Halloween party ideas 2015

Ziektu: L.Keivom, Inpui.com Columnist

“Well, George, we finally knocked the bastard off.”

January 11, 2008 Zirtawpni zing dar 9 vel khan a chèngna khuo Auckland-ah Sir Edmund Hillary (1919-2008), kum 88 mi chun khawvel a lo suoksan tah ti thu internet-ah ka lo hmuin ka khuo a suksawt hle a. Tleirawl laia mang ang ruoia a hming ka lo hriet hlak kha kum sawmthum hnungah kan inzinna lampuiah kan intuok leiin ruolah kan inman a. Ama inthlàna malamin hi artikul hi ka ziek a nih.

Kum 55 lai zet a lo liem el tah. 1953, Pherzawl High School-a Pawl sari kan inchuk lai a nih. Thrungna tlar hmasa takah ka tupa Hrangchunghnung Hrangate le mi dang pahni leh kan inthrung hlak a. Thrungna tlar hninaa chun nunghak Lalhlupui, Rimawi, Phiri le Huoli an inthrung a. Keini pawl hi a tam tak kan ni bakah inchukna tieng le sinthawna tieng a hlawtling tak le phâk hla tak kan niin ka hriet. Chuong laia tuipui ral kaia sinthawna nei phak chu Lal Rimawi, Dr. Rochunga Pudaite ruolnu le kei kan nih.

Thral rum hnukhawi tieng, lo raw le hmangkhaw zo, thlai chi an thlak hmasahai khom inno help hlepa a mawng hnung le bu tu inhnu deuhai khomin an tu zo hnung a nih. Fûr hung intran ding hma lo lawktu tro ruo le thlipui khomin a’n khat tawka rehearsal neiin an mi hung kan tran ta a. Ruomeiin paw chûka a bawm leia tlâng hnaité tè khom inlang fie thei lohai kha thli le ruopuiin an hmai a hang phi faipek zet chun hnaiteah hmel hlim sierin an inlang thei nawk ta a. Thlasikin an hna a sawm kon le thliin a mut tril rizap thing insi khup el hai chun inno hlep hlepa hna thar hung insuoin, ni tinin rong thar an hung put a. Khaw kawl hang fang inla, chêpchêp inhrâm ri so nak nak karah intùn le sepuinu thei hmin tiera ra, hang lo el thei ding a um tran ta a. Hlo hrâm thlo a hun el ding a ni tak leiin pûmbùka tuthlaw le hmangruo hrang hrang an ser le sut tleng tleng ri chun khaw tlang a nghor vêl a, chu chu a’n khat tawkin arla intui ding inlaw ri le tuol sumphuka nupui herawt her riin an lo saikal nak nak a.

Inchuklai mi tam lem chu khaw hrang hrang, a thren chu hla tak taka inthoka hung an ni leiin an hma ela Summer Vacation hung tlung trêp chu nghakhlain classroom-a khom an thrung indèn thei ta naw a,

Headmaster babu ka hmä ngai rawh,

Kan khaw tleitir nuimawi ka ton a tlai e;

Summer vacation chu siam thuai rawh

ti hi an hlapui le thunon a nih. An khuo tienga beisei tak le nghakhla taka lo Tlumte thlirtu, an bielnu le bielpahai khomin sekhon khat hi ni khat, minit khat hi thla khat, darkar khat hi kum khat ang hiela sawta an hmang tran hun a nih.

Chuong ang boruok kara chun ni khat chu kan zirtirtuin, “Mihriem tu khomin an la lawn kai ngai lo, khawvela tlang sîp insâng tak Mount Everest chu Edmund Hillary le Tenzing Norgay-in an lawn kai a, chu lawmna chun zingah sikul chawl ning a tih” tiin a hung puong a, makti le lawmin kut kan ben dar dar a. Mount Everest an lawn kai ni hi May 29, 1953 zing dar 11:30 a nih. Iengtin am an chanchin hi Pherzawl tlanga inthokin kan lo hriet ve nghal el thei ti ka ngaituoin radio nei pakhat an um lei ni ta dingin ka ngai. Chuong a ni naw chun, kan khawvel puo tieng chanchin hrim hrim chu lekhathon le mikhuol baua inthok chauin kan hriet phak hlak a nih. Kum 12 hnung, 1964-a Parbung High School-a sawtnawte Headmaster-a ka thrang lai chen khom khan, High School radio thra ta lo, hmang theia ka riper thrat chauh chu kan khawvel puo tienga chanchin kan hriet theina tukver um sun a la nih. May 27, 1964-a Indian Prime Minister hmasa tak Jawaharlal Nehru a thi khom khan radio-ah chanchin ka lo man leiin a thi niin sunna inkhawm ka neipui hman a nih.

A ieng khom chu lo ni ta sien, Mount Everest an lawn kai thu hin kan khawvel a sawi hning a, nasa takin beiseina thar a mi pêk bok a. Tu khaw hriet kai lo tlangval pahniin kha hma poa thaw thei ruol loa mi hril kha taimakna le tumruna hmangin an thaw a, khawvel um sunga tû inchùpek thei ruol lo, thil pakhata a hmasa tak nina hming an ser a nih. Chuong ang bokin, keini tu khaw hriet lo, ram pilril Pherzawl tlanga lekha inchukhai khomin tumna nei a, taimakna le tumrunu khauh tak leh hma kan nor pei chun, a tawpa chu hnèna tlang sîp pakhata bek kan la chuong kai ve ding a nih ti chu kan zirtirtuhai mi’n fuina a nih. Hi tlang kai lawmna hi kan chengna khawvel puo tienga mi hnèna chang umni kham hiela kan lawmpui ve ka hriet voi khatna a nih. Ka nuna khom thu a hril sei khop el. Hringnun hi tlang lawn ang char a ni si.

Khanga mawl taka kan khawsak mop mop laia thil ropui tak nia ka zuk hriet tàk chu, kha hnêna kha mi mal hnènaa ngai lo a, khawvel pum huopa mihriemin hnèna a changnaa kan ngai le pom kha a nih. A ni reng a, hi hnuoia tlâng sîp insang tak, mihriem cho hne ruol loa an ngai hlak chu lawn kaiin bawhla an insam khum a nih. Mani sumphuk ler kai ang elin, khawvel tlang sîp insang taka minit 15 vel an chawl sungin an thil nei laia an suong tak phorin, khu hlieng hliengin chu tlang chu an zun khum a nih. Nepal rama um Mount Everest hi feet 29,028-a insang a na, a ram mi Sherpahai chun inza takin Chomolungma tiin an ko. British India hun laia Surveyor General of India ni hlak George Everest (1790-1847) rawia survey an thaw trumin hi tlâng sîp hi an hmu a, an pu hming chawiin Mount Everest tiin an inbùk a, chu chu hmingin a hung put song tah a nih.

Edmund Hillary hi Auckland-ah July 20, 1919 khan a pieng a. Kum 16 mi, High School a kai laiin Mount Ruapehu-ah a sikul kaipuihai leh field trip-in an fe a, chu taka inthok chun tlang kai (mountain climbing) tieng inhnikna a hung nei tran a. Sikul a zo chun nipuiah a unaupa leh khuoi an vai a, thlasikah tlang kai pawl a zui hlak a. New Zealand-a tlang insang po po a hmatiema a cho dol hnungin kum 1951-a inthok khan Mount Everest-a lawn kai tuma bei pawlhai a zui tran a, a kum thumnaah a tum a hlen suok tah a nih. September 3, 1953-ah Louise Mary Rose leh inneiin, nau pathum Peter (1954), Sarah (1955) le Belinda (1959) an nei a. Kum 1975 khan a sinthawna Nepal ram Paphlu khuoah a nuhmei le a nau tlum tak Belinda hung dingin a ko a, vangduoithlak takin Kathmandu erpawt bulah an chuongna vuongna chîn chu a chetsuol leiin an thi ve ve a. Vuongna chîna hung dinga titu kha a ni leiin an siet tuoka chun maw lien tak phurin an ngai a, sawt tak chu a tuor nêm el thei nawh.

