Halloween party ideas 2015

Ziektu: Pu Zarzolien Keivom, Greater Noida

A hming hang hril ringot khoma naupang hmulthi sukngir suou thei laia pakhat chu ramhuoi hi ni ta veng a tih. A san chu ei pi le puihai khan ramhuoi hi ramhnuoia khawsa hlak khawhri chi khat, thilthawthei tak le huoisâr deu el, mihriem sukna hlaktu ni ngei dingin an ring a, tlon lungawi tumin ran thisenin a kuomah an lo inthawi hlak lei a nih.  Tulai chen khom hin ramhuoi trina hi a la rè naw a, mi thaidawp deuhai chun ram pilril deua makhâta invâk an la ngampa nawh. 

Mi tam takin ramhuoi chanchin ei hung hriet chieng tak takna chu Pathien thu ei hung awi hnung le Baibul dam ei hung tiem thei hnung a ni el thei. A bik taka ramhuoi khawsak dan le a thilthaw nuom zawng a ngiel a ngana Baibula a hrilna chu Chanchinthra bu lihai hi niin a’n lang.   Ramhuoi chu mihriem sunga lutin a nuom ang angin mi a thunun hlak a nih ti ei hmu a, ei pi le puhaiiin an lo ring dan nêk dai khan tri a lo um lem hman hman niin an lang. Ramhuoi inzawlpui taphot chu a nuom ang angin a thuhne a,  an thu le hla ni loin a nuom dan le thra a ti dan taphot chu a’n thawtir a, awm lo baksak hiel damin hratna thahrui khom a pek hlak.  Khawhri amanih ramhuoi lai khom hin a suol bik, mi suknat zawng le poi tawk zawnga che hlak, inthup thiem si, an um. Chuonghai chu voisun chen khom hin ei ni lai thiem takin, a rûk a rălin, a la che zing hlak niin an lang bok. 

Marka 5:1-5 ei tiem chun Gerasin rama thlarau tirdakum, a ‘Nuoia’ pai, thlan hmuna inthoka hung suok le Isu an intuok thu ei hmuh.  Chu mipa chu thlan hmunah a khawsa hlak a, tu khoma an thuhnè thei ta nawh. Thirkhaidieta an thlung khomin a suktan pei, thirkol an in buntir leh a suksiet pei bok.  A sŭn a zănin thlan hmun le tlanga hai a khêk tuor tuor a, lung sǐr ngeiin a’n ăt thi neng nung hlak.  Chuleiin, a hrăngna hmuna hin mi an fe ngam zen zen nawh. Mathai chun, “..ramhuoi man pasal pahniin an hung pan a, an kol ĕm leiin chu lampui chu tu khomin an hraw ngam nawh” tiin a ziek (8:28).

Senvona kan um lai mi pakhat hlimsuol kan ti el hi a um a, chu pa chu a nina tak chu ramhuoi zawl ni lem mei a tih. Ramhnuoiah a tlan hmang a, thingkung insang tak taka kaiin mi dam a enthlak hlak a. A chang leh loa tru trâwpa dam riekin, raw fei ngei deu deu dam a maksan hlak a. Chuonga thil poi a tawk lem chu hriet ni naw sien khom, nuhmei naupang a sukthlabăr a, ngaingam taka mmakhata tui chawi le thing phura fe ngam khom an um ngai nawh. 

Ei hril ramhuoi zawlpa ruok hi chu nuhmei naupang chu hril lo, patling inti ngiel ngielhai ta ding khoma pangzatum, inhnawm inzuna fe khom sukhoi lo chi a nih. A sung le kuohai ta ding lem chun, a trium el chu hril lo, khuo le veng laka khom nghatna ding vang pêk ngot a tih.  Chu mi pa chu ama thu chu ni sien, thlan hmunah chun khawsa naw ni a, ama le ama khom insukna bok naw nih. A zawltuin thrangpui naw sien chu khaidiet le thir kolhai khom chu kei tanin sukse zo kher naw nih. A thlarau tirdakum pai chun a’n thawtir a nih. Hi ramhuoi zawlpa khawsak dan le chet dan anga râpum le maksak hi Pathien ringtu intihai lai hin hmu ding ei la um zing niin an lang.

Johan 10:10-a chun, rukru chun inru ding dam, sukhlum ding dam le sukse ding dam chauin a hung tiin Isu’n a hril a.  Ramhuoi ei ti khom hi tu dang ni loin rûkrupa,  mi that hmang, thil um trok trok suksetu, Setan ei ti pa tho a na, an chet dan zirin an hming ei phuok danglam mei mei a ni lem.  Chu thlarau suol le tirdakum ramhuoihai chu tu lai khom hin ei ni lai hin mizie dang dang putin an inlar zing a, thawhla an um em em.  Ei thralaihai lai khom an inlar nasa em em a, zu le sa le damdawi ngawlveinain a man de tlat a, thirkhaidiet le thirkol khoma thlung hnè thei an ni naw a, mani hringna chen khom iengma loah a’n ngaitir hlak a nih. Insungin a tlakran pha a, kohran le khawtlang chen a kakhawkin a dĕng phak a, ama hringtu a nu le pa nun khom thirlinga dep ang elin a trawl hlak. Chu nawa khom chun thralaihai an hmasawn ding anga hma sawn thei lo dinga siemin, inchukna tieng thabona le mani sina depdena tinrêngin a thruoi kawi a, imu thlâkhlăna inneiitirin, internet dam hmangainain a sung sip a, hlawsamna lampui tieng a fen leng hlak. A’n thawtirtu tak chu sukhlum ding le sukse dinga hung pa bok kha a nih. 

Hi ei hang hril, ramhuoi a ‘Nuoia’ tamin zawla an manpa hang vangnei dan hi a ropuiin a mak a nih. Ieng leiin am? Lungril pangngai a hung put nawk el hih a nih.  Lal Isu intuokpui kher kher naw sien chu a hmabak ding chu mihai ta dinga sietna rapthlak intluntu le a tawpah ama le ama inthat ni ngei a tih. Eini rawi khom Lal Isu intuokpui tawl inla nuom a um ngei, ei thlarau tirdakum kolhai ku hi mi hnotdok peka, lungril pangngai puta Lal Isu hnung zuitu ei hung ni theina dingin.

Tu kohran le pawl hneng zawnga kil neia ei hril ni loin eini hnam sunga kohran le hnamin inthuruolna ei tlaksam dan le ei inrem nawzie enin, ei mizie le khawsak danhai hi Pathien ringtuhai um dan ding chu a ni nawh ti ei hriet seng ring um.  Isu hun laia mihai ramhuoi inzawltirtu le an sunga umhmun khuora sin thaw hlaktu kha tulai kum za lawm tah Pathien kohran intihai lai khom hin thiem taka inthup zing pumin, thudik chenve hmangin an lar zing niin an lang. 1Timothe 4 a chun, ni nuhnunga hai chun mihaiin ringna thu hi bansanin, hlemtu thlarau le ramhuoia inthoka suok zirtirna indik naw chu la zui an tih ti chieng takin Thlarauin a hril a, chuong ang zirtirna thu thedartuhai chu khêla mi lemder thiem an ni a, an sie le thra hrietna khom thirlinga dep angin a kang chăr tah ti ei hmuh.

Hi thu hin ringna tum le inchuktirna dang danghai leia inlakhrangnahai chauh a kawk naw a, chi khat, hnam khat, inchuktirna thuhmun, thlarau hmun khat, baptisma hmun khat ni bok si, biekbukin a mi keng ta nawa ti khom ni bok lo, pawl hran hrana inthre dar tumna thlarau khom hi ramhuoi nungchang le thlarau tirdakum thilthaw a ni nawh ti ngam ruol a ni nawh. Sum ngainatna hi suol tingrêng trobul a na, chapona le thu neitu ni nuomna lungril khom hi Lusifar tlak sietna bul a nih ti a hre lo Hmar nauhai lai hin ei um ring a um nawh, a la hre naw dam ei lo um pal a ni chun Pathien ringtu inti sia Baibul tiem ngai thrak lo ni mei an tih.  Mani thlarau chang infuk naw leia Kaina anga unau that nuom tlatna lungril put kohran lai khom hin ei bang nawh. Mani kohran thilthaw chauh thra le indika ngai tlatna lungril nei dam hi Pathiena suok ni loin ramhuoia inthoka suok ni lem dingin ring a um.  Ei Pathien thuin ringtuhai hi Krista taksa ei ni thu le pumkhat ei ni thu ami hril hre zing sia ei ringtu chanpuihai suknat zawng le sukdar le keihek zawnga hma lak ei ching vet khom ku hih ramhuoi zawl, lung sir ngeia in ât thi neng nung le khan a danglamna a um chuong nawh.  Ramhuoi zawlpa khom khan Isu hi Pathien Chunghnungtak naupa a nih ti a’n hmai bik le! Eini tulai ringtu intihai lai khom hin ramhuoi zawlpa nungchang put, Pathien hming sâm inzing ut sia unauhai sietna ding thaw rop ching ei tam.

Ei kohrana Setan kut rolna ra suok ei hnamin a tuor mekhai chu kohran le kohran inhârlakna dam, ei hnam politiks laia inkeichenna le hnam sipai intihai laia innghirinnghona le thisen insuona hai hi niin an lang. Ei khawsak dan le ei nungchang po po hi ramhuoi nungchang le thaw dan char ni lo am a ni?  Mathai 7:17-20 ei tiem chun thing thra chu a ra a thra hlak a, thing sie hlak a ra a thra thei bok nawh. Thing thra chun ra sie a’n suo thei naw a, thing thra naw chun ra thra a’n suo thei bok nawh, Thing tin ra thraa ra naw taphot chu meiah an pei hlak ti ei hmuh. Tipaimuk biela ei hnamin trăm a tuorna hi kum iengzat rau am an ta leh? Ei nunghakhai chalranghaiin an pawngsuol dan hai, sikul le damdawi in tlak siet dan hai, infepawna lam siet dan hai, N.C Hills-a ei mi le sahaiin iengmaloa ei ngaihai kut an tuor nasatzie hai le tu chena khuo hluo thei ta loa rausana um hai hi Pathien ram le hnam invoitu ta ding chun inngaituo chieng a hun takzet tah.

