanchin thra an hung hril kha a hrisel nawzie le ram dang, entirnan Japan rama dam a ram mihaiin an vuok let pha an kut thlak an indoi nawzie hretu Pathien chun mi ben harna dinga Puma Zai kha a hung hmang lem a hoi khop el. Kha hnung, abikin kum 1921 laia harna hung tlunga khan ei hnam zai le thluka Pathien inpak le chawimawi ding a nizie thlarau mita hmutu an hung um phak tah leiin hla thar, Lengkhawm Zai thluka phuok a hung suok a. Chutaka inthok chun ei zieranga inthuomin, ei sumphuk le taptebulah Bethlehem le Kalvari an hung trum a, kum sawt nawte sungin kristien-ah ei hung inpe fai tah duok el a nih. Chuonghai laia Pathienin nasa taka a hmang pakhat chu Pastor Thangngur kha a nih.

Chu chu a ni lai zingin, sakhuona le kalchar inlaichinna hre hrang lo, thlaraua mitvarna neia inngai, sienkhom chongkor mit put, a thlûka buoi, pi le pu thil le an thu le hla hrim hrim chu ringnawtu thuomhnawa ngai pawl, ei la tam el bakah kum za kristien nia ei insăl hnung khoma ‘kohran’ umzie hril fie hi sinpuia nei pawl dam ei la kat nok leiin ei sangsiet dan le innawi dan hi a namei nawh ti ei hriet. Boberg-a hla, an pi le pu hla thluka an sak ang hin ei hla khukpui threnkhat hi hung sak ve hai sien chu, Pathien hla sukporche-ah ngaiin ei intrÄ•k nasa hle ring a um. Ei kalchar thleka Pathien biek le chawimawi hi hlim suolhai thaw danah ei ngai tawng. Ei tarmit bun indik naw lei a ni le ni naw insût letna chang ruok chu ei hriet naw tlangpui a hoi.

A phuokna san

Sweden-a khaw pakhat Kronoback bula chawibiek inkhawma fe Boberg chu a ruolhai leh an khuo Monsteras panin zantieng ni nemah an hung kir a. Khuo inthiengin a mawi a, nghatna tieng tieng khawvel a par a. Thing tin buk karah vate an so nak nak a. Biek-in dar ri insaikal nak nak chun lung an sukleng a.

Kawlrawnah arpui tiet hi sûm dum a hung inlang a, sawt naw teah kawl a hung inlep zok zok a, van a hung inrŭm a, van nghor thler khopin trek a tla dur dur a. Thli hrat takin a hung zui a, hlo hna hring dup hmun le bu zîng dur elhai chu a mût kŭr duol duol a. Ruopui vanawn a hung inbaw thla huk huk a. Sawt naw te hnungah a chăt a, sûm a hung inkieng a, van inthienga chun ni tlak tawm zung mawi tak chu rong chi hrang hranga inlârin a tle sung a, ni tlak ruolin an ropuina êng chu a hung chuoi tiel tiel a, thimin a hung nang a, arasi tlêp tuorin an hung inlang a. Chuonghai po po chu ieng lai khoma Siemtu Pathien ropuizie puongtu an nih.

In a tlung chun a tukver a hong a, Monteras tengsawla tuipui hung inkhaw lut chu darthlalang pha ang elin a tle sur el a. Ral khing tieng thing rihnim buk kara an riebuk bel dinga hung pan khawm vachedek hon inhram chier niei chu ni dang nekin an hlim lemin a hriet a. Zantieng rè dup lai chun mithi dar a hung inri riei riei a, “When eternity’s clock calling my saved soul to its Sabbath’s rest” (Chatuon sana darin chawl song dinga ka thlarau a ko pha chun) ti hla thlukin dar chu an hung rem zui a. Hieng a thil hmu, a hmaa khawvel mawina puon anga inzâr le rimawi a hriethai chun ei hla thlir lai hi an mor suok a nih.