Chuonga a nuhmei le naunu chena lu an phumna hmun a ni lei chun, anni hriet zingna le an thi hnung chen khoma nasa taka rong an bawl theina ding tiin Everest a kaipuipa Tenzing Norgay mihai, Sherpa hnamhai bielah somdawlna sin theitawpin a thaw a. Himalayan Trust a’n din a, khawvel hmun tinah thrangpuina hniin a’n zin suok a. Chu Trust hmang chun sikul 30, hospital 2, medical clinics 12, airport 2 a bawl a, thoktu tam tak a chawm bok a. Hienga thil ropui tak a thaw lei hin Everest an lawn kai ni champha voi 50-naah Nepal sorkar chun Honorary Citizenship a pek a, ram dang mi chuong ang chawimawina hmu hmasa tak chu a nih. British Kumpinu le New Zealand sorkar khomin chawimawina insang tak an pek el bakah ama chauh hi dam laia New Zealand dollar note-a lim chuong phak um sun a la nih.

Sir Edmund Hillary hi pa vachal (adventurer) a na, thä inza zek zeka mi dâi phak lo dâi dinga huoisen taka chona rawl don ngam mi a nih. Chuleiin, kum 1958-a Commonwealth Trans-Antartic Expedition an nei khom khan ama hin New Zealand section a thruoi a, January 4-ah South Pole an tlung a, anni laia a tlung hmasa tak an nih. Hi champha sawmnganaa khom hin January 2007 khan kum 87 a ni hnungin Antartica a la sir nawk a nih. Chun, kea thlapa sir hmasa tak Neil Armstrong leh 1985 khan vuongna chîn khalin Arctic Ocean vuong khumin North Pole a sir bok a nih. North Pole, South Pole le Mount Everest sir vong tah khawvela mihriem um sun a nih.

Thina voi tam a pumpel laia pakhat chauh hang hril ei tih. Kum 1979 khan Antartic Region fang dinga Air New Zealand Flight 901-a fehai inrawitu le commentator dinga ruot a ni a, sienkhom a fe hman naw leiin a ruolpa Peter Mulgrew a fe ta lem a. Hi vuongna hin tuoksiet tuokin Mount Erebus a baw a, a chuonghai an thi vong a nih. Vuongna sieta koppui chân ve ve, a hma khoma sung khat ang hiela inhnaia lo khawsa an ni leiin, chu vangduoina chun a ruolpa nuhmei thisan June Mulgrew leh a kei hnai zuol a.

Edmund Hillary le Kei

Kum 1953-a Edmund Hillary le Tenzing Norgay hlawtlingna lawma umni kan kham bak kha chu ekzama Mount Everest kai hmasa tak an indon ka sang changa an hming ka ziek bak chu an thi an dam khom ka hriet zui ta naw a. Kei khom 1953 laia inthoka ka tlang kai kha sunzom peiin kum 1970 khan ka suo a, India rama ekzama hmu thei sin insang tak IAS/IFS tlingin IFS ka zom ve a. Trening zoin ram puo tieng palai sin thawin kum 1976-1997 chen kan thang a.

Kum 1983 khan New Zealand le India sorkar inlaichinna a petek a, National Party sorkar thruoitu Prime Minister Muldoon-in sum harsat suonlamin New Delhi-a an High Commission a khâr a. Commonwealth ram laia a lien tak le khawvela mipui roinrelna rama mi tamna tak ni si, chuonga India ram a hang ngai poimaw naw el chu Delhi ta dingin ngai thiem a harsa hle a. Melbourne-a Commonwealth Heads of Government Meeting an nei truma Prime Minister Pi India Gandhi-in a baukhat met leia a ving lungsena a thaw ni dinga ngai pawl khom an um a. Chuonga thil a um ta si chun tiin India khomin High Commissioner thrung lai chu a son hmang a, a aia fe dingin kan Foreign Secretary Romesh Bhandari-in a mi tir thut leiin Saudi Arabia-a inthokin New Zealand khawpui Wellington-ah 1983 September-in kan lut a.

Inrinni zan khat khat chu India mi ruolhai le zanbu kîla kan inpawl khawm laiin ieng le inzom amanih ka hriet ta nawa chu Edmund Hillary hming a hung inri suok a. Chu chun thawk-le-khatah Pherzawl High Schoolah ngaituonain a mi fen kîr nghal a. Kei chun makti tak le mawl takin, “Ka! Edmund Hillary kha a la dam maw?” ka ta. Anni chun, “Dam e, a la chakvak khop el. Auckland-ah a um a, khuoi vai pumin somdawlna sin (charity works) nasa takin Nepal rama dingin a thaw a nih” tiin an mi hril a. Dik chie chun, tien lai mi daia ka ngai, a dam khom ka ring ta teu teu lo a nih. Keima ngei khom hi chuonga mi ngai pawl chu ka tuok rawn el tah.

Thawtranni chun ka Secretary kuomah Edmund Hillary address le a telefawn number hung zong suok dingin ka hril a. A lo kol sa a ni leiin a mi hung pek nghal a. Telefawnin ka hei biek a, Auckland-a ka’n zin hmasa takah chibai malama a ina va sir ka nuom thu ka hril a, a lawm khop el a. Telefawna mi ei biek hin an mizie ding iemani tawk chu ngaidan ei nei thei nghal hlak a. Pa inngaitlawm le nèlum, pawl inhoi, mi tlang huou el ni dingin ka ring nghal a. Kar khat hnungah Auckland ka sir hmasa takin a in luma ngei ka va pan a; ka mi ngaisang le ka tum ram hnota tlang kai harsahai khom kai thei dinga tumruna le beiseina pholeng Mount Everest-a mi lo tarpektu chu kut lum ngeiin ka chibai ve tah a nih. Kan inhmu phata inthokin, Zodiac sign inang, Cancer kan ni ve ve lei khom ni chuong kher loin, kan inngaina êm êm nghal el chu tie! A dung a’n sang leiin kan inchibai lai thlalak entu chun naupang le papui inchibai sawn vong an tih.

A kum nawk 1984-ah inthlangpui a um ding a ni leiin inkhing ding National Party le Labour Party hai chun thrang an lak nasa hle a. Labour Party tienga an thruoitu le Opposition Leader chu David Lange a nih. A pawlisi chu, inthlangah an party an tling a, sorkarna an lak chun, a thaw hmasa tak ding chu Delhi-a New Zealand High Commission sie nawk nghal a nih. Chuleiin, India mita pilvut phultu National Party le an thruoitu Muldoon hnè thal dêr chu kan inhnik tlàngna a nih. Nasa takin thrang kan lak a, Labour Party-in hnêna changin sorkar an siem a. A ti ang ngeiin, inthlang rizal an puong zoa press interview a nei hmasa takah, ieng dang khom a hril hmain, Delhi-a NZ High Commission sie nawk ding thu a puong hmasa tak a nih. India le NZ inlaichinna tuoithara um lawmnan ruoi ka siem a, mi 300 chuong kan fiel a, chu taka chun Prime Minister David Lange chu kan khuollien a nih. Ama khom hin August 13, 2005 khan muol a mi lo liemsan ve tah.