Chu bak chu an le! Mizorama ei hnamin a del chinhai tlakbalzie le an khawsakna inhnuoizie le mihai entleu ei nizie dam hi a hmutu le hretu ei nih. Ei hnamin Autonomous Council a ngenna le inzoma hringna lo chan tahai, fahra lo ding fahraa, hmeithai lo ding hmeithai tahai tuorna hai enin kum sawmhni panga veng vong ei tlangvalhaiin hringna thâpa an lo suol tah le tu chena ei ngirhmun enin lung lai a dam naw hle a nih. Hieng ei hang inzawt kuolhai po poa hin thing thra ei ni le ni naw hriet theina ding um ngei a tih. Hnar hnuoiah inphatna a bo nawh ti ang ziezanga ei thaw suol hriet tum loa ei thaw thrat tlawmte chauh hril vung rak khom ku hih ramhuoi tektik a nih.

Inthuruol hi hratna a nih ti hi taksa le thlaraua dingin thudik tlang, ieng khom pol lo a nih ti ngaituo chiengin, ei thlarau tirdakum pai mi hnotdok pek dinga Lal Isu intuokpui ve dingin ke pên ei tiu. Ramhuoi zawlpa anga lungril pangngai putin, Lal Isu mi tuomna silfenin ei rengin inthuom tum ei tiu. Chu chu ei thratna ding a na, khawvel hmuah mawi ei ta, ei Pathien chawimawiin um a tih. ‘Nuoia’ thuoma ei inthuom sung chun buoi nuoi nuoi le mani le mani innuoi innuoi chauh ei chan ni zing a nih.

KEIVOM RUN (Greater NOIDA)
February 1 2013.

By John H. Pulamte

Thuhmatawng

Ka thusep ziek hi kum iemani zât liemtah lai anthoka ka lungril ngaituonaa inlanghai thei ang anga ka lo khawlkhawmhai a ni a. Milaia hang phorsuok dingin ka pieng le seilienna, ka nu le pa ngirhmun le khawsakna ka en naw thei nawh; Pastor nau ka nia, kohran zâra hi chen tlung thei ka ni bok si. Hun le nihai liempui dinga kan hlamzui tir titi hnung kha, tulai hi thu bok hin nasataka ka lungril ngaituona a hung hluo thar nawk tlat leiin a déng dèng déng ding le a chang chang chang dingin ka hung phorsuok ta khong khong a nih. A tlângpuia ka hmu dân ka ziek suok el a nia, tu mimal le pawl khom inkawktir le nèk bik ka nei nawh. Hi thuziek leia lo na pal le hliem pal an um a nih khomin ngaidam inhnina ding san neiin kan hriet nawh; a poi ka tipui chauh bâk chu! 

A thuphung

Kum 1910-a Manipur simthlanga Gospel Chanchinthra a hung lût lei khan a biela chênghai kong hran hranah nasatakin a domsang a. A hmaa Pielral, mi neinung le thangsuo hai chauh chan dinga an ngai kha pasie-daikilkara mi le hmeithai hai khomin an chang ve thei ti an hung hrietsuok bâkah an pathien biek dân le sakhuo zui le inenkoldânhai nasatakin a suk varzâng pha bok. Hriselna le taksa inenkolna kongah a domsâng phaa nuhmei ngirhmun a chawisang hle bok. Chuong lai zing chun, Khristien sakhuo le inzui tak, KOHRAN sûnga buoina le inthrena leia a ram le hnama kakhawk thranaw tak a nei zie hi hriet le hmu hmaih ruol a ni ta nawh. 

Ei rama kohran le inzoma buoina hmasatak chu March, 1912 laia Sap Tlangval a kohran memberhai William Pettigrew in Baptists ni dinga a hung zawr chiem trum kha a nih. Sienkhom, a thulaimu tak kha doctrine le ringna tieng thu, a biel mipuihai la hriet le man phâk naw tieng a ni leiin nghong a nei bèk nawh. 1928 bawr lai anthoka Sap Tlangval le Coleman inkâra buoina le NEIGM kohran sûnga inthrena ruok kha chu hrilhmaih ruol a ni nawh a; Hmar hnam le kohran sûnga kakhawk poi-sei tak a nei zie chu tu hun le chatuon chenin thrang la hung thar peihaiin la hril ngei an tih. Sap Tlangval kha NEIGM bul trantu le neitu hmasa ni sien khom NEIGM anthok kutbentheka hnotsuok a ni khan Indo Burma Pioneer Mission an din a, Manipur tienga a rawihai ruok chu ‘Independent’ tiin an ko tira, a hnung sawtnawteah ICI ti hming hi a hung piengsuok pha ta a nih. 

April 20, 1969-a Sap Tlangval a thi hma char kum, 1968 khan ICI sûngah inghirnghona a suok a. Ukilhai ruoia sorkar court le roreltuhai hmaah poisa sum tamtak sêngah inhêk a ni hnungin court puo tieng inremna siem a nih a chu 1973 khan EFCI a pieng pha tah tho tho. 1989 khan EFCI sûngah buoina a suok nawk a; a ra chu Hmar kohran dang, Wesleyan Methodist Church of East India hi a nih. Coleman hnung zuitu, NEIGM hnuoia Hmar trong hmanghai kohran, Evangelical Assembly Church khom inthrena hri anthok hin a fihlîm bîk nawh. Pathien hming sála kuttum le kawlhnam inlek ngama innghirnghona sawttak a um hnungin April 8, 1979 khan Reformed Presbyterian Church of North East India a pieng ve tho. 

Hienghai bâkah hin ringna le doctrine thil leiin 1960 lai khan Hmar khristien threnkhatin Assemblies of God le United Pentecostal Church an lo zom tah a. 1983 khan AG kohran anthok hin Lalsungkuo kohran (Unity Church) a pienga; hi ‘unity church’ hai khom hi pawl pakhat néka tamin tuhin chu an um ve tah. UPC sungah khom hin, Manipur, Northeast India le Mizoram tlawmte te’n an lan thredar nawk pei bok. Hieng hai bâkah hin, a rûk-a râla indin ni chie naw sien khom thláng hriet mangloin Hmarhai lai Douglas, Four Square, Catholics, Manna Full Gospel, Local Church le a dang tlawmte a lo pieng tah a, tu chen hin khawlai khuo khuo amani chu khuongte intréngraka vuoin an lan khol bing zing. 

Hmar hnam sûnga kohran pawl hieng tlawta a tamna san hi sui le ngaituo tham khop niin inlang sien khom chuong taka sei le sawt buoipui ding a um nawh. A san iem? Hieng inthrena hai hi ringna tieng thu le Bible thu lák le pom dân inangnaw lei ni lovin, ‘hi khawvel inlalna le thuneina, sum le pâi thil le hotu inchuna lei mei mei deu vong a nih’. A pui naw taluo! 

Chîk taka ngaituo le buoipui tham lem chu ieng leia hieng lawm lawma Hmar-haiin mi dang le hnam danghai nêka kohran ngai thupui le inhnika a thu ei lâk ursûn am ana, ti tiengpang lem hi a nih. A mimir hmun thuma threa hmun hni deuthaw hin chu kohran thusuok a ni phot chun ihë loa thlarau thienghlim hrietpuina anga ngaiin kong iengkima zawma phursuok ei tum el chu ni takin anlang. Mani inlawina kohran thutlûkna chu, ‘ti ziek’ anga ngaiin soisel thienglo le Pathien hrietpui anga ei ngai lai zingin ei kohran nilo, midang kohran thuthlukna le hma lâkna chu a deusaw zawng le hrilhnuol zawngin thrang ei lâk nawk ang loih si! 

Pathien thu hrietna konga naupangte ei ni laia ‘kohran’ hran hrana inthredar ei ni leiin mani kohran chauh kha Pathien ko hran anga ngaiin midang kohran chu hnawl pawngchor el hlak mi Hmarhai lai ei tam hle a. Pathien hring bie le neitu ei ni zie ei nungchang le thilthawa suklang ngam mi nèkin ‘chu kohran-kha kohran’ eini zie ei kotkhar biengah hai hawroppuia zieka tardok ngam khom ei um nuol bok. A tlângpuiin hienga ‘kohran inhnik’ mihai hi, ‘kum khatah inkhawm voikhat um sien, chu khom chu nuhmei inkhawm nisien’ tia duthusam sám hlak mi an ni nuom nawk tlat hlak. Chuong ang lungril chu ei put hlak lei chu’m a ni ding unau le unau khom kohran khata an inlawi naw chun sietni-thratni a chauh naw chu insirpaw naw top khom ei um hiel. Chuong mihai chu Pathien hmu le mihriem hmua mi takinning lo, khawvel mithmua mawia, kohrana nina le thuneina dit pawl an ni tei hlak. 

Chîngdan Dangdài

Ei rama kohran mi lo phun hmasa pêktuhai khan an ringthar lâkhai kha umchilin Pathien thu le kohran ser-le-sânghai fumfétakin an inchûktir hman nawh a. Ringthar mawl té tèhai kha zuhmun-sahmuna an kir nawka, an lung an lêng nawk an inlaupui angreng si lei ni ngei a ta, a tam thei patawp anni le anni insukhlima Pathien thua an inpawlkhawm theina dingin chawlkar khata zan tin kohran prokram/inkhawm an in nei tir el nisien a hoi hle. Hieng ang ruohmanna hi khawvel hmun le ram danga zawm le zuina hriet ding a um meu nawh. 

Chawlkar khata zân tin Biekin le kohran prokrama an mi hnawkhat pui hnungin kum khata thla sawmpahni um laia a boruok inhawi thla tak le lo sin thawna a khom awlthawng hun, Thlaram (September) thla chu Beiruol thlaa hmangin zantin thupui neiin an min khawm tir bok. Chu bâkah chun, Titi Lengkhawm, Crusade le Bible Camp chi tum tum neiin kum 100 deuthaw ei lo fepui tah. Ei inkhawm rawn le Pathien thu ei hril le ngaithlak rawn anghuin Pathienthu hrietna le ringna kong le thlarau ramah ei insâng pha am ti khom hi ngaituo tham chu ni mei bok a tih. 