Sam 8 besana a phuok a ni thu a tu sawng Bud Boberg chun a hril el bakah Baptist le Mission Friends pawlin hnawchepna an tuok laia arûka an inkhawmnaa an thu insam hlak laia pakhat niin a hril bok. Tlang hrieta hi hla hi a suok hmasakna tak chu March 13, 1886 suok Monsteras Tidningen (Monsteras Chanchinbu) ah a nih. Swedish hla hlui thluk hmanga biek-ina an sakna hmasa tak chu kum 1888, Varmland Biel-ah a na, kum 1890 khan Sions Harpan chun a thluk leh an insuo a, chu taka chun chang 8 chauh a thrang. Kum 1890-a a phuoktu hi chanchinbu Sanningsvittnet (Witness for the Truth) editor a hung ni hnungin a thu leh thluk le a solfa hmanga a rimawi rempui dan ding (piano & guitar) leh a hung suok a. A kum nawk 1891 chun Mission Covenant Church of Sweden (Svenska Missionsfurbundet) haiin hi hla chunga thuneina (rights) an inchawk a, tuta ei hmang lai ang hin tlar 4/4-in an hung sie tah a nih.

Hi hla hi 1907 khan Baltic Tuipui hnai Estonia-a um Swedish mi hausa Manfred von Glehn-in German trongin a’n let a, a hung inlar nghal a. German tronga inlet chu Russia ramah an phur lut a, kum 1912 khan ‘Martin Luther of Russia’ an ti hiel, Ivan S. Prokhanov (1869-1935) chun Russian trongin a’n let a, a thupuiah ‘Velikiy Bog’ a hmang a. English-a inlettu hmasa tak (1925) chu North Park College, Illinois-a Professor E.Gustav Johnson (1893-1974) a nih. A hnungah English-a inlettu le chang hni zet beltu Suart K.Hine (1899-1989) kutsuok chun a hung hlan a, chu thu chu ei la hung hril zom pei ding a nih.

Sawng hnina

Kum 1920 bawr tung lai khan English misawnari Stuart K. Hine le a nuhmei chu Poland le Czechoslovakia-ah rongbawlin an um a. Hi taka an um lai, Poland ramri bul, Ukraine-a Carpathian Tlangpui hruta kum 1931-a an inzin trumin German tronga inthoka Russian tronga an inlet hi an sak an ngaithlak a, an ngaizawng nghal a. Hine-in an inzinnaa an tonhriet besana Pathien le a thilsiem inpakna hla phuok a lo tum le Boberg-a hla chu pawi kawm thin ang an ni leia a lungril a tawk bek bek khom a ni el thei.

Hine hril dan chun, Carpathian Tlangpuia khuo pakhat an hang lawn kai chun kotthler-ah a’n thrung a, hla a sak a, Chanchinthra Johan 3 inring deuin a tiem a. A ngaithlatuhai laia pakhat chu chu khuoa sikul zirtirtu a nih. Thlipui a hung inthok a, inzin pei ngaina a um naw leiin zirtirtu ina chun an riek a. Thlipui hrang zo le van inrum le kawphe zuk zuk a hung inkieng chun vanah arasi tlep tuorin an hung inlang a. Hi tonhriet hin hla chang hmasa tak hi a hring niin a hril:

O Lord my God, when I in awesome wonder

Consider all the worlds thy hands have made;

I see the stars, I hear the rolling thunder,

Thy power throughout the universe displayed.

Lalpa Pathien, i kutsuok ka dawn changin,

Maktinain ka lungril a sip hlak;

Si-ar ka thlir, vaninrum dur dur ka hriet,

I thilthawtheizie vanvêlah an puong.

Stuart Hine chun Carpathian Tlangpui chu zuon khûmin Romania-ah a lut a, Burkovina chen a fe a. Ama zuitu tlangval ruol leh chun rampui hring dup le thel hun el, sakhi lungleng an inphawt det detna, vadungte an luong ri hok hokna, vate chi tinrengin hlim taka ra tlăn a, vapuol honin zalen taka vuong hlŭp hlûpa tlang lawi a, thlokherin sunrawl ding thing nge zonga thing a tuk ker kerna le thlifim inthieng a hrang del delna hmun dam chu an hraw a. Hi tonhriet hin a chang hnina hi a hring niin a hril bok:

When through the woods and forest glades I wander

And hear the birds sing sweetly in the trees;

When I look down from lofty mountain grandeur,

And hear the brook and feel the gentle breeze.