Zan khat chu Prime Minister Lange-in ka in tieng telefawnin a mi hung biek a. “Ei ram inlaichinna siem thra nawk dingin ei pahniin thrang ei lak nasa bok a. New Zealand-a chauh khom ni lo, Indian Sub-continent-a mi hriet lar tak Sir Edmund Hillary hi kan ram aiawa Delhi-a tir ka rot a, ama khomin a remti a, ka lawm khop el. Nang khoma i lawm ve ka ring leiin tu dang hriet hmain ka hung hril che a nih. Hi thua kan sorkar lekha khom lo hmu vak in tih” tiin a mi hung hril a. A kar nawk chun hi thu le inzom hin Wellington-ah inlânin a hung a tum thu Edmund Hillary-in a mi hung hril leiin chuong laia Indian restaurant um suna chun sunbu fakah ka fiel a. Car pahni thruoiin erpawta inthokin kan va lam a, a ruolnu June Mulgrew a hung thruoi a. Car-a inthoka restaurant pan dinga kan suok charin thli hrât takin a hung hrang a, kan nihliep a mut let thop a, June Mulgrew tarmit a len hmang dai bok a. A mit a chàu tah leiin restaurant-a menu kan hang thlang ding khomin Edmund tarmit a haw sèn a. Anni pahni hi an koppuihai ve ve vuongna sieta boral an ni leiin, a hmaa ruol thra an lo ni bakah vangduoinain a tring mat a. Delhi-a High Commissioner-a Edmund a fe khomin Official Hostess dingin June hi a thruoi a, a tawpah December 21, 1989 khan an innei tah a nih.

An rama Sir Edmund Hillary an ko duotna chu “Sir Ed” an naw leh “Ed” ti ringot a nih. Ama hi khawvel map-a New Zealand sietu laia a pukhawi a nih. Kan inhmu hnuhnung tak chu February 1990 khan a nih. Kum 1985 hnukhawi tieng NZ ka suoksan a, Rangoon-ah 1986 March-in kan inson lut a. 1990 January 25 khan Rangoon suoksanin, Delhi-ah iemani chen kan cham hnungin Italy hmar tienga khawpui Milan-ah kan inson a. Delhi kan tlung charin telefawn-ah Sir Edmund ka hei chibai a. A inah zanbu kîl dingin a mi fiel a, hlim takin kan titi a, a sin thar le inzomin thil thar hril ding khom a lo hau ta hle a, zanin a mi dai naw a ni tak. India ram bakah Bangladesh le Nepal a enkol sa leiin a karkalak a zâu a, fieltu a hau a, a buoi hle. Mi dang neka ama buoi chungchuongna chu a sin tak nek hmanin a tak ngeia a hmêl hmu le chibai nuom hrim hrim an tam lei a nih.

Hi truma kan inhmu hi kan inhmu tawpna tak a lo ni dèr el. July-August, 2006-a New Zealand-a kan naunu Helen Ruolsingpui kana kar thum kan inzin sung telefawn beka hei chibai ka tuma chu an inzin lai a ni leiin kan inbiek hman ta nawh. Sir Edmund Hillary kha ka hringnuna phûrna le tumruna nasa tak mi petu laia mi pakhat a ni leiin ka ngaisang a, ka ngaina a nih. Pa inngaitlawm tak a nina kha ngaisang a um zuolna a nih. Ama ang boka tumruna le teireina nei taphot chu thil ei thawna le chemkalna zawng sengah mi naran khom mi chungchuong ei kai theizie a nun ngeia Mount Everest tlang sîpa mi tin hmu theia pholeng mi tarpektu a nih. A lam hraw ang hraw peitu taphotin Sir Edmund kha entona ei hmang chun thi tah sien khom hring zing a tih. Good bye, Sir Edmund, I salute you! May you rest in peace. ( Delhi, January 17, 2008)

By L.Keivom, Inpui.com Columnist

“It is not the mountain we conquer but ourselves.”-Edmund Hillary (May 29, 1953)

Ei nuna thil tlung poimaw, ei ngaisak le hmang zui ta naw leia ei hriet zingna computer khawlin ei thluok kila a lo hnaw lut tah hi a chang chun râlhlo vuong angin a hung de nawk zok a, a bo nawk dai a. A chang ruok chun ei hriet suok thei el lo, ngaituonaa châm, lungril mortu a um hlak a. Chu thil chu chîk taka ei ngaituo zui chun ei nuna ei tonhriet, ei hrietna khawla inthoka nuoi bo el thei lo, a lo ni nuom khop el.

May 29, 2013 Nilaini tuka ka zing thoin YMA Souvenir-a insuo dinga ka artikul ziek lai chu sunzom dingin ka computer ka hang hong a. Sienkhom, thil poimaw ka thaw ding ieng amanih um tlata ka hriet leiin ka lungril a kam a, ka thu ziek lai khom chu dîng takin ka ngaituo thei naw a. Ka zuk ngaituo chun, e, a ni takluo, ka telephone bill pekna ding last date a nih ti ka hriet suok a, cheque ka lak suok a, ka ziek nghal a. Sienkhom, ka lungril kamtu chu a la rè chuong naw leiin, hi ni poimawna san hriet tumin internet-ah ka zuk zong leh, Edmund Hillary le Tenzing Norgay-in khawvela tlang sip insang tak Mount Everest an lawn kai ni champha voi 60-na a lo ni zing a, ka har huoi a, ram tinah ngaituo a vuong kuol a.

Hi ni hi May 29, 1953 hi Zirtawpni, hnèna ni a nih. Zirtawpni hi ni poimaw le hriet zing tlak, Isu ngei khoma Kalvari tlanga hnĕna hlado an sam ni, van le khawvel an inrem nawkna ni a nih. Chu leia Zirtawpni Thra (Good Friday) ti a ni hrim a nih. Hi tuk, zing dar 11:30 a Mount Everest an lawn kai thu khan BBC radio hmangin khawvel a deng suok nghal a. Khang lai khan Pherzawl tlang le khawvel kan insuizom theina um sun chu radio chauh a nih. Kan zirtirtuhaiin a chanchin an hriet charin, lawmpuina inentirna dingin sikul chawl an puong nghal a. Kan lawmzie le tu la thaw ngai lo, hne băn ruol loa ngai Mt. Everest an kai theina thuruk, thaw thei ruol loa inlang khom ringna le theitawp suoa thaw rakna leia hnè thei a lo nizie zuk hrietnain phŭrna a mi hang pek nasatzie kha hrilin a siek nawh.

Hi le inzoma Edmund Hillary le kum 30 hnunga New Zealand-a kan inhmu dan le a hnunga ruola kan hung inman pei dan chanchin chu January 11, 2008-a a thi khan ama inthlăna malamin ka ziek a, chu chu a hnuoia hin hnena an chang champha kum 60-na lawmna le hrietzingna dingin ka hun thur suok nawk a nih.

(May 29, 2013 Dellhi)

Ziektu: Pu Timothy Z. Zote

April 4, 2013 ni chun, Hmarkhawlien, Rengthei inhnikna hmun le taima khuo tia hriet lar a chun ka um a. Manmasi Year Book-a insuo ding le hnam tadinga thil tha nia ring research work thawa inzin vel ka ni ang hrimin, ei hnamin hmasawnna kalbi pawimaw tak ei hraw mekna ding a, ei hnam ta dinga hmangruo tha le pawimaw, thang thar hai hmakhuo ngaina leia, hmathlir tha tak (Vision) neia Assam-a hma lo latu Pu Tangka Sangkhum, President, Cachar Hill People Federation le A.R. Lasker, Deputy Secretary, Government of Assam, W.P.T & B.C Deptt., Assam, Dispur, le Chief Minister hma bul ngeia Date 18.3.1996 a Memorundum of Settlement an lo sign-na ra nia ka hriet leiin T. Sangkhum chu um naw sien khawm a thlarau chu inza tak pumin Sub Office Hmarkhawlien khawsunga uma chun ka lenglut ve hlau el a.