Inkhawm a tam lei khan Pathien thu hril chu tirko le thoktu an ruoihai mawphurnaa sie sêng zozai a ni ta naw a; a nuhmei a pasalin an lo bei el hlak kha tu chen hin ei sunzom ta pei a. Ei rama kohran hmasahai hun lai khan, Bible khom indik taka tiem theilo chu hrillo, ‘hming la ziek lo’ chen hai khoma chawlni zân inkhawmah hai hun lo changin an nuom nuom an lo inphawt pui thu hril a nih. Chuong hun lai bok kha ni mei a tih, pa pakhatin Mathai bung 6-a ‘Lalpa Trongtraina’ kha changtlangin a hmanga; ‘I hming inza um raw se’ ti lai tak kha, “I hmingin za (100) um raw se’ tiin a tiem pala; “eini rawi hi ei hmingin za a um thling naw khomin 99 dam 98 dam annaw khawma 95 bêk ei inumtir a ngai” tiin a bei nghek thu hrila um kha. Pakhat dang nawk lem chun, “a kila lung poimaw” ti kha ‘Akiha lung’ tia tiemin, ‘Saprama um a ni thu le Sâp ram anthoka mi pakhatin a hung chawi chu a mit ngeia a hmu thu a hril’ nghe nghe bok. Khang hun lai khan chu, titi sep thiem le trongkama hausa hai kha thuhriltu ropui, thiem le inlâr an lo ni pei el hlak niawm a nih. Nasa chu ei lo nasa! 

Poisa Sum le Kohran

Ieng pawl le kohran khom poisa sum boa um le fe thei a ni nawh; rong bawl inzauhna ding le thoktuhai hlaw ding le pawl nitin khawrsaw dingin sum a mamawa, zong a ngai a nih. Sienkhom, poisa sum hi a tam met phaa inkhîk-inkhalna a um nuom vieu zie a hrenaw ram ei um nawh. Hmar laia kohran inthrena san laia poimawtak chu sum a nih a; kum zabi 16-na laia Roman Catholic kohran anthoka Protestant hung pieng suokna san khom kha sum tho a nih. 

Ei rama Kohran kha a fe pei dan ding le inthruoidan ding mumal taka rèlfel a ni hmaa chop le chila indin a nih. Kohranah teacher-evangelist hai le laymen hai poimawna an ang deu phuor a; dawrkai le sumdawngmihai poimawna a lien a, sum le paia lo hnienghnar deuhai chu kohranah an hlu ting el a nih. Hmar kohran hmasahai huna dawrkai le sumdawngtuhai poimawna le trangkaina chu Gospel zabili ei lawm hiel hnungah khom a la danglam nawh; khang hun laia hril khop an la um naw leia ei lo hrietlo, tulai huna ei hlutsak le sie poimaw thar em em hai chu sorkar thoktu officer hai hi ni mei an tih. 

Hmar kohran hai lai hin tangka sum hin sandamna èm chu inchaw thei naw sien khom local committee member nina dam, Pathienni zana thuhriltu ni theina dam, kohran inkhawmpuia seat thra le Kohran Upa ninahai hi chu anchawk thei deuthaw ta a ang hle. Tangkasum neinaw le thawlawm thaw rawn thei nawhai ta ding chun chuong ang hamthratna le ninahai chu hrillo, kohran pawla thrang thei naw hun khawm a la tlung ei thei ding ni’n an lang. 

Hmar kohran pawl tinhai hin thawlawm pangngai hieng, Sawmapakhat, Bufaithram, Thingthram, Thlaithar, Buthar, Ringna Thutiem le Building Fund hai ei dawl bakah Nuhmeipawl, Thralaipawl le Naupangpawl chenin target chi tum tum neiin ei pang inhângrakin ei dawl a; eini le eini eiin sawkda rak ringot el chu a ni deu tak. A hma deu khan ‘naupang chawmna’ kha ei uor a; pawl inzawrna le insonkuolna takin ei hmang bok. Tulai chu a mi chawmtuhai kha an varsuok ta leia an mi chawm nuom ta naw lei am, eini ei hung varsuoka naupang chawmna dinga ramdang anthoka poisa laklût kha a hlawk naw zie ei hrietsuok lei, anlar ta rak nawh. Naupang chawmna tieng fekhélin Development Program tieng ei uor thara, hma ei sawn pui le pui naw chu a hriltu izir ni mei a tih. Hmar kohran tinhaiin ei project haia dingin rambung (foreign country) dawr bîk ei nei senga; World Cup football lai khom ei kohran inlawina a zirin ei tran an angnaw nuoi a nih kha. Ei project-a dinga thawlawm hung thawtuhai chu kohran zawnga an hung thaw a ni naw thu chu hrillo; threnkhat lem chu kohrana nina neilo le a thren nawk thung chu khristien khom ni lo, an mihriem chanpuihai ta dinga thil thra thaw nuom pawl dam le an sie (tax) chawi ding suktlawmna le pumpelna dinga thawlawm an thu le hla loa thawtuhai dam an la ni nawk nghal. 

Ei kohran haia poisa sum ei sie poimawzie suklangna dang pakhat chu ei magazine haia thawlawm thawtu le an thawzat le thaw nasan sei duota ei ziekhai hi ni mei a tih. Pathien le kohran ta dinga thrahnemngai raklo khomin mani le mani insuklar tumna (advertisement) khoma thaw thei hoina chin a um tah. Kohran ta dinga thawlawm ei duthaw taluot leiin a petu, a lamsuokna le pêkna sanhai ngaituona hun ei nei ta nawh a; sum thienghlim lo le indiklotaka lamsuok a lo ni khoma, kohran account-a a hung lût ta khan chu a thienghlim angin ei ngai hmak nghal pei bok. Hilai thu le inhnai meta ama Pu L. Ruoivel Pangamte’n 1999 lai deia HSA prokrama a trongkam hang lasawng vak ei tih:

“Kohranin tangkasum zong sinpui taka ei nei el ta hi, kohran hmasahai tlûksietna a lo ni hlak ti ka hrietnaw leia ka ngaimak taluo ni chuong lovin, ‘kohranin sum, a lamsuok rawn deu deu, thawlawm dinga hlèpruk le sum thienghlim naw laklût ei huoi deu deu’. Kohran thruoituhai thrahnemngaina hi ka kal ni chuong lovin, ‘kohran thruoituhai thrahnemngaina an thûk deu deu, thawlawm tamna ding a ni phot chun, sum thienghlimnaw khom thim nawna a lien deu deu!! Kohranhai thienghlimna le huoisenna langsàrtak nia ka hriet chu, ‘a rûkna nuhmei/pasal neihai hnotdok’ hi a nih. Hi thila a thienghlimna le a huoisenna ang hin, thil dangah khom huoisen sien chu, kohran hin thil a va siemthra rawn awm deh!” 

Hieng tlawta kohran hmingin sum ei dawla ei hmusuok rawn lai zingin kohrana thoktuhai ngirhmun chu anhnuoi pangngaiin a lan hnuoi zing tho. Sorkara Grade IV hai hlaw zat khom ei pêk phâk naw lai an tha le zung, an lungril ngaituona le hun nei po po hmang dingin ei beisei tlat zing si. Mission thoktu nuhmei le nauhaiin an insûng khawsak rêlna kongah, tlawma a varzang beiseina leia tlâng lo, bu trin khat hmun an nei dam le vokpui pakhat an hang vai pha le hlak deusawtakin ei hrilsêl nawk pei. Ei mission thoktuhai hi boruok le tui chauh ringa dam an ni nawh chu ei hrieta; an nauhai chawmna ding le nitin khawsak rèlpuina dinga poisa sum an mamaw ve zie hlak chu ei hriet chieng hle si. 

Kohran hminga poisa sum ei dawl rawn ta èm leiin leiin hnam le khawtlang ta ding chun pêk ding meuh ei nei ta naw a; prokram hang riruong le huoihot ding hlakin poisa sum bo chun thil theilo hulhuol a ni bok si. Hieng hi a ni pei chun, kum sawtnawte hnungah chu ei mithihai khom khawtlang le hnam hming ni lovin a kohran zawnga ei lan phum el khom a trûl el thei a nih. A pawhleua inti sakhuomi tamtak hai chun ei pi le puhai anthoka ei lo chîng le tu chena ei la sunzom, mani túhai thinia puhaiin PU ZU an buotsai hlak khom hi ‘pu thingpui’ an ti hlak; chuong mihai chu kohrana an nina hum zing nuom hai le nina neitumhai an ni tlangpui hlak! Chuong lai zing chun, chuong tlawta Pathien thu nêka kohran inhnika pipu thurosie le nunphung le thil dang po po chu setan tirko ang tlawta ngai pawlhai hin anni ngeiin thina le mangangna an tuok pha chu pahnam, laibung le sûng le kuo le, thisen inzompuihai hrefua zong vel ruoi hrat hrat an ni hlak.   

Inlalna le Thuneina

Khawvel mihriem a tunga lawn taphot hai hi varna, thiemna le insangna dit naw ei um nawh; inlal le thunei ni ei nuom seng bok. Mani nungchang le thilpêk hai nêka a thu chauh le a hmêl mawi zawnga thruoitu ni a olsam lem zie hretu khom a tamlem ni mei ei tih. Rambung le rambung khom thuneina le ropuina inchuin an indoa, mi tamtakin an tuor pha hlak. Khawvela um le mihriem pangngai eini leiin kohran sûngah khom Pathien ram hmangaina lei le kohran ta dinga thrahnemngaina lei ni kher lovin inlalna le thuneina le mimal le sungkuo pawlitiks tirdakumtak leiin buoina ei suk suok rop hlak. Khristien sakhuo zuitu lai chauh nilovin Hindu philosophy a khom miin kum 60 a pèl tah chun a khawvel sin le nina hai maksana Pathien thudik zongsuok hun ni tain an ngai ve. Chuong ang chu khawvel lungril thlèk dan réng a ni lei mani ding eini lai chu kum 50 khom la tling thra loa ‘Kohran Upa’ ni inhawk ei tam a, tektik hran hran hmanga uolau rak loa vote zong khom hming suot meua hril ding hrie tamtak ei um tah. Local Committee member ni nuom lei dam le Kohran Upa thling naw leia mani inlawina Biekin inson dam khom hril ding ei um nok bok. 