Ramngaw le lentupui zing hmunhai fangin,

Sang thinglera sirva zai rem ka hriet;

Tlang sang ropui a’nthok singmit inlenin,

Tui luong ri hrie’n, semdam thli’n a mi thawi.

A chang khat, thunon le chang hnina chen phuok dinga an lungril mortu le an phuok dan an hril hi a la’n khuongruol khop el. Sienkhom chang thumna le lina ruok hi chu Saptronga inlettu Stuart Hine-in a hnunga ama tonhriet le inzoma a siem thar a nih. Chang thumna a phuok dan nia an hril chu, Ukraine-a an inzinna khaw pakhatah kristien sungkuo pakhat chauh, Dmitri le a nuhmei Lyudmila an um a. Russian sipai pakhatin Baibul a maksana inthokin Dmitri nuhmei chun ziek le tiem a’n chÅ­k a. Khuo an tlung chun in pakhatah suol intlanna dinga Krista an hemdena thu Johan ziek chu Dmitri nuhmei chun a lo tiem a. Rawl tawp insuoa suol an sim thu, sandamtu dinga Krista an pom thu le chatuon hringna an nei tah leia an lawmna luong liem khekpui chu hieng lai hmuna an thaw dan hrim a ni leiin an ri a se hle a. Lut loin tuolah a lo ngaithlak a,

And when I think that God, His Son not sparing,

Sent Him to die, I scarce can take it in;

That on the Cross, my burden gladly bearing,

He bled and died to take away my sin.

Pathienin A Nau nei sun a hung tir hi,

A ngaina hrim ka sui suok zo thei nawh;

Kros-ah ka suol lawm takin a hung phur a,

Thisen suokin, ka suol tlanin a fam

ti chang thumnaa a hmang hi a hung pÅ­t suok a nih.

Stuart Hine hin a tawpa thu lam rik ri inang, rhyming kengkaw a tum hram hram leiin sentence threnkhat a kei dan hi a tritro a, ama kalrem zawnga tiem naw lem chun a thu hi a kat truk a, a buoithlak khop el. Hla inzieksieknaah Romantic poets hai lai thrang sien, a endiktu ni inla, a vahrit nekin a chepa tieng a thrang ka ring. Chun, “I scarce can take it in” ti hi “a ngaina hrim ka sui suok zo thei nawh” tia inlet a fuk lem ka ring. A chang tawpna tlara, “ka thi aiin a thi” tia ei inlet hi a hla thuah a um naw bakah theulawzi indik lo, Aiaw Theulawzi (Substitute Theology) chen hring suoktu a nih. Isu Krista kha ei aia thi a ni naw a, ei ta dinga thi a ni lem. ‘Aia thi’ ti le ‘ta dinga thi’ ti hi sim le hmar anga inpersan a nih. Hi thua hin lekha ka ziek rawn tah leiin hril non ngai loah sie inla. Ei hriet dinga poimaw ruok chu, kha hmaa trongkam indik lo ei lo hmang inrim le innâl tah kha hmangin Diebolin a chângah mi thlung zing a tum a nih ti hih.

A chang lina hi Indopui Pahnina hnunga phuok a nih. Kum 1932-33 laia diktetor Joseph Stalin-in trăma Ukraine a hrĕk hnung le Indopui Pahnina intran khan Stuart Hine le a nuhmei chu England tieng an kir a, rongbawlna an nei zui pei a. Russia rama inthoka tlansie, Sussex (England) rifiuzi camp-a umhai chu kum 1948 David Griffiths leh an va kan a. Anni lai chun kristiena insâl pahni chauh an um a. Pakhat chun a chanchin a lo hril a. A nuhmei chu kristien a na, Indopui tawp tienga an inthre hnungin ama chu kristien a hung ni chauh a. A nuom tak chu a nuhmei zong suok a, ringna hmunkhat intrawma dam sunga kalchawi tlang a nih. Sienkhom, hi hnuoia hin a hmu nawk a ring ta naw thu le van rama chatuon hringna changa an leng hmun ding a nghakhlazie a hril mol mol a. Chu thu chun Hine-a lungril a tawk hle a, a hla chang lina hi a hring suok tah a nih.