Office chu sawngkhat-naa um a lo ni a, ka hei kai a, ka hei lut chun, room thuma the a lo ni a, General section le Head Clerk le Chairman, Barak Valley Hill Tribes Development Council room a uma, room hai a thienghlim a, Office staff hai an bengvar hlein ka hriet. Ei ni Manmasi Hmar nauhai tawng ngeia biek thei vawng an ni a, chun tawng tamlem chu Hmar tawng a niin ka hriet. Chu chun ka lawmna a suk tam pha hle. Hienglai zing hin, ka hei belchieng nawk zuola Notice/Circular Board-a intar ka hei hmu nawk ta pei a, chu taka chun, a hnuoiah signator chu Pu Lalthomlien Neitham, Chairman, Barak Valley Hill Tribes Development Council chu a lo ni zing a, hienglai zing hin, mi ngo hai tawnga ziek a ni mani ka ti chu, Hmar tawng Part –I (Iemana?) ti tawnga ziek a lo ni zing chu tie! Hi thil ziek hin hieng ang Development Council lo suol suoktu, inrim taka, thosie le thangtham, pheisen ral tawna, zam lo a, lo tuor muolsuotu hai le mipui supportu hai thlarau kuomah inzana ka nei nasa nawk zuol.

Office boruok le office functionary ka thlir vel lai zing chun, Staff pakhat fel tak el, zawna ka lo indawn thut a, ama mi hril hai chu: “Tulai hnaia Chairman thar pu Lalthomlien Neitham hmalakna le hmadawmnain thil tam tak, sem le sawmdawlna sin an lo thaw ta thu a mi hril a. Chu’ng an sem hai chu a tlangpuiin, 2012 -1013 Term sunga schemes: (1) Hmeithai (widow) hai ta din Rs. 2,500 mi 60 kuomah pek a ni ta a. 2. Inchuklai Class X – XII Rs. 5,000/- mi 20 kuomah pek a ni a. 3. Rickshow Rs. 16,000/- man mi 16 kuomah pek a ni bawk. 4. Computer Desk Stop 25,000/- man mi 10 kuomah inhlan a ni bawk. 5. Free Coaching IX– X ta din hma an lak a, 6. (a) Tata Magic Iris Rs. 90,000/- Grant-in mi 40 kuomah an inhlan bawk. (b) Indica Rs. 1,16,000/- grant-in mi 22 kuomah inhlan bawk. 7. ANM Students Rs. 20,000/- mi 15 kuomah pek an ni bawk. 8. Income generate-na dingin (a) Piggery (Vawkvai) Rs. 20,000/- mi 40 kuomah inhlan a nih. (b) Poultry (Arvai) Rs. 20,000/- mi 40 kuomah inhlan a nih. (c) Fishery (Ngavai) Rs. 20,000/- mi 20 kuomah sem a ni bawk. Hieng ang schemes implement a ni thu ka hriet chun, ei hnam BVHDC sunga umhai ta ding chun vangneina kawl a hung hersuok tan a nih, ti an langin ka hriet a, hi lai rama chenghai ta ding chun lungril le ngaituona hmang thiem chun hmasawnna kawtsuo a lo inchang thei ding zie a suklangin ka hriet.

Ka hei indawn zau pei a, Chairman pa Pu Lalthomlien Neitham hi office a kai hlak am? Tia zwna ka hei indawn chun, staff pakhat chun , “ kan Chairman pa, anga hmala nasa le inpe zo, office kai tha, bu fa hman naw raka sin tamlaia inpe an um kan ring nawh a, ama le Pathien zara development schemes tam tak hi khel suok a ni thu a hril a”. Chu’ng a ni leh, Chairman inhmu pui thei ka ti? ti a. Peon ka hei indawn chun, ka nina le khawlaia inthawka hung am ka nih, a min dawn hnu chun Peon chun Chairman pa kuomah ( Pass) chu a mi lak pek a. Chungchun, a mi hung ko lut ta a. Hi zet hin chu, mang a hawi rum rum el ka tih. Asan chu, Chairman , Pu Lalthawmlien Neitham hi pieng phunga chun la naupang kum 40 hnuoi tieng a la ni a. Ka hei chibai a, Hmar tawng ngeia Development Council Sub Office-a titina ka hei nei thei el chu ka lungriemin a mi thlak hiel a. Kan hei hohlim ding chau chun calling bell a hmet a, iem an ta ding aw, ka ti chu Peon a hung lut a, Pu iem? a hung ti nghal a, Theitui hung siem rawh, pahnih a hei ti a, a lum deu bawk a, theitui Freeze-a mi dei rilrel tak a hung dawm a, kan hei dawn a, kan hohlim ta pei a, thla amuongin, ama Chairman thar Pu Lalthawmlien hlak chu a fel, chun a hmala’k dan le a tum hai a mi hril chun, mi a sukphur a, inpema ama rorelna hnuoia cheng ve ei nuom el a nih. Staff hai kuoma ka thu hriet hai indawnna ka nei nawn nawk chun, a lo indik a, chun hieng subsidy le Developmenttal Schemse, Income generate- na dinga schemes tam tak laklut pei a tum thu le, a biel sung, a chel hun sunga nasa taka sukhmasawn a tum thu le, sin tam laia Office kai leia zan dar10.00Pm chen chen an meng hlak thu dam le adang dang a hril a. Mipui tam tak khawmin hienga mipui ta dinga sin indik tak le tha taka an thaw lei hin mipui tam tak chun lawmthu hril a, office-a hung khawm an um hlak a, amiruokchu, lawmna suklang thiem lo, lawm ve bawk si khawm an um a. Chun, chierna le indemna lem chu a bang nawh a, hnuoi ram khawvelah hieng anga indemna le inhrilsietna chun min kiengsan ngai naw nih ti chu a hril sa bawk a. Chairman pa chun, mi tuel khawm thurawn tha le ngaidan tha, a thaw thei ding tawk, thil um a um chun a lawmlut zing thu le, sakhuo thuoitu hai le Politicient tum tum khawm a, ral thlir el lo va, mi tawiawm zing ding le tawngtainaa mi hung hrie pei dingin, media fethlengin a lungrila thil umhai chu a hril sa bawk” a nih.

Pu Lalthawmlien Neitham, chairman, chanchin tia kan dawnna chu mi dawnin hieng a hnuoi ang hin a chanchin chu a mi hril a nih.