Thlarau ram annaw khawma sum le pâi tienga kohran ta dinga trangkai le peksuokna kongah tlawma kut zâng deuhai chu kohranah a challang pawl an hung ni nghal a. Hi lei hin sorkar thoktu, mani sin thawna le hlaw hmunaa ngûk tak le ringumtaka thaw pei mang si loa kohran tienga taima vieu, Hmar kohran tinah ei um fur a nih. Chuong mihai chu Pathien thutak hmu phak loa, lunginnonaa thranga keihëm olsam bîk nuhmei ruolin an chawisangin an hlutsak nuom hle hlak. Chuong ang mi, thieng le thieng naw kara poisa sum lamsuoktuhai le an testimony khom ringhla um hai chun sawtnawte kârin an thawlawm thawhai  changchawiin kohran pastor le tirkohai nèka thaw hlawk lem le trangkai lema inngaina an hung neia, ‘ka sawmapakhata ka chawmhai’ ti trongkam dam an hung hmang ta mei mei hlak. Chu zár peia chun kohran ro inrêlna - Local, District/Region/Presbytery, Assembly/Synod a hai chen fulltime-a rongbawltu hai nèka thu le rawl hung neiin kohran le Pathien ram ta dinga mi thrahnemngai le thawhlawk anga ngai an hung ni tah pei el a nih. Mani Pastor le DS hai khom ei dit le ti zawng a ni mangnaw chun a hun pangngai hmaa transfer theitu ei ni zie uolau taka hrilsuok ngam kohran member hriet ding ei um zeu zeu ta bok. Chuong hai vêl pei anthok chun ei Pastorhai le rongbawltuhai ngirhmun le hlutna ei sukhnuoi a; Biekina pulpit rongbawlna hun khom ei inchangtir tlawm pha ta pei bok. 

Hmar Kohran le Inchûkna

Ei rama skul indin a nina san tak kha ‘a rammi haiin thiem inchûkna insâng neia sorkara kamdingna ei nei duok duok theina ding’ tieng ni lovin ringtharhai khan Bible an tiem theina ding le Biekina Hlabu an en theina ding a ni hmasa a nih. Chu hmathlîr zîm le hla lo të chu kum 100 hnungah khom a la danglam chuong rak naw nisien a hoi. 

Hmar kohranhai ang èm éma inchûkna (education) suk hmasawnna le domsangna dinga ramdang (foreign) anthok poisa sum huoilût rawn hi ei kawl le kienga hnamhai um kher naw ni hai. Sienkhom, ei hmu rawn anghu chun inchûknaa ei ngirhmun le a rasuok hi a thra huntawk naw zie a hretu le hmutu vong ei nih a; Hlawkpui ta nèkin ei inhák lem hman hman annawm a ni, ti thei a nih. A hung petuhaiin Pathien ram le an mihriem chanpuihai hmangaina leia poisa sum an hung peksuok hai kha einin inkhîk-inkhalna, kohran pawl zongna dama ei lo hmang kha a sum hung thawlawmtuhaiin hrie hai sien iengtin am an ngai chie ding; a Hriepa tak chun tu chenah chu ieng rak chu a mi la law naw tawl chu a na! 

Hmarram, abîkin Ruonglevaisuo (Tipaimukh) biel a hin khawtin deuthawa sorkar skul ei nei a, zirtirtuhai hlaw ding ringot khomin thlatin sorkarin poisa sum a maktaduoi têl a sêng a nih. Chuong lai zing chun, ei khuo skulhai sukhrata suk changtlung tum lovin khaw lien le chinah kohranhaiin ei kohran/biekin umna taphotah skul ei indina, harsataka poisasum ei lamsuokhai ei trul thrak lovin ei thâphmang hlak a, inpâm a um ngot el. Chuonga thei le theiloa skul ei indinna san laia lientak hlak chu ei naupanghai thiem inchukna dinga thrahnemngai lei ni lovin Kohran Upa le mihlun pakhat nauhai zirtirtu sin inthawtir tumna lei mei mei dam a ni nawk ang loi si. Ei skul hai hlak chu a hring-in-hroa ei sie le enkol, zirtirtu le Headmaster hai nêka thunei le lienlem tamna le pawlitiks tirdakum ei inkhelna zawl ani pei nawk nghal. Hieng ang skulhai hi kohran thruoituhai le mipui a tamlemin hlawkphana nêka sietphanaa ei nei zie ei hung hrietsuok tran taa chu a suktawp dan ei hriet ta meuh nawh. Ei naupanghai lekha inchûkna nêkin ei kohran ei ngaipoimaw hmasa lei a ni mieu sia! 

Educationist hai chun naupang lekha inchûk hi poisa sum sukpung tumna (investment) angin an hril hlak a; a hlawk hungkir (return) an ngai poimaw bok. Hmar kohran tinhaiin inchûkna le inzoma ei poisa sum sêng (khawral) hai hi thildangah lo invest lem inla chu tuhin a hlawk intêl ding ei hau lem tah ngei ring a um. An lekha inchûk tran tir anthoka kohran skul hnuoia naupang ei chawm threnkat chu kohran pastor le rongbawltu an hung ni ngeia chu an inchûknaa sum an khawral le chun an tu naw taluo deu a nih. 

Tu tieng hin chu ka hriet rawn ta nawh a; hi hma deua chawm naupanghai an chawmtuhai le lekha an inthontuo danhai dam kha ka la hriet zing. A chawmtuhai khan ngaithra le lungril le titakzetin lekha an hung thon a chu; chawm naupanghai chun an nuom ang anga thonkir a thieng nawh; hotuhaiin an ziek ding an hung inchawitir chu an copy sawng el a hlak. A chawmtuhai hming tluon le address hai kha chemtea atthlak a ni naw khawma tiem theilo dinga thaidum a nih hlak bok. Pa bengvar deuin an nauhai chawmtuhai hming el address tum takmeua hriet an nuom leia vel tam an remkhawm fuk leiin an in contact puia, kohran thrang loa direct benefit hmu khom an um nuol kha tie!  

Secular education-a ei naupanghaia ei chinghriel dàn le an lekha inchûkna nêka kohran member tam dàm, mi pakhat-pahni zirtirtu sin inthawtir nuomna leia skul ei indin el hai kha chu thukhat nisien, Pathien thua ei naupanghai ei keihruoina, ei Naupang Sande Skul sabjek le inchûktir dàn kalhmang le Naupang Inkhawmpui hai khom hi a la hnufuolin hma a sawn hrat naw hle niin anlang. Sorkar skul hnuoia sabjek le inchûktir dan kalhmang hai hman hi kum tin em annawa chu kum 5 dan zat bék a chu an thlak danglamin tulai thiemna le inzûlin an siemthra hlak a. Ei kohran thruoituhai hin chuong tieng a chun lungril le ngaituona pe rawn deu metin Bible inchûk ding mi an zong le tir pha khom ‘degree’ tlanglawn lo deu, ‘specialist’ ei nei theina dingin hma la met hai sien chu ei hlawkpui lem ngei ring a um. Mi hril ka hriet dan chun Theology degree tienga an sang pawl le mi tamlem ngaihlut, a hmu khom intak pawl tak chu, M.Th (Master of Theology) hi a nih a. Hmar trong hmanghai lai hi degree nei hi kutpar thlieka tiem khop chauh ei la um lai, a ho zawnga ngai chun ho angreng si chu – Hmar kohran lien le chinhai lai Theology tienga Doctorate Degree nei ei thrahnem vieu tah a, ei la pung pei bok ring a um. An chawka inchaw êm chu ei la umnaw leiin a la him tawk tho. 

Hnam le Kohran

Ei ramah hin a nawlpuia thlarau le Pathien thu tienga hartharna (revival) a tlung hriet ding a um nuol tah a; a nuhnungtak chu 1993 bawr laia mi kha a nih. Kha revival kha kohran pakhat KTP Gospel Camp lem chu ni sien khom, thawk le khatin Hmar kohranhai a fang suok nghal a, a hnungah ei unau hnam dang le ei kawl le kienghai a kângzap pei a ni kha; kohran pakhatin ‘a credit’ lak bîk a tum chun indiknaw nih. Mani kohran sûngah chauh revival tlungna ding le ei hnamin Pathien thu le taksa rama siemtharna a chang theina dinga kohran pawl pakhat chauh-in Pathien kuoma hnia trongtrai rak chu, ‘hmu naw tawp khoma kiemna a um chuong nawh’ tia ei bei a ni chun thudang ni raw se! 

Ei rama Khristienna a hung lût zabili (centenary), hnam hminga lawmna siem hmasa loa, mani kohran chita a ropui thei ang patawpa ei hmang hnunga ‘thawnaw ém chu’ ti niawmtaka a hnam hminga ei hmang kha ei hnam history-a hril la hlaw ding ni ngei a tih. Kohran jubillee a ni naw a, hnam le ramin gospel chanchinthra a hmu champha zabili a ni kha chu ei hriet chieng bok si! Thrang la hung thar pei haiin khalaia kohran le hnam thruoituhai kha mawsie naw hramhai sien nuom a um ngei. An hun hmaa kohran inthre pawlitiks rasuok a ni tlat si! 

Ei kawl le kienga hnam danghai inthuruol zie le an hnam le Pathien ta dinga an thrahnemngai zie ei hril uora; eini hlak chun anni hai anthok inchûk ei tum thrak bok si nawh. “Hnam dang dàn thrahai la ve’ng ei ta, An dan suol thik lovin; Ei hnam lungmawl inthim hi, keikhawm tuma varna thra zongin hma tieng ke pén ei tiu” ti hla khom hi kohran dan puoa umhai sak ding deuin ei siehrë tah nisien a hoi hle. 