When Christ shall come with shout of acclamation

And take me home, what joy shall fill my heart!

Then I shall bow in humble adoration,

And there proclaim, my God, how great Thou art!

Ropui taka Krista a hung nawk pha chun,

Mi thruoi a ta, lawmnain sip ka tih;

Chawimawinan bokkhupin chibai buk ka ta,

‘Pathien, i ropui ie!’ ti’n puong ka tih.

Sawng thumna

Khawvel hrieta hi hla hung vor lartu chu Billy Graham Crusades-a an hla sak thiem George Beaverly Shea le Cliff Barrows hai an nih. Kum 1954 khan Harringay Crusade-a thrang dingin an fe a. Chu trum chun Hine-a hla iemani zat an inentir a. A tir chun barah an khon rak naw a, sienkhom a thratzie an hung hriet chun Crusade-a hmang dingin Hine leh inthlopin an buoipui mup mup a. 1955-a Toronto Campaign-ah chu a la’n lar hman naw a, 1957-a Madison Square Garden (New York) -a khan chu khawvel deng suok khopin a hung puok darh tah a nih.

Hi hla chanchin le inzoma ngainuomum deu pakhat chu Naga Zaipawlhai an nih. Fuller Theological Seminary, Pasadena, California-a thok Dr. J. Edwin Orr (1912-1987) chu Deolali (Maharashtra) inkhawmpuia a thrang trumin Naga Zaipawlin an sak a hriet a, a ziek a chawi thlak a, Forest Home (College-age conference) a a rongbawlnaah nasa takin a hmang a. Kum 1955-a indin Manna Music of Burbank, California chun Hine kuoma inthokin hi hla hi an inchawk a, a chang khatnaa ‘works’ ti chu ‘worlds’ tiin, a chang hninaa ‘mighty’ ti chu ‘lofty’ tiin an thlak bok a. Hi version hi Billy Graham Crusades-a an hmang tak a ni leiin khawvel hmun tinah ei hung hmang ve tah a nih.

Manna Music-hai rikawt dan chun kum 2009 chen khan voi 17,000 chuong tv le sinemaa hmang dingin hi hla hi an khum ta a, USA Presidents iemani zat hla dit a nih. New Zealand-a kan um lai (1983-85) a an Maori hla sak thiem Howard Morrison-in hla a sakna taphota a ser laia a mei anga a hmang a ni a, keini chen khomin khang lai khan Maori trongin kan sak thei a nih. Knighthood an pek pha bakah kum 2009-a a thi khan ama hriet zingna le ngaihruina dingin zaipawlin a ram pum an fang a, chu prokram hminga chun “Sir Howard Morrison: How Great Thou Art” an ti hiel a nih. Pathien chawimawina hla sak lârtuhai lawmman dong rop chu inlarna le hmingthangna a nih.

Ka ngaithlak rop, 1967-a suok Elvis Presley Gospel LP pahnina kha a hmingah ‘How Great Thou Art’ ti a ni ve top. Hi hla hin 1967 khan ‘Best Sacred Performance’ ti group-ah Grammy Award a dong a; kum 1974-a Memphis-a tuolpara mipui hmaa a sak an rikawt khan ‘Best Inspirational Performance (Non-Classical)’ ah Grammy Award a hmu bok a nih. Hla thuhmun saka Grammy Award pahni dong kop hi thil vâng tak a ni ka ring. Kum 2011-a Carrie Underwood-in a rikawt khan chawimawina a dong rawn hle a, February 2013 chen khan USA-ah ringot khom a digital copy 405,000 an zor hman tah a nih.