A ma Pu Lalthawmlien Neitham hi Josanglien Hmar le Thanghnem Hmar hai kara inthawk June 27, 1979 khan hi Khawvel var hi hung hmu tanin piengpui unau nuhmei neiin ama chu pasal um sun a nih. A piengna le a seiliena chu Hmarkhawlien a ni a. A hming an lo phuok dan indik tak chu Gedeon Lalthawmlien Neitham a ni a. A chien lai nunah ruolpawl thiem tak a ni a. Chun Inchukna tieng khawm mi vantlang tak a ni a, an chuk chena chu hnesaw taka thaw hlak a ni a, Matric chen chu sirin, a hung puitling pei a, khawtlang le inchuklai, Students organization-ah inhmang peiin, HNU, Assistant Secretary, Cachar ah 2009 -2011 chen a chel a. All Assam Tribal Sangha Association-ah Vice President lo chel ta a ni ta bawk, Leader, HSA, Barak Valley Jt. Hqrs, 2001 -2003, Adviser, Barak Valley Headman Association, 2013 ni lai a ni bawk a. Tuhin a nuhmei Mary Lalchawimawi le nau rila ra pahnih Rachel Malsawmkim le Job Lalditsak hai leh Kristien sungkuo nun zuizing pum le a biel mipui ta dinga mawng zang taka sinthaw nuomna leiin Hmarkhawlien ngeiah an khawsa mek a nih.

By H.K.Kawllienthang
New Delhi, 23.05.2013

Hmar tronga chîterek ei ti hi ei unau zo hnathlak danghai chun a chin hmel tak a nih an ti hlak. Zo hnathlak dang hai hin thil chîn hrilna trongkam nei hai sienkhom hieng anga chinzie hei hril uor theina trongkam hi chu an nei ve naw ni sien a hoi. British lalramin India ram a op lai khan hi trongkam hi anni ta lo ni sien chu “Divide and Rule Policy” hminga khan “Chîterek” an ti hmel a nih. Hi trongkam “Chîterek” ei nei bik lei hi amani ding chîterek reka inthre darna thil rêng rĕng thaw hi ei chemkalna zawng tak a lo ni el tak hi? An naw leh Sap (mingo) hai ngai sang hnam eini leia Kumpinu lalram policy changchawi ‘divide and rule’ chen kha ei ril rem zawng tak a hung ni pei lei?

Abikin Kohran pawl bing sunga hin hi divide and rule hi ei hmang uor leiin pawl tam tak Hmar lai a suok pha niin an lang. Chîterek reka inthre darhai chunga roreltua ei um fir fer hi thaw thra fe-in ei lan ngai nawk nghal! Tamzie le inphua Secretary/President tia ko thei, eini Hmarhai neka hau lem an um ring a um nawh. Hieng zat ei nei taa chu ei hnamin a thrathnem le hmasawn phàna hril ding a tam bek nawh. Ei umna hmun poah mihai sirde ei la ni zing. Pawl khata luongkhawmin inthuruol inla chu, tuta ei ngirhmun nek hin chu kong iengkimah changkang lem ngei ei tih.

Hun liem ta hnung ei thlir kir chun, Hmarhai laia Kohran sunga inthrena hmasa tak chu kum 1929-a NEIGM-a inthrena kha a ni el awm. Hi truma inthrena hi a san dang tamtak laia Setanin hmangruoa a hmang pakhat nia inlang chu trong thuah, Hmar trong hmang le hmang naw hai kara inthrena a nih. Chun lien tham deua inthre voi hnina chu ICI Kohran 1968-a a koi dar kha a nih. Hi truma inthrena ruok hi chu Hmar hnam sungah kohran rorelna thua inkhuongruol nawna le thuneina inchua inthre ei nih. Chu hnung chun, pawl hran hran a hung suok zui ta pei a. Ei pawl chit ei hmangai ngawi ngawi a, ei hmangai dan khom ‘Very, Very’ a ni top el. Inremnawna leia inthredar hai khan, ei kohran/pawl chu Pathien hring kohran, Pathien min dinpui ngeiah ei pom thlap bok. A ni chie di’m ruok chu ngaituo um tak a nih. Pathien chu thrè thei a ni si nawh. Chun, ei inthrena san hai hlak a chin tiel tiel. Pathien ruok chu zani, voisun le chatuona danglam lo a ni bok si.

Tulaia Delhi tlanga inthrena lem hi chu a hmaa inthrena nekin a la chin nawk zuol, chîterek “Divide and rule policy” lei bok niin an lang. Hienga Hmarhai chîterek reka ei inthre pei si chun, ei inthrena san hlak a chin tiel tiel el bok si a, nakie pha lem chu Laibung/Pahnam hming chawiin, Thriek Kohran,Lungtrau kohran, Khawbung kohran etc.in inthre nawng ei tih ti ngam an nawh. ‘Keini pahnam nina in mi pek ve nawh’ ti suonlam siemin pahnam kohran ei lan din seng hmel a nih. Khaw khatah kohran/pawl 20/30 ei um pha zet chu “Halleluia Chorus” ti ang reng, mawi taka hlapawlpui rem chu harsa ta hleng a tih, sungkuo khatin nau 40/50 hon ei nei a ni ngot si naw chun. Vanrama hlak chun tu pawl kha pawl ti reng a um ta awm si nawh, chi tin trong tin pawl khat chau eini ta awm si a. Vanram kotkharah “Very Very kan Kohran” ti an lo tar naw lem chun,Hremhmun tienga inlawi nuom lem khom um ta bang ei tih.

Pawl chîterek reka um inhoi ei tia chu, tangka sum ruok chu chîterek ni lo, tamtak ei dit seng. Foreign sum lem chu tamtak Van Mana anga hung sur chur chur dingin ei beisei bok. Ram dang sum hmu dan ding nasa takin ei ngaituo a. Sum tieng chu a Top-up dan ding ei zonga, project chi dang dang, thra tak tak siem chu inchuktir hranpa ei ngai bek nawh. Ei kohran/pawl ei tihai ku hin ami hne dan hi mak tak a nih. Ei pawla hai hin chu Very Very vong niin ei inlang tah. Pawl ei hmangai dan le ei inthruoi danhai khom hi Religious Cult rong a kai deu vong ta khom ni sien a hoi. Hmangai ding tak Pathien le mani u le nauhai le hnam hmangai nekin mani pawl chit ei hmangai ta lem. Pathien zarin chu pawl kha pawl chu ka nih ei inti tawl chu an ta hi! Mak thei ngei. Tulai thrangtharhai nekin, kum tienga upa deu,thranghluihaiin mani pawl/kohran ei hmangai bik danhai hi ngaituo non a trul tah niin an lang. Kohrana thoktu ni lo haiin kohran chungchang an hril pha hlak “I kuong naw ding hung nor naw rawh” ei ti pei bok si. Ei hmabak chu inthim tak a nih.

Delhi tlangah Hmar nauhai inthuruol taka Pathien ei chawibiek diel diel lai, Makedonia kona rawl anga ngaiin,”Makedonia ramah hung kai la, mi hung san rawh” ti kha changchawi in, Delhi hi an hung hmu Makedonia hlur a, divide and rule policy hmangin thrang an hung lak a, a mak thei ngei. Nakie pha lem chu Nehemia 4:17-18 kha ei chang dit tak la hung ni nawng a tih ti ngam a ni nawh. Bible-a inziekhai hi mani trânghma sukfihlim le inthiem chopna dinga Bible chang nuomna lai lai hmet de hi thil trium tak a nih. Muslim sakhuo zuituhai lai “Taliban” an nei ang hi, ei nei vena ding a hla bek ta naw ni sien a hoi.

Taliban hril tâka chun, an intran dan tlawmte hei hril ei tih. Kum 1979 a Soviet Union in Afghanistan a run khan, Soviet sipai hai Afghanistan a inthoka hnot suok dinga movement hung suok laia Mujahideen pawla faction pakhat chu Taliban hi a nih. Chuonglai chun USA le Pakistan sorkarin sipai le tangka sumin nasa takin Mujahideen hai chu an thrangpui a. Chu zar chun Afghan Mujahideen haiin Soviet sipaihai chu nasa takin an suom thei pha a. The New York Times-in a ziek dan chun Soviet Union chun sipai 15,000 Afghanistanah a chân a nih. Kum 1989 in Soviet sipaihai chu Afghanistan a inthokin an inhnuk dok a. An President Sayid Mohammed Najibullah chu suom thlain Mujahideen alliance hai chun sorkar ro an hung rel tran tah a nih.