Mani kohran seng chauh ei ngai poimaw hmasa leiin mithi in le puipunni a hai khom hril sei ngailoin thina tuok sungkuohai inlawina kohran an hriet thei nghal hlak. Hmarhai hi mani kohran sûng bâkah Pathien thua inpawlkhawmna nei nuom le tum ei tlawm ta lei mani ding India state capital laia chu ei bubitna le hnienghnarna pawl tak, Imphal khawpuia thralaihai Pathien thua an inzomkhawmna Hmar Christian Youth Fellowship khom a ûksak pei le keihruoi pei an um ta nawh a, a ri hrietphak ding a um ta nawh. A san ding awm ngaituo sei a trul nawh; thruoitu ni thei ding awm hai poin Pathien thu tak le unau inhmangaina le lungruolna hmu phâk lovin mani kohran ram bâk an hmu phak taw nawa a ni tak! 

Mani kohran sûng bak ei enkhêl ngai naw leiin ei tleirawl/rawlthar talent thra tak tak le fakhmuna khop thiemna neihai khom an talent pholangna ding hmun a tlawma; a hrepuitu ding an tam naw tlat leiin an ni ding ang le an tlung ding chen tlung phak lovin an thâmral hlak. Ei indaidanna bang inzauh dàn ding lampui chu Pathien thutak ngaituo phâk lo, ei kohran le thralaihai thruoituhai hin an la ngaituo ve phak bok si nawh. 

Mi tamtak chun mithar le hmelthar chu ei inkhawmna kohran le inlawina Biekin anthok ei inzong suok tum hmasa taa, ‘ieng kohran am I na?’ ti zawna hi ei hmang tlanglawn ta hle. Hnam pakhat, trong pakhat neia um ei ni leiin thu le hlaa ei insukhlim le suk hmasawn a ngai a. Ei hlasakthiem haiin kumpui linglet an buoipui album (cassette, CD, VCD, etc) an hang tlangzar/suksuok ve hlaka chu, copy 500 thiphuhakin an zor suoka; a zatve deuthaw bata an pek a la ni nawk hlak. Kohran chîn le member tlawmnaa mihai ngirhmun a châu dabol bok. Hieng ang ngirhmuna hin mani tha le zung le ngaituona le sum le pai a tlawnin tun am a séng a séng pei ding? Lekhabu buotsaituhai khom chuong tho chu an nih. Kohran tinin a hran senga sande skul ei nei lai khan a kohran lien deuhai khawma Hrilfiebu, copy 1000 an sut khoma chuong ther thûr hlak kha HCLF hnuoia inzomkhawma sabjek pakhat ei hang intrawm meuh chu copy 4000 ei sut hem hem el. Hi hin thu tamtak a hril a nih. Na nei chun hre mol raw se! 

Kohran ram chauh ei hmu mawi taluotna leiin hnam le khawtlang thil le inzawma sin hrim hrim chu ei hmu khawvel a, ei nauhai khom ei kawkhmu bok naw leiin anhnik pei le ngaituo pei ei tlawm ta hle. Kohran pawl hming le inkungkaina neiloa thawlawm chu mi rimsi le fahrahai thrangpuina ding khom nisien ei kut ei keia, a dawltuhai chen ei deusaw hlak. Hieng ang lungril hi ei put lei mani ding Hmarhai lai hnam hminga pawl ei neihai thruoitu ding chu ei inhnawk a; a fel le tlin ding zong lovin an hman deu ding le poi tawk lo ding mi deu ei zong lem tlat. Chu bâkah chun, a kohran kim zawngin team siem a la trul nawk pei bok. Hnam hminga prokram chu ienganga thra le poimaw nisien khom ei donsak nawh a, ui khop inko ang hlol ei ni tah. Hnam nunphung le chingdan hai chu man le muol rêlna a bâk hmang dingin ei ngai ta naw a. Rorel le kawmiti pha hlak inrum hmakin thu ei suktluk nawk ang loih si.   

‘Aw khan Hmar ram, inthim tlang dumduoi’ tia ei sak châng,  a hniengnar le kamdingna nei lem haiin kum iemani zât ei hluo ve ta na le khawsakna, Tuithraphai, Imphal, Shillong, Aizawl le ‘dar ang ei sai’ New Delhi tieng ei lungril inlèn lovin Sinlung Hills (Mizoram), Ruonglevaisuo (Manipur) le Cacahr le Jinam Valley (Assam) hai eiinkawktir a. ‘Aw Pathien kan ram kan pek che, kan ram lungmawl inthim hi; I varmawi chun hung sunvar la, mal mi hung sawmpek raw aw!’ tiin ei khek inruola chu, hieng ram harsa te tehai hi a kohran hming bêka suk hmasawn le a biela la umsunhai fâk le dawn zongna kongah hma an sawna, an intodel thei thei dân ding ngaituo pui ta nèkin a biela poisa sum um sunhai ei sawkdok sup sup a, a nei methaiin an inpêmdok san zing bok. Kum sawtnawteah chu hi ramhai khom hi korvaipui ram a ni el theina a um ve tlat ta: ei hluo luma, a ram hausakna – thing le ruo, tui le vadungte hai le ro inphumrukhai (mineral resources) hai ei humhala ei vong thienghlim zing naw chun. Ram bo chun hnam a ngirsuok tak tak thei nawh a; hnam besan ding umlo chun kohran khom damkhawsuok tak tak chuong naw nih. 

Lampui Inhmang

Kohran sunga activities nei rawn kha kohran thruoitu ni tasa le la ni nuomhai ngaihlut der le thra ti zawng a ni a. Ei KTP thruoituhai hlak chun thralai inkhawm pangngai bakah hlapawl inchûk le fellowship inzing uta nei le group target sukpuithing chu Pathienin a mi ruotna san le indinna san tak niin an mi ngai pui hmak a. Kohran pui hmingin a hming ei phuok thei phot hmanga thawlawm ei dawl ta si leiin Nuhmeipawl le Thralaipawl hai poisa zong vena ding la umsunhai chu - thingpui dawr, lampui sira second hand zor le kuva le kamcherek dawr hai a ni el tah a. Thaphui sènga nipuilinglet hmang ngailo inhlawna olsam le zangkhai deua ei neihai chu bawng sung hmepok zor, blanket sawpa inhlaw, pheikhok nawt, machi le nepnawi zor hai an ni tlangpui el ta a nih. Ei thawlawm dawlhai le thil zorhai hi a dawltu ta dingin voikhatna a ni el theia chu a lo petuhai ta dingin a voi iengzatna hlol am an ta ding, ti ngaituo tham ni mei a tih. Kohran pui hming annaw khawma Nuhmeipawl le Thralaipawl hminga sumhmuna dinga thraa ka ring, ei la thaw lo chu - bus/sumo inchawka in service tir a nih. Motor khal thei hlak ei tam tah; a sawp le sukfai hlak ei chemkalna zawng tak ding. Ei Thralaipawl haiin, ‘Taksa insawizoi hi kong tinrengah a thrahnem a nih’ ti changtlangin thralai sports, marathon, literary week, concert le Bible tieng topic ni chie lo hmang damin seminar an huoihot a; chuong ang prokram hai chu Youth Club le HSA/HYA in an huoihot pha ei deusaw ang loi hlak. 

Ei kohran KTP member hai ngûk tak le taima taka lekha an inchukna ding suk bahla khopa program ei nei pui laiin ei member laia mi pakhatin a lekha inchukna le taimakna zara hlawthlingna thra a hung hmu pha hlak theitawpa lo trawiawmtu le thrahnemngaipuitu niawmtakin ‘lawmpuina thucha’ le lawmna prokram huoihotin certificate le thangsuopuon ei in siltir a; chu le inruol chun kohran ta dinga thawlawm pekna konga thrahnemngai dingin ei infui zui bok. 

Kohran hran hrana inthrea biel chite tea ei inlap rak rak hin ‘ram ropui a min tlun naw ding’ zie ei hriet suok mèka, la hrie zuol pei ei tih. Sienkhom, inpumkhat le inzomkhawm hi a thra ti hle inla khom ringna thu leia lo inthre ei ni nawh a, hotu le sum thil mei meia inthre kha ei ni tlat leiin chuong el chun ei hnungkir beisei a la um nawh. 

Voisun ang huna kohran thuphung le fepuidan soisel chu ‘a tui luong naw zawnga inhlieu’ angna chin a la uma; sienkhom, damte te’n a la hung danglam pei ngei ngei a tih. Chuong an naw chun tuta inthoka thrangkhat dang nawkah chu ei hnam kohran le ei khawtlang ngirhmun ding chu ennuom um naw hleng a tih. 

AW KA THLA, NANG CHU CHU HUNA CHUN THRANG VE NAW RAWH AW!

 

INHRIETTIRNA

Liemtah Pathienni a lo puonglawk ta ang khan Delhi tlanga Hmar nau hai hmun khata Pathien ei chawibiek tlang zing lai a hran a inkhawm tum pawl an hung um ta a. Vairama hienga pawlbik neia inlak hran hin Delhi khawtlang a Hmar nau hai ei inunauna a suksiet thei el ding bak a, ei history enin hmatieng hun la um pei hun a chen khawm a thanaw tieng nasatakin kakhawk nei thei ding nia hriet leiin Delhi Hmar Welfare Association chun a ditnaw thu thusuok a lo siem ta a.

Hi le inzawm hin Executive Members el ni ta lovin mipuiin iengtin am ngaidan ei nei a? Iengtin am ei inpumkhatna humhal zing thei ei ta? ti ngaituo tlang dingin DHWA chun NCR Delhi a Hmar nau popo inkhawm dingin DAR-RANG a vuok.

Hi inkhawmna a hin Delhi le a se vel a Hmar nau taphawt kum 18 a inthawk chungtieng thang seng dinga inhriettir a ni a. Abikin nunghak tlangval lem chun makmaw a ngai seng dinga inhriettir a ni bawk. Attendence lak ning a ta, ka lo hriet naw a ti a suonlam siem phal ninaw nih.

Mani sin tulna amani buoina dangdang lei a hung thang theinaw ding hai chun Mani hming (Fullname), Umna Vengbuk hming indik taka ziekin Mobile Number +919560263871 a hin tuta darkar inthawk date 24.01.2013, 5PM chen a SMS hmanga inhriettir ding. Inhriettirna um lo a hung thangnaw hai chu DHWA-in suizui a tih. Office a chawl lak ding le inzawmin DHWA'n lekha ziek pek ngai dam ei um pal a ni chun hung inhriettir nisien a tul angaanga thangpui ning an tih.