Tlangkawmna

Hi hla hin khawvel a fang suokna dingin kum 90 chuong hiel a lak a. Chu sung chun Sweden-a inthokin Russia ram le a se velah, Poland-ah, Ukraine-ah, Czechoslovakia ah a lut a, chu taka inthok chun England tieng an son thla a. A’n son hla po leh a tira Boberg phuok kha a ruongam put zingin an hung siem belsa pei a. A tawp tieng chu Stuart K. Hine hla phuokin a hung inchang tah a nih. Naga Zaipawl hmangin USA-ah a lut a, Billy Graham Crusades-a an hlapuia an hmanga inthokin khawvel a deng suok tah a nih. Khawvela hla inlar ei ti tam tak hi Saptronga an inlet hnunga hung puok dar chauh a nih. Ei hla thlir lai khom hi a phuok trantua inthoka hnam dang tronga inlet hmasahaiin a taitlil-a an hmang chu O STORE GUD (O MIGHTY GOD) ti a ni deu vong laiin Saptrong hmangna khawvela an haijek hnungin HOW GREAT THOU ART ti hming a hung put tah lem a nih. Chu chun trong hang poimawzie a hril chieng hle.

Mihriemin ei chengna khawvel ei suosam nasa talaw leia a kakhawkin indoi loa a mi vuok let tak tak pha, hi hla phuok dinga mortu khawvel mawina tinrengin mihriemhai an trinsan pha, an ngirhmun thar dungzuia an hung khek suok hunah, ei hla thlir lai hin ieng zierang am put tang a ta? HOW GREAT THOU ART la ti zing an ti’m? (October 11, 2014 Delhi)

- LRS Puruolte | Photo: Alan Famhoite.(inpui.com)
Tuithaphai/CCPur: Oct. 11, 2014 khan zing dar 11:00am a inthawka hunser thupui taka hmangin umnikhamin ZDV in an pawl an indin a ainthawka a kum 17 Tling Lawmna chu ursun takin Tangpijol, Singat Sub-Division, CCpur hmun ah hmang a nih. Hi hun a hin UPF hnuoia um pawl hran hran a thuoitu le aiaw hai, hnam thuoitu ZMA, UZO, STC le Social Worker haiin an uop a. Thuhrilna hun an hmang tawl.

Hun karlak a hai hlasak thiem tak tak haia inthawk ngaithlak a ni a. ZDV member ram le hnam tadinga an hringna lo inhlan a, fam lo chang tah hai inzanain Minute 1 (Khat) sung totawk a hun hmang a nih. Hi hunser hmangna hun a hin Retd. Rev. Nengzatun Zou Presbyterian Church Synod (ZPCS) chun Pathien thu a in fuina le UPF hnuoia thang hai chu an aiawhai mipui hmaa ko suok a inngir tirin malsawmna tawngtai pekna hun a nei a. ZDV hi Pu Thangkhanlal President nina hnuoia kum 1997 kum a indin kha a ni a. Tukum hi a kum 17-na a nih.

Zomi Mothers’ Association (ZMA) hai chun hnam pasaltha hai chu inzana le chawimawinain hi hun a thang UPF member, Pawl aiaw a thanghai chu Par patsum a siem an  luhaia an intawn tir baka, Zou hnam Puon an insiltir tawl.

Hi hun a Khuollien ding a fiel, Pu Thanglianpau President, ZRO chu taksa hrisel nawna leiin a thang thei naw a. Ama aiawin Pu Keneth Muana Secretary, Ministry of Info., & Public Relation, ZRO in hun a hmanga. Hi huna thuhrilna a nei hun ah Mani hmasielna thanglovin, zogam a parvul theina dingin mipui fekhawmhai thangtlang dingin a fiel.

Hi hun a hlasaktu (Artistes’) mi 9 le Fiemthu thaw thiem mi 1 kuom ah thilpek an hlan. HPC-D aiawin Pu Sanga Hmar Social Worker le JMG Member, UPF chun hi hun hi a uop ve a. Thuhrilna a nei hun a chun, ZDV in Kum 17 a tling lawmna hunser hmang dinga hung khawm mipuihai chu HPC-D hmingin chibai bukna a nei a. ZDV hi mipui Support-na leia hieng chen dam hi a ni a, mipui chungah lawmthu a hril. Pu Kamkhanpau President, ZDV chun hun sawtnawte a ei thiltum chu ei hmu vat ding a ni a, lunghnuol nawng ei tiu, tiin mipui fe khawmhai lai a hril.

Hi hun a hin Bawng 6 le Vawk 2 lai thatin zantieng hun ah khawsung mipui hai le fekhawmhaiin ruoi an kiltlang a nih.




















Powered by Blogger.