Sienkhom sungrilah an inrem mumal thei naw leiin râl rûka inbeina anni karah a hung suok a. 1994 tawp tieng khan Taliban chu movement hrat tak a hung ni ta a. Pakistan sorkarin ralthuom, military training le tangka sumin nasa takin a thrangpui zui pei a, chuongchun Afghanistana rambung tam tak chu Talibanhaiin an thu hnuoiah an sie tah a nih. Taliban thruoituhai chu an reng deuthawin, Soviet-haiin an ram an hung run leia tlan hmang, Pakistan refugee camp-a inchuk (educated) an nih. Taliban hai hi Sunni Muslim, hnama chu Pashtun an nih. Pushtun mihai hi Pakistan North-West Frontier Province lai tam tak an um a, Pakistan sungah 13 percent lai an nih. Pakistan sorkarin Talibanhai a thrangpuina hi hnama an inkungkeina (ethnic bond) le sakhuona bakah anni hmanga Afghanistan-a thuneina chalai an tum lei a ni deu tak. Sienkhom Osama Bin Laden hung inlang chinah, Taliban hai chu a tira thrangpuitu Pakistan le USA hai ta dinga hmelma lien tak an hung ni tah a nih.

Sakhuonain zung a kei nghet dan hi inthuk tak a nih. Hieng Talibanhai khom hin,’Jihad’ an sakhuo bu Korana inziek hi an hmang indik naw or an inhril hriet dan indik naw leiin firfieka chetna, huoisenna indik lo a hring suok a, poi tawk lo mi tamtakin hringna an chăn pha a nih. Korana inziek “Jihad’ hi a umzie tak chu ‘Indona thienghlim’ ti a ni a. Iraq mi Sunni Muslim-in ami hril dan chun mihriem sunga um suol do tina a nih. Puo tienga inlang suol/hmelma do ni loin, mihriem sunga suol um hi do a hmet deia hne hi ‘Jihad’ chu a nih. Harsatna le buoina ei tuok phaa mani ril rem zawng le tranghma kei zawnga Bible chang nuomna lai lai sirsana hmang ei thaw ei hung thaw el tah dam hi mak tak chu a nih. Jihad indik lo rong ei kai der an ta nawm a nih? Ei Kohran/pawlhai lai hin ‘Taliban’ hai ang hi ei nei fur khom a ni ta el thei. Hnam pumin Pathien rawna ei ngaituo a hun ta hle in an lang.

Ziektu: Dr. Lal Dena, Inpui.com Patron

SEI! MIHRANG AN KIM TAH NAWH.

Pa Lawr kha hun iemani chena inthawka neumonia dam naw, a hnunga lung tieng natnaa tlak buoka umin May 13, 2013 zan tieng dar li le a chan ve vel khan muol a mi lo liemsan el tah a. Lekha inchukna tienga lampui mi siempektu, vawisuna ka nina hi ama le Pathien zar chauhva tlung thei ka ni leiin, kan pamna le ka ngainatna hi thu chun hril zo thei nawng ka tih. Hun iemani chena inthawk ta khan sinthawna hmun a lo indang tah leiin inhmu an khat tah a. Aizawlah kan zin zatin mathei lovin Eden tharah an inah lengin devan ka kai zie hlak A chanchin thenkhat le kan lo inthlawpnahai ram tin Samdal chatel tawm angin zuk thlir let vak ei tih.

Dr H.Thanglora hi Saihenthang Nungate le Lienzing Sawngate hai karah October 2,1921 khan Parbung khuo,Tipaimukh biel, Manipur-ah a pieng a. Anni ureng hi sal ruol pariet – Tuothuom, Thavel, Lea, Hniera, Ruma, Thanglor, Hmangpu le Khawrakhang an nih. Sungkuo inngei tawp an ni leiin, nuhmei nei hmasahai hlak chun in tum suok nuom um lo, nupa tuok ngahai le in hlam sawm vela sei an hluo a, Parbung khuoa in seih tak a nih. Sal ruol insung inngei le inthuruol an ni leiin an khawsa thei a, Parbung khuoa serthlum bil nei tha pawl tak an nih bawk. Pa Lawr-in nuhmei a neiin, a uhai pathum in tum an suok chauh. A hun laia hmethaa inthang Sawnglienhnem Khawbung (Nekawi tia hriet lar) leh March 23, 1946-in an innei a, nau pasal panga le nau nuhmei pali an nei. An nau pasal upa tak dawt H.C.Thangsang (a nuhmei J.L.Sawmi) le an nau laia upa tak Thangthieng (w/o Chawnglur) chu tuhin Rengkaiah an um a; an naupang tak Mrs Lily chu a pasal R.Lalnunsiama leh Chanmari, Aizawlah an um. Anni nupa hi chu nupa inhmangaih le inngai taluo an nih.

Pa Lawr hi lekha thiem thei tak el a nih a. Kum 1931-in Parbung Lower School-ah kaiin pawl li chen a zo va. Kum 1936-in pawl ngaa inthawkin Old Churachandpur NEIG Middle Schoolah a kai nawk a. Lekhathiem thei tak el a ni leiin thlatin stipend Rs.5/- a hmu nghe nghe. Kum 1938-in Churachand (C.C) High School, Imphal-ah a kai tan a, a thiem thei em leiin pawisa le lekhabu The Last Day of Pompeii lawmmanin a dawng nghe nghe.

Indopui Pahnina,1941-1945 re hnungin March 25,1946-in private candidate-in Calcutta University hnuoiah C.C.High School hmingin matric a ekzam a. June 15,1946 Inringni takin a pasi thu Gouro Singh, Headmaster, C.C.High School-in lekhathawnin a zuk inhriettir a nih. Hi kum vek September 9-in D.M.College-ah I.A. thaw dingin Manipur Rengpa unaupa chulai huna College Board Secretary ni bawk Maharajkumar P.B.Singh chun admission a lo thawpui a. Amiruokchu, P.B. Singh-in a tiem angin hi College-ah hin Alternative English a lak thei nawh a, ama khawma inphalam takin, “Thanglora, I am very sorry, I cannot provide you with Alternative English as I promised. If you want admission to another college, I am ready to refund your money “ tiin a lo hril phing leh, fee chu la kirin Guwahati panin Cotton College-ah admission a zawng ta lem a. Chu lai huna Cotton College-a Principal chu R.R.Thomas a nih. November thla chen khawmin admission a lo pek nuom nawh a. A khaw hnungin harsa takin admission chu a la hmu hram a nih. (Ama chun admission a hmu dan hi ngainuom um tak a nih a ti a, ei lo indawn hman ta nawa, a pawi bak el). Hieng lai hun hin Manipur sorkarin scholarship tribal le non-tribal ta ding pakhat ve ve thla tin Rs.25/- a lo siem a. I.A. a pasi tha leiin tribal scholarship chu pekin a um a. Cotton College-a inthawk bawk chun kum 1950-in B.A. chu a lo pasi tah a; Manipur-a Hmar laia B.A. pasi hmasa tak a nih nghe nghe.