A hmun: Methodist Church (Basement), RK Puram, N.Delhi 
A hun : Date 24.01.2013, 7-10PM


Sd
Lalchungsiem Thlawngate 
Secretary, DHWA.

By Prof Lal Dena


“Dam sung mi tuok ta po, I tir ni sien;
An hawih le rinum khawm hi, Lawm ka tih.”

                Hi thupui hi “Lalpa, ka hung hnai ie” ti S.F.Adams hlaphuok chang tawpna taka inthawka lak suok a nih. Hi hla hi a Sap hla le Hmar tawnga inlet hi ei enkhi a, an ang nawna a tam ngei. ‘Jacob inzin anga’ ti dam a Sap hlaah hmu ding a um nawh. A Sap hlaa chang thumna “Though let my way appear, Steps unto heaven; All that Thou sendest me, In mercy given”- ti dam hi Hmar tawnga “Dam naw sin pei lovin khum lai zawla; Lungngaia kan rumin, mi pawl zing rawh; Ka sunghai an thi a, an pur ka do laiin” ti hai leh hin an pelsawl nasa hle. A Sap hlaah chu chang nga a um a, a Hmar hlaahchu chang li chauh a um. Tuta thupuia ei hmang tak hi a Sap hla tieng chu hmu zo a ni nawh.
            Ieng po khawm ni sien, hi hla hi a Sap hla thu leh lo inang naw hai sien, a thluk le thu mawina hai a da chuong nawh. A thluk hi an nem riei a, a thu ngaituo zing puma, mit insim puma kut vantieng phara ei heih sak chun, ei zung-leh-zam a fang naw thei nawh. A tak ngeia lusunna ruom ei hraw lai khawma, thlarau tieng chawl hadamna a mi pek hlak. Hi hla phuoktu hin, “Dam sung mi tuok ta po, I tir ni sien” a hang ti thei el chu nun inhnar um a va ni de!
            Dam lai khuol zinna luoah hin nang le keiin thuneina ei nei der si nawh. Ei thua pieng khawm ei ni nawh a; pieng dim aw pieng naw dim aw khawm ei ti thei bawk nawh. Ei thi dan ding le ei thi hun ding khawm ei hriet phak bawk nawh. Thina chun ei nakawr bulah, “Unaupa, in peih tam leh” ti’n ei remtina hung lak lawk ngai naw nih; a nuom hun huna a hung el ding a nIh.
            Ei khuol zinna khawvel hlak hi Siemtu’n iengkim a um dan dinga a lo rel ta sa vawng a nih a, sukdanglam thei ieng khawm a um nawh. Thuhriltuin, “Iengkim ta dingin hunbi ruot a um a, Van hnuoia thil iengkim hin hunbi a nei seng; Pieng hun a um a, thi hun a um; Phun hun a um a, phawi hun a um; Sukhlum hun a um a, sukdam hun a um; Thiek hun a um a, bawl hun a um; Tap hun a um a, innui hun a um; Sun hun a um a, lam hun a um; Lung pei hawn hun a um a, lak khawm hun a um; Inkuo hun a um a, inhnam hun a um; Zawng hun a um a, sukhmang hun a um; Kawlh hun a um a, dehawn hun a um; Sukthler hun a um a, phawk hun a um; To hun a um a, tawng hun a um; Hmangaih hun a um a, theida hun a um; Indo hun a um a, muong hun a um. (Thuhriltu 3:1-8). A chunga hunbi hran hran hrila um hai khi nang le keiin ei pal ta sa dam, ei pal mek dam le ei la pal vawng ding hai chu an nih, pumpelna a um nawh.
            Ei ni tin hmang hlak hi sun le zan inkawpa siem a ni a. Mihriem hringnun khawm hi inhawihna le rinumna, lawmna le lungngaina, hlimna le beidawngna, a lum le a deih, hlawtlingna le hlawsamna, hriselna le hrivawihsietna, hausakna le pasietna, hlawkna le channa, thiemna le mawlna, varna le invetna, a tawi zawngin a tha le a thanaw inkawpa siem a nih a; a tha chauh ei thlang thei nawh. A nih, Shakespeare-in Hmalet chanchin a zieknaah,’vangduoina hi a hung tlung pha chun, a battalionin a hung tlung el hlak’ a lo tih a. Ei hmangai tak ei nau pasalhai, ei nau nuhmeihai, ei nuhmeihai, ei pasalhai dam a hun lo takin lak hmnangin an hang um a. Mihriem sierkawp chun a chawkdik an tak. Vangduoinahai ei hang tuok hin, mi tam tak chun ‘ei suol leia ei tuok, thununna ang damin’ an ngai hlak. An dikna chen chu um mei a tih. Amiruokchu, Joba chunga thil tlung po po en la, a ringum nawna leia thununna dinga Pathienin an tuortir a ni nawh. Joba khawmin a lo hriet thiem naw a, lungsena Pathien a suosal chu insirin, inngaitlawm takin Pathien kuomah a tlu lut nawk a, a hma neka malsawmna tam lemin tungdingin a um a ni kha.
            Bawsietna leiin thina le natnahai hi ei tuok ding renga ruot sa an nih. Joba chun a thil nei po po le a nauhai a chan vawng hnunga, a kea inthawkin a lusip chen pansiein a heih bawm nawk a, Pathien chunga nuor el chu a va awl awm ta de, tih chu mihriem ngaidan a nih. Joba nuhmei khawmin a pasal kuomah, “I ringumna chu chel tlat I la tum a ni? Pathien hril se la, thi law law la a ni el an nawm” a ta. Joba chun, “Pathiena inthawka thil tha ei hmu ang bawkin, thil tha lo khawm ei hmu sa ve naw ding am a ni?” tiin a dawn ve hlauh. Pherzawla kan pansakpa,Pu Buonsingpa chun, “Iengkim hi a tha khawm a tha naw a, a tha naw khawm a tha” a lo ti hin mihriem hringnun um zie a lo hrilfie hle a nih.
             Khawvel thiemna technology le scientific hrietna tieng ieng angin insang sien khawmin, van innim an nim nawtir thei nawh, tuilet ding an let nawtir thei nawh. Siemtu’n a lo rel ta angin, hun le nihai hi an inher liem pei a. Thuhriltu bawkin, “A um tah kha a hung um nawk a, Thaw sa ta kha ei thaw nawk a, Van hnuoia thil thar hrim a um nawh; ‘Enta, hi hi thil thar a nih’ hang ti ding ieng am a um a? Sawt taka inthawka um ta vawng, Ei um hma daiha lo um tah a nih (Thuhriltu,1:9-10).
            ‘Iengkim in ta a nih’ titu hin a nuom nuom ei chungah an tlungtir el a nih. Thuneina ei nei der nawh. Chuonga nang le keiin dit thlang theina ei nei si naw chun, Lalpa Pathien kutah tluk luta, “Lalpa, I thu thu ni lem raw se; tuor ding I mi ti leh tuor ka ta, hlim ding I mi ti leh hlim ka ta, dam sung mi tuok ta po hi I thu vawng ni lem raw se” ti theina hmunah chauh lungawina le hadamna a lo um lem a nih. A sie le a tha inang rawnga tuor huomtu nun chu nun inhnar um a va ni de!
            Nisa a suok chun, a tla nawk ding a nih ti hriet sa awr. Intanna nei chun, tawpna khawm a nei ding. Thil thar khawm chu a hlui ding hriet sa awr. Pieng ni neitu chun thi ni khawm a nei ding hriet sa awr. Thil iengkim hi a kumhlun le um sawng ding pakhat khawm an um si nawh.

Thangvan sangah kum hlun ram inhawih a um an tih,
Hawinaw par vulna ram, mitthli tlak bona ram;
Hi piellei hmun hi chu kum hlun ram a tling nawh,
Kum hlun tling zo reng an um si nawh.

            Malsawmna ei dawng leh chauh ei lawma, vangduoina’nh a mi tlak buok pha ei nuor nawk el chun, chu chu thlaler nun a nih. Chan a tul leh chan ei ta, tuor a tul leh tuor ei ta. Lusun nau ei ni leiin, vawisun lu la sun naw hai khawmin ieng tik nia mani chu an la sun tho ding a nih. An hawih a rinum, hlawkna le channa, iengkim a sie a tha hi tuok inhuom vawng ei ta, thlarau le ti tak zetin:

A hi ka hung hni che, Dam sung ka tuok po hi;
I tirko tha angin, Nang min hnai sien -

ting ei tiu. Hi chauhah hin hnena nun le hadamna a um a nih. 

(Hi article hi a ziektupa in a nuhmei dittak Cardiolody ward,NEIGRIMS ,Shillong-a makhat a inrieng taka a umpui lai, 5 November, 2012 a ziek a nih - Editor).

Pu, Ruonglevaisuo le a sevelah mi tamtakin Tipaimukh Dam a hung puitling phat chun eini Hmarnauhai tadingin hmasawnna kawt hung hawngtu ning a ta. Electrict, Lamlien, Damdawiin, Thiem inchukna run, Bank le sumdawngna hai hung nei thain, khawpui hai hung indinin, hung changkang duok duok ei ta, tiin, Tipaimukh Dam I nghak hla thu an hril nasa khawp el a, hieng ang a ei mi-le-sahai an hung changkang ding chu lawm a um tak zet.

Pu, Tipimukh Dam leia changkangna ding I hmathlir hai hi a tha tak zet. Amiruokchu, kawng dang ah, eini Hmarnauhai, Ruonglevaisuo le a sevela chenghai, Gospel Chanchintha Mansapui inbangna intihai tadinga Tipaimukh Dam puitling hnung kum 100/ 200 vel hung liem hnung a ei Hnam, ei tawng, ei sakhuo le ei hnam nunphung ding I hmathlir lunginsiet taka mi hril/ ziek pek dingin ka ngen che.

Hmar hnam tadinga I thahnemngaipui,

Ngurrivung,
Parbung.
9612514841


Ei chêngna khawvel hi khawvêl a la ni tlat lei hin a lan khaw-vêl pei el chu ni hih! Tarik 23 December, 2012 a Lal pieng hun champha hmang hman char dinga sungkuo a veng tienga suok dinga kan insiem chu bandh um leiin kan ṭhul a. A zinga khawm chun kan la fe thei ta naw nawk pei bawk. Vengah chu Krismas khawm ni hni ei hmang hlak tho annawm ti a inhnêm fawmin a Krismas ni tak khawm chun remchang a um chun fe el ding ti a kan insiem zing chu beiseina mei mei a lo inchang nâwk tah a. Ni 22 zâna kan thuomhnaw hai kan packed sa vawng chu, ni 28 zan chen chun kan room ah kan dêng khâwm rum ringawt el a. Ka lungril chun thil ramtin ramtang ka ngaituo neu neu a. ‘Âw, mihai angin a lusen hau deu ni inla chu hnuoi tâwklo van tâwk lovin imphal chu kan zuk inkhâw tlung el ding chu a na,’ ka ti thuok chang a bo nawh. Chu khawm chun Sangaipro laia buoi nenga inṭhung khawm vêl la ngai ding a na ti dam chu lungrilah a bo chuong nawh. A bandh khawm chu a iengtidana mi nipui hmang ding laia an lo ko hrim hrim am a nih ti a hang inhrosa a inhlîp el chi hlak ni chuong bawk lo. Ka khât chauin ka lungril ngaituona ah ka lo chier inthluok vel mei mei a. Tuhai am a nih (ei hriet seng tho kha) movie ka en nuomna khawm a bo rawng rawngin ka hriet hiel a. Hi bandh dodalna hin tuhai am anih movie ka nei hai po po hi raw ût vawng ka tih ka zuk ti hlak chun, hieng laia kei te lulin chuong ang thil ka lo thaw ve ringawt chu kâwk a nei tam naw ding zie chu tû mi hril lo khawma ka hriet chieng hle tho a. Ieng am hril chuong ei ta, Khawvel a um ei la ni mieu sih a. “Aw Moneypur! I sûnga chêng hnamhai hi lungsiet kan um ngei el!! Kum intluonin Bandh/Blocade in a mi nuoi buoi naw hun hi thla khat khawm a um ngai si nawh a!!” ti a bawk hip vawng vawng chu ei tho thei tawk a ni el awm ie.

Ni 29 chun veng tieng pan chun kan sungkuo-in Bus ah kan hang insawm tung a. Thuomhnaw kan hau bawk, nau pawm ding le puok ding leh, motor inthleng vela thuomhnaw khai khawm ding leh, buoi chel chuol chun kan tlung ve ni khah! Kan thuomhnaw phur man khawm kha mi lak an tum a chu, kei chuonga ṭawng rawn taluo lo, indên muta kan thuomhnaw vawng a ni ka ti hnung chun an mi hni lui ngam bik ta naw a. Kan zuk save met a ni kha. Kan tlung ni a zinga chun kumhlui inthla kan hmang nghal leiin inkhawm a fe a ṭul nghal el. Motor chuongna ka la sawl ti thei ni bik lo chu, lungawi takin inkhawm dingin kan siem ve nghal a. Kumhlui inthla hi pawl danghai chun a nazawngin an thawin ka hriet ngai nawh. Pawl dang hai kan angnaw na amanih, mi dang hai nekin kan danglam bikna lei khawm a ni hranin ka hriet nawh. Thaw chi tak chun ka ruot ve tho. Lalpa’n damna a mi pêk a, kumkhat hiel hmang zo theia a mi siem ringawt khawm hi a hming inpakna khawp a tling hrim hrim a. Chu naw a khawm chun, kumhlui sungin mi tamtak chun hlimna le lawmna ni dam ei tuok a. Malsawmna tamtak ei dawng bawk a. Mi ṭhenkhat hai chun lusunna le mangangna dam tuok nuol bawk ei tih. A ieng ieng khawm chu lo nisien, kumpui khat hiel Pathien hratna zara hmang zo theia ei um leiin a hlu em em a nih. Chuleiin, ruoi siem meua inthla a phu hlie hlie bawk a nih. Hun liem tah sunga suol lo thawtuhai ta ding khawma suol thuphachawina a hmang theina hun khawm ni bawk a tih. Kumthar lawm huna khawm biekin inkhawm le lengkhawm inhawi zie chu mihriem ṭawng a hang hrilfie el intak ka tih. A ruoi tieng pang khawm sabash ani tawp el a nih.

Chuong chun hun sawtnaw te chawl ka nei sung chun buoi rak rakin hun kan hang hmang zo a ni tak. Ruolṭha, sungkuo le laina hai khawm nuom anga pan hman lo khawp hielin programme dang dang hlak chun a mi nangchil zing bawk. Mei var duthusam ei hmu naw zie chu hril ngai lo a ei hriet sa. TV en nuom khawma, a var hun ding nghak a, a thi nawk ding pha inring zinga um a lo ṭul el hai dam hi khawvel hmang sukhawinawtu pakhat chu a nih. Kan khuo khawm chu ka hmu nuhnung tak ngaituo chun a lo changkang ta hle a. A kawtthler hai khawm chu a mawiin khawpui tak tak a lo ni tah. Inhma a lo zau hai dam, kan chinlaia kan inhnelna hlak hai dam te chu khawpui a lo inching zo tah a. Lungril a lawmna in ka sip a ni deu tak. Amiruokchu, mak ka ti le ka lungril them em em tu pakhat ka hmu ta rek a. Dawr taphawt deuthaw, pan dukan ei ti hai chen khawm kuhin BEER hi an zawr deu fur a. Ngaituona a suksei hle in ka hriet.  Hmar nauhai hi ei hringna chan hielin meetei hai pucca building ei bawlpui laizingin, Burma tienga hieng dawnchi hai hin a mi la suk khawhlo nawk ding chu a na ti dam ngaituona hin a hung um naw thei nawh a. BEER chu zu tak khawm ni lo a tiin nuhmei hai chen khawma an ling pawp pawp el a ni deu tak. An beer hai hlak khi alcohol contain tam tak el a nih. Cane bur khat khi whisky quarter khat dawn le inang tawk dinga hisap a nih. Whisky quarter khat chu mihaiin zu dawn thiem an ti haiin nikhata an mamaw huntawk char a nih. Kan chin laia Burma tienga inthawka hung hrim hrim thilṭha a um ngai nawh an ti kha kei chu tuchen hin ka la pawm tlap a nih. An thuomhnaw chau eee ti lovah, an nuhmei hai khawm kui hi an thlo rak naw an ti chuh! Hieng hai neu neu kuhi ana ringnawtu haiin ienga an mi ngainaw na chu ti dam ngaituo chun lungriemin a mi tlâk hiel a. A man hai hlak a a tlawm sie raknaw si, eini rawi hlak economics graduate ei tlawm bawk leiin a taluo bovin thaw pei ding chu ei na. Nakie le hieng khawm hi ei mawng sukbal raktu chu a la hung ni ngei ding a na. Tu huna pan dukan hai khawm Wine Shop ang hiela BEER bottle an ṭhut nghen nghuon chun, kum sawm hnunga ei ngirhmun le khawsak ding chu ngaituo tham a tling hle ring a um.

Kumthar lawm zo khawlai la zuk leng tak tak ding ei ti le kir nawk hun a lo tlung nawk der tah. Ka hmangai le ka ngai ngâwi ngâwi, ka hnuoi lawmna le mi sukhlimtuhai maksana makhat chaua sûlhnung fanga leng ding ka ni ta ti kan hriet zing lei chun, ka fe ding tûk khawm chun hnungtieng ngha ta lovin, motor ah chuongin ka liem nal nal el tah a. Ka ṭhungna lai an bus tukver kha a lo ṭha rak nawh a. An khârchîp theinaw leia hruola an lo khit ni awm tak a nih. A mi hung inthlatu hai hang vai liemna dinga tukver hawng a ṭul tlat leiin a hrui chu ka sut a. Chuonga ka hang vai liem lai tak chun ka hma a nuhmei tleirawlte inṭhung ve nu chu ama tieng khawm a lo khârchîp thei ve naw ni ding kha a na, kei a tiengpanga mi chu a lo kei phei dei a. A pawi naw ie, nuhmei ani tho ka ta iengkhawm hril chuong lo chun kei ka tieng inkhârchîp lo chun ka um ta ringawt a. A hmel en chun ngainobei rak naw sien khawm, mi pakhat ta ding chun a khawvel sum le ropuina po po nêka a thlang lem ni tho a tih ka ti leiin lungmuong le hadam takin kan ṭhung tir hem hem el a nih. A ta dinga kan pekzona kha hrie nisien chu aw, Mumbai a lekha inchuk a hung kir hunah chocolate bêk chu mi hung hawn pek hrim hrim a tih. Khang ti thlasik dei laia bus tukver khârchîp lo a thli mut vir dinga ama zara hang inṭhung ve tawp el kha ka na. Tleirawl eee ti takah chun, lampui intluonin a ruolnu le chun an nakawra earphone an inbûka, an hla ngai chu studio a hla khum ni awm fahranin an zu mawl mawl a, sak mei mei khawm ni lo, inring tawk takin an sak el a nih. Khu’ng ti khawpui laia College kai thei ta ding chun khanga nuoma khawte naupang ang ela iengti dana bus sunga khêk leu luou el am a nih ti chu ka lungrila ka lo buoi rûk ve na chu a nih. A dawnna khawm ka hmu chuong nawh. Mi hlim ve tê chu ka ta iengkhawm ka hril chuong nawh. Hril ni reng lang khawm an bengvârna khawp chu ka hril thei ka ring chuong nawh. An hringnun chu an nuom tawkin chên el raw hai seh, an in pha an rê nâwk ṭawt tho ka ta an hriet lovin kan thla zalên tawp el a nih.