Anni hun lai hin abikin tribal lai lem chu lekhathiem kutpar thlieka tiem khawp chauh an la nih. Sorkar sin hmu khawm a la harsa nawh. Sorkar sin am, an naw leh ram le hnam ta dingin ieng tak him thawng ka ta tia an ngaituo buoi lai zing chun Pherzawl Lal Dolur chun hieng ang hin lekha a zuk thawn a; “Ka sang Thanglor-in B.A. i pasi ti ka lo hriet a, ka lawm hle. In hman huna la hung vak la, sielin lawm ei tih” tiin. Pa Lawr chu a hun nei hmasa taka Pherzawl a pan a. December 16, 1950 Inringni chun khawtlangin umni kham meuhin a B.A. pasi chu hlim takin an lawm tah a nih.

Pa Lawr le Lal Dolur le a khawnbawlhai Pherzawl High School indin dan ding thua December 18, Thawtanni tuk zing bu fak khawpa an inbiekna ama (Pa Lawr) ziek ngei zuk tarlang ei tih: “Lal aiawin Mawntiri Saia (Hrangchal) chun thu a hung hril tan a. ‘Pu Thanglor hin ram mipui ta dingin high sikul phun i nuom ni awmin thuthang kan lo hriet a; i ngaidan hril thei a ni chun Pherzawl khuo hin kan hriet nuom hle, mi hung hril thei la nuom a um’ tiin. Kei chun, ‘Hi thu hi ka ngaituo nasa tah a. Parbung lal khawm ka biek a, amiruokchu a remtina ka la hmu el nawh” tiin ka dawn a. Pu Saia chun, ‘Pherzawl khuoah indin la, thil tha a ni tho ring a um a. Lal le mipui chun kan dit hle si a. Iengtin am i ngai a? a tih a. ’High sikul meuh indin ding chun lal le khawnbawl le khaw mipui inthuruola tumna tak tak a um naw chun hlawtling intak ka ring. Kawng iengkima mipui le lal tieng in inthururuol ngei ding ti hriet hmasak a tul. Parbung khu ka dit angin kan inthuruol ka ring naw leiin ka ti nawk ta naw deuh a nih’ ka ti a. Pu Saia chun,’Khawtlang mipui le lal tieng chu inthuruol vawng dinga inbe fel kan ni tah. High sikul indin ding thuah chu kan inkau seng a nih’ a ta. Kei chun, ‘Chuong a ni chun a tha’ ka ta, thu kan sukthluk chu a ni el tah a” tiin. Chuongchun Pherzawl High School chu February 1,1951 khan hawng tan a lo nih tah a. Zirtirtu hmasa tak hai chu Pa Lawr Headmaster, L.Rothang (Ruolneisangpa), H.Tuolien, Lawmthang le Kama Hindi teacher an nih.

Ram le mipuihai hmangaihna lei chauhvin hlaw thu hril lovin kum 1958 chen khan Pa Lawr-in Headmaster sin chelin a lo thawk a. Hun sawt naw tea High School tha pawltaka hriet a hung nih a. Assam Board hnuoiah matric result zaa za an pasi tum dam a hung um a. Thawk le khat lovin India hmar sak pumpuia Pherzawl High School hming chu an thangsuok nghal. Abikin unau Mizoram tienga mihaiin an hung baw bik

Kum 1956-57-in Visva Bharati, Shantiniketan, West Bengal-ah B.T. training-in a fe a. Chu khawm chu May,1957 khan hlawtlingtakin a zo nawk a. Amiruokchu, B.T. a zo hnung hin Pherzawl High School-ah sawt a thawk tah nawh. Sin tha lem B.D.O. pekin a um leiin, Pherzawl High School, khawtlang thuoitu le mipuihai thlakhla le ngai em em pumin January 13,1958-in a sin thar chu Jiribam-ah a zawm ta a nih. Amiruokchu, BDO sin khawm hi thaw sawt hman lovin Dr Rochunga Pudaite fielna leiin an ban nawk a, kum 1959 khan Sielmat Christian High School-ah Headmaster sin a thaw nawk tah a nih.

Hun sawt naw te hnungah Dr Rochung Pudaite remruotnain Northern Illinois University, USA-ah M.Sc.Education inchuk dingin a fe thla a; hlawtling takin M.Sc dikri chu Agust 8, 1963 khan inhlanin a lo um nawk a. USA-a inthawka a hung kir nawk hnung sawt naw tea Pu Rochung le inhriet thiem nawna leiin, mission-a rawngbawla thawk zing a lo remchang ta nawh a, a sin chu chawlsanin, hieng Vimala Raina H/S (1960), Parbung H/S (1961), Pant Standard H/s (1963) hai an din a. Kum 1964-in Chingmeirong Adimjati Siksha Ashram hmunah Adimjati High School, A.Daiho le T.Kipgen hai leh inthuruolin an hawng nawk a. Hi lai hun tak hin D.M.College-ah B.A. kum khatna ka zo hman char a. Kan pem chavai leh College hi ka kai zawm thei dim tia ka um lai chun, Pa Lawr chun, “Dena, Adimjati High School-ah hin hung thawk ve la. Zingkar class nei hlak i tah, sunah College-ah va kai i ta. I nuom phawt chun van tawng rak khawmin lekha inchuk thei pei ding nih” tiin a mi fiel a. A ti ang ngeiin Adimjati High School-ah ka thawk sungin private-in B.A (Distinction) le M.A (private candidate bawkin) Guwahati University pumpuia second position hiel lain ka pasi a. Hi lei hin kum 1972 khan Jawaharlal Nehru University, New Delhi-ah fellowship hmuin M.Phil ka thaw thei pha nawk a. A hnung peia UGC Teacher Fellowship hmuin Ph.D khawm ka hung thaw thei ta pei a nih. Hi hi Pa Lawr le Pathien zar lieu lieu a nih.

Adimjati High School-ah kum thum kan thaw hmun khat lai khan National Council of Educational Research and Training (NCERT), New Delhi, chun education tieng awn All-India essay competition a buotsaih a. Pa Lawr kha thang vein, pakhatnahiel lain National Award khawm a lo hmu nghe nghe a nih. Amiruokchu, politics tieng a hung inhnik ta leiin, Adimjati High School-ah hin sawt thawk ta lovin Hmar National Union-ah President niin Manipur Assembly Election a contest a; politiks chu a kuong naw ding a lo ni leiin, a hlawsam a. Kum 1970-74 chen khan Kha Manipur College, Thoubal-ah Principal sin chelin, Dr (late) Lalnghawrlien leh khan an va thaw tlang nawk a. Pu Nghawr chu Churachandpur College-a hung insawin, Pa Lawr ruok chu Mizoram sorkar fielnain B.Ed Training Institute, Aizawlah Principal-in kum 1975-a inthawk kum 1986 chen a thaw nawk tah a nih. Hi zo hin Mizoram Board of Secondary Education-ah Chairman-in a thawk nawk a. Hi Board-a Chairman a ni lai zing hin a lo pension ta a nih.

Sawrkar sina inthawkin lo pension sienkhawm Indira Gandhi National Open University Study Centre, Aizawl-ah le College dang dang hieng, Lawngtlai College, 1988-1989, Lalhmingthanga College, Durtlang,1992 le TLR College,1994 haiah thawkna a lo nei zing bawk. Chuong lai zing chun The International University of Contemporary Studies, Washington D.C., USA-ah doctoral thesis a lo pek lut a; hi University hin Doctor of Philosophy (Ph.D) dikri chu July 10, 1999 khan a lo inhlan nawk ta a nih. Hi hai baka a amaa inthawk inchuk ding le a thilthaw inchik tlak thenkhat chauh la zuk tarlang vak nawk ei tih.

  1. Lekhabu ziek: Pa Lawr-in text book Pherzawl Reader dam kha mawl tak si, tha em em a lo ziek a. A lekhabu siem dang Mathematics Tutor le Mathematics Secret, Paona Road-a Gandhi Memorial Press-in a sut dam kha Chalranghai khawmin an ngaisang hle. Ni kum October thlaa Rengkaia an nupaa damdawi pan malama an hung khan ka hang inhmupui zawk a. “Hi lekhabu pahnihai hi G.M Press-ah a copy la nei mei an tih hung zawng rawh uo” a mi tih a. Press manager a ruoltha tak pa hlak a lo thi tah si. Ka hlawsam hria a, la va zawng suok hram chu ka tum a nih. Kha lekhabu pahnihai kha an lo hlu em el.

  2. A hla phuokhai: Pa Lawr kha pa khawsawt thei le hlaphuok mi tak a lo nih. A rawipa Pu Chalrosung hril dan chun keilet hla khawm iemani zat zet a lo phuok a ni awm. Chu hai laia pahni chauh zuk tarlang ei tih. Independent Kohran Hlabu No.232: Sandamtu lengna Zion ram khi ti thluk hmangin, a hnuoia hla hi a phuok a:

Lilipar lengna Bung tlangpui khi,
Ka lung an leng ni’n ka thlira;
Tuor an tak ngei de aw!

Chun, a hlaphuok pahnina chu Independent Kohran Hlabu No.51: Jerusalem khaw kawl Kalvari muolah ti thluk hmanga a phuok a nih.

Thapui hang thlir vel tam, ei tuonna tlang khi,
Nang le ei sulhnunghai ngaiin kan rum ie:
A thei chun lungrunpui kir zai rel rawh.
Hmu ka nuom ie, hmangaih lungrunpui,
Lungkham bangna ainawnpar sen sieri;
Hmar tlangpui mawi dinga i hung pieng.

Pa Lawr kha ei histawria hun inthlak thleng pawimaw tak hun, thanghlui le thangthar nun inchawk pawl lai huna pieng le lekha inchuk a nih leiin, thanghlui nun dan mawi thangthar nuna hlu luttu, hnam nunphung (culture) vawng hringtu a nih. Ring thar hmasahai khan Kristien hla thluk hmanga keilet hla phuok dam kha an lo theida a. Amiruokchu, ei mithiem hmasaha’n an lo inhnikpui tlat lei khan, kha dodalna kha a suknep a. Chuleiin Pa Lawr kha secular literature bul thut siemtuhai laia pakhat a nina hi inphat ruol a ni nawh. A hlaphuok danghai chu dam te’n la hung dap suok tum ei tih.

  1. Insukfai le inchei mi: Adimjati Compound-a kan um lai, Pa Lawr a tho inhnuk lai ka hmu ngai nawh. USA-a inthawka a hung kir hnung lem khan chu, zingkar inhma taka ei va hmu chang khawmin, suit le necktie leh a lo induong hman zie. Iengtik lai khawm nghawngawr kha chu an thla ngai nawh. Inchei le insukthienghlim kha a ni tin nun a nih. ‘Role model’ a lo tling tak zet el.

  2. Titi thiem: Pa Lawr anga titi thiem kha mi vang an tih. A thluok a tha a, lekha a tiem rawn a, tawnhriet a hauhva, hril ding a hriet rawn bawk. Mi an mizie ang peia pawl dan a thiem a; mi mawl khawm an mawl dan ang peiin a pawl thiem. Amaah khan boruok (chapona) a um nawh. A mizie hrilfie dan tha tak chu ‘plain living and high thinking’ (mawl taka khawsaa, thil insang tak ngaituo) ti inla indik takin ka hriet.

  3. Saptawng thiem: Pa Lawr Saptawng tiem dan le ziek awlsam a ti dan kha mak ka tih. Saptawng ziek kha chu Parbung hlasak thiemnu an hril ang el kha a nih. Parbung hlasak thiemnu chu thing thingrem chunga an thunga, panthlang nghain a zuk sak el a nih an ti chu. All-India Essay Competiton a ziek lai khawm tum khat ka va tuok fuk a, chaira an thunga a ziek el a nih. A kawla lekhabu rawn ding a sie rem rum khawm ka hmu nawh. Mi thiem filawr chu a va ni ngei!

  4. Inchuktir thiem filawr: Pa Lawr kha inchuktir thiem filawr, inchuktirtu dinga pieng (born teacher) a nih. Ieng subject khawm kha a thiem vawng a. Shantiniketana inthawka B.T. a hung zo hnung lem khan chu situational method of teaching kha a hmang nasa a. Pawlriet kan thaw tum Tense (Simple Present/ Present Continuous/ Present Perfect/Present Perfect continuous) a lim le thilthaw (diagram and action) hmangin a min inchuktir chu theinghil ngaina a um nawh.

  5. Zoram khawvela thiemna kungpui: Zoram khawvel le puotieng chena khawm Pa Lawr kha thiemna kungpui a nih. Manipur-ah le Mizoram-a High School le College an dinhai po po vawisun chen hin thiembuk pawimaw tak an ni seng. Pherzawl High School ringawta inthawk khawmin Central Services – IAS/IFS/doctor/kohran thuoitu le missionary ieng zat am an suok ta a? Hril sei a ngai nawh. A dam laiin parthi ei lo inawrtir nawa chu, a thi hnung bek hin Hmar Inpui or HSA General Hqtrs bekin chawimawina la hung siem hai sien nuom a va um de! Bengvar thlak takin Reformed Presbyterian Church, NEC, hotuhaiin Saikawtah February 20, 2010-a Gospel Centenary an lawm tumin Man of the Century Award Pa Lawr, L.Keivom, kei le mi dang thenkhat an lo pek kha, an thaw tha ngei. Zawlnei khawm a veng tieng chawimawiin a lo um ve hlauh chang a um!

  6. Hnam lungril (Mizo Nationalism) tutu: Pa Lawr khan Mizo Union khawm kha iemani chen a lo thuoi a. Hmar National Union President a ni lai khawmin Zo hnathlak pumpui inpumkhatna lungril kha a nei zing a. Hmarhai Hmar nina khela, a lien lem Mizo nationalism-a luongkhawm hi a idealogy ropui tak a nih ngar ngar. Chuleiin, Mizohai hnam anga an hung ngirsuok venaah hin Pa Lawr-in thu le thilthawin a bulthut a lo siem ve a nih.

Aizawla kan inbiekna: Aizawla vawikhat kan inhmu tumin, “Pa Lawr, mihriem hun tiem dan khawmin upa tieng in lo ni tah a. Mithiem hmasa tak in Io ni si, thangtharha’n in chanchin dam hriet an hung nuom ding a na, i autobiography dam hi i lo buoipui ta’m?”ti’n kan dawn a. “Ka buoipui zing” ti’n a mi dawn a. Aizawl ka suoksan hnungin lekhathawnin a lekhabuhai po po Isaac Memorial Library-ah thawlawm dingin ngenna ka siem a, ama hminga Almirah siem dingin thu ka tiem bawk a. Hi thil pahnihai hi a theina hmasa taka nu Hnem hei indawn ka tih.

Thu laknahai:
1.Pherzawl High School Golden Jubilee Souvenir, 1951-2000.
2.Joseph Joute, Hmar Mithiem Hmasa Dr H.Thanglawra ei lo the tah, Hmasawnna Thar, 14 May,2o13.
3.Thangsawihmang Sawngate, Rengkai.
4.L.Keivom, Mayur Vihar, New Delhi.

Powered by Blogger.