Kan hnunga inthawk thlar hnia a inṭhung, tuhai Pastor amanih Evangelist lem chu ka hriet nawh. Kan dawn chuong naw bawk a. Lushai ṭawng chu a hmang ngei a. Lampui intluonin inring tâwk takin phone a thaw deu zing a. Tulai mi’n krismas vêla khawm bomb raw chau eee ti lovah, mike khawm a horn mi dang hai chawkbuoi zawnga dâw suok awi ta lo an ti hiel laia phone inring keng kunga lo la thaw vêl khawm chu ti dam a min ngaituo tir a. Ka ngaituo ka ngaituo leh, kan bus chuong khawm chu inhawi kan ti tawl hle in ka hriet. Khawvel a mihriem hai hi ei mizie le nuomzawng khawm hi a lo inang naw thei de aw ka tih a. Pathien thilsiem thiem zie dam a min hriet zuol tirin ka hriet. A chuong man a tam bawk, motor lo khawm inrui ding a tam ka ti leia inrui pêk ngailo hrim hrim ka lo ni hrâm a, an rui hlak hai ta ding lem chun nghawk um khawp a tling hiel ka ring. A phone thaw chau eee ti lova chun, Nagaland kan hung lut tîr lâi vêl lem khan chu a ṭawng hmang tukhawmin kan hriet ta nawh. Ama bêkin a umzie la hrie in hrilfie thei awm tak chu a na. Ka hnunga inṭhung nupuinu’n, “Lawm,  bang pao e?” a mi hung ti zau a. Kei hlak chun, “ka thei kei, ama dawt veh ua?” ka ti pek ringawt a. Kan thingpui dâwn lâi khan a lo indawn ni awm tak a nih, “Vangam pao” a ta kan zuk kai nâwk char khan a mi la hung hril chuh! Ṭawng hrietlo ei ti khawm hi, tienlâi kristien hmasahai hun lâi chu inchikna damin Pathienin thilpêkin a lo pêk hlak a. Tulai huna ding chun, iemani revival dam a tlunga Pathien thlarauin a chenchil tâwpkhâwka iengkhawm hrietna an nei tanaw huna Pathienin a pâwlna ang peia an hung ṭawng suok pha hin chu a awm hlie hlie in ka hriet hlak a. Amiruokchu, inkhâwm lâi takngiel khawm nilova, bus sungah, chu khawm chu phone a inbiekna nâwk nghal a ding chun a mak ka tih a. Hi khawm hi ka ngaituona suk tamtu chu a ni ve tho. South India a College kan kâi lâia kan ruolpa a min hriet suok tir pha hiel chu tie!. Amapa chu devotion kan nei huna chen khawm hin ṭawng hrietlo ngawtin a ṭawngṭai hlak. Chu chau chu an nawh, zânah mi vawikhat rê vêla hin inchungah a lawm kâi a, an vir kuol anvir kuol a, ṭawng hrietlo chu a lo inchûk hlak a ni chuh!. Ama chun inti iemani deuin, ṭawng hrietlo hi ka thilpêk a nih a la ti vêl bawk a. Mi’n ka thilpêk an ti na na na chu iem zuk hril ding um chuong lo chuh! Kan inkhâwm hlak hin ka bul lai an ṭhung ve zie bawk. Vawikhat lem chu ka nghawk deu rieu a, “I thil hril hi a umzie I hriet hrim hrim am a nih? Pathien khawmin I ṭawngṭaina hi a dawn hlak che a?” ka ti pek nghe nghe.

Bus kan chuong hma in counter a khan vâi pakhat smart bek bek lo hi a um veh a. A khawlai vâi ṭawp manih? A hmâi khawm a la phi naw ni naw ni ka ti ding hlak chun, sâbawn pakhat ral vawngin phi sien khawm a hmai rawng lem kha chu inthlâk danglam chuong lo ding a na. Sinthaw ding ngaituo a um mei mei ni naw nim ka ti chu, kan zuk kâi le ka bulah a hung intṭhung vê nul a. A hmel en ringawt nêk chun a lo bengvâr phîn nâwk nghâl. Ka biek hman hma in a mi bieka, a mi chibai nâwk nghâl. Vâi ṭawp mei mei mani ka ti kha, Mobile company a thawk, a designation khawm insang tak a nih, a flight a remchang ta naw leia emergency deua fe ngei ngei a ngai leia bus a hung chuong ve kha lo ni zing a. “A hmel enin tlâwm sienla khawm, vân le khawvêl Lal tak a nih.” ti hla dam kha a min hriet suok tir pha hiel a. Mihriem hai hi hmel, piengzie le incheina ringawta inkhi chi ei lo ni naw khawp el. Gandhiji khawm pa chin tel tawl, bawk kawl lel lawl an nawm! Ring nêkin a lo polite in a ṭawng nuom phîn nawk nghal. Churachandpura kârkhat a um sunga inhawi a ti zie hai dam a mi hril a. A mipui hai an ṭha in bengvâr a ti zie hai a hril dam te chu ngaitlâk inhawi tak a nih. A um sûnga tlangmi ṭawng a lo hriet sun sun hai dam chu a mi hril vêl a. Hnam chi hrang hrang ei um khâwm a, mani ṭawng seng ei hmang khawma ei inhriet pawin ei inpawl thei hai dam chu mak a tiin a hril tawp thei nawh a. Krismas le kumthar lâwm huna a van khawmna haiin thilpêk (puon) an lo pêk hai dam chu lawmum a ti hle a. A petu ni naw lang khawm, ka bulah lawmthu a hril nghek nghek a ni deu tak. Chuongchun, kan umna le kan sinthaw hai le sungkuo chanchin hai dam hrilin kan hohlim tung pei a. A phone ri le hlasak hai hlak tâwp zâi rêl lo hai, ka dosspa ṭawng hlak chu dawn seng lo deuthaw ngaitlak ding a um zing bawk a. Chuong ang nek nuk chun kan intet bau bau zing bawk.

Khawsawt ti vel lem chu ngaituona hman hi a umnaw a ni deu tak. Inhawi a ti thu le um a la thlakhla thu chau hril ding a nei am a nih ka ti chu thil dang khawm a lo kawl râwn khawp el. Manipur a hmu dan thu a hang hril tak tak chu dawn lo a ngaitlâk chi deu vawng hi niin ka hriet. Sawrkar ro-inrel bâwl dana ama umna Andra Pradesh le inangnaw a ti thu hai dam a hril a. Power supply ei nei ṭhatnaw thu hai dam te chu ka hriet naw lei ni chuong lovin a mi hril sa bawk a. Nangni Manipur, ram chikte chau ah in um a, chu khawm chun power supply inṭhutna neitu nâwk nghâlin nikhata darkar sâwm khawm meivar nei zo lo cheu, keini Andra a liena lien hmanin nikhata darkar khat chau khawm thi der lo khawma meivar an mi supply thei a na ti a hril hai dam chu dawn chuong em lovin ka lungrilin ka lo amen pui nghek nghek el a. In sawrkar laka hin mipui khawma in thaw ding ang inthaw naw a ni hi! Politics khawm inpaw phâk tak tak naw ni hih! dam kha a mi ti vêl a. Ka lungril rûk tak chun, hung um la I thaw ding ang tâwk chu hung thawin sawrkar hung nawr tala, I bâwk an lo ver nghal naw leh! hang ti hiel kha ka nuom a. A hril zawm pei a. Ka imu dâm kha a suok vêl leiin a nazawng chun ka hohlimpui pei vawng bîk chuong nawh a. Kei chu ni lang chuong chun khang khan thawng ka ta dam chu a hang ti vêl a ni khah! A sûng le kuo hai lâia mi central a sin insâng chel an um a hril hai zar khan Manipur mi nisien ram a siem ṭha thei uok dim chu ka hriet bik ta nawh. Tui um bawk lo, fâk ding in nei ṭha naw thei sie, abikin CCPur mihai lem hi chu a tam lem lo sinthaw a fâk zawng dam in la ni nawk nghâl. In ram hi chu lainat a um takzet a nih. Zingkar hotel a breakfast fa dinga ei lût hlak chun, puri ṭawl le thingpui, a hme hai lem hi chu hieng hi kan ramah mi pe hai sien chu tukhawma fa naw ni hai denghawn el an tih, thingpui hai hlak chu a thlum thei sie, a mi hang ti lem chu a âwmpara hang lâk el kha ka nuom hiel a nih. Visakhapatnam a bu kan fâk ṭuma an biryani hminlo le sambar inhniklo tâwk tak hai dam kha hang hril khum ve nghek nghek ka nuom deua chu iengkhawm hril chuong lêm lovin ka lungrilin ka pai ta lem a. Mihriem hai hi chu ei chengna le khawsakna izirin ei fâk le dâwn hai chu an dang hlak hrim a ni tiin ka dawn ta lem a. Hieng hai lo khawm hi a hril ṭeu a nih. Manipur a contract sin an thaw hlak dan hai dam (a nunghak lêng han an lo hril mani ka hriet bik nawh), Sumdâwng le dawrkâi hai chanchin dam. Bandh/Blocade tam zie dam le a dang dang. Kei motora chuong lei khawm ni hran lo a mi ṭawng tam lo hrim hrim pa hin a zo a zaiin ka dawn seng bik ta nawh a. A hril hai chu ka hriet chieng a nih. Mi’n dawn hai sien khawm ka la hril thei vawng. A hril pei chen chen hril lem el dingin kan thla zalên lem el a nih. Ka lungrilin “Aw, Moneypur,” tin ka bâwk ka nam ta lem a.

Minister le MLA hai khawma an sin ding ang an thaw naw thu dam a hril a. Mipui hmangai tak tak chu ni hai sien hieng el hi ni bîk naw ti niu, a ienga ram lien bêk bêk in awp khawm ni lo dam a mi ti thuok bawk. Minister hai khawma an thaw ding ang an thaw naw chun mipui hai khawma ei nawr el hlak annawm ti hai dam chu ka hriet sa vawng khawm nisien min a hrila an hril pei na na na chun to ṭawkin ka ngaitlâk pek ringawt a. Manipur a tribal hai hi thilthaw thei tak tak khawm in tam, Central le Army a hai khawm position insang tak tak chel khawm in um nuol bawk. Abikin, Army a hai lem hin chu Manipur mi in tam taluo ringawt. India ram ta dingin nasatakin sin in thawh a, chuleiin Central khawma in ram ta dingin bat tam tak a nei a nih a ti chu andik le diknaw thu ni hran lovin lo amenpui anhawi hle. Amiruokchu, nangni lekhathiem le a bengvar hmasa sa ramdangah in suok pei a, in ram chite khawm hi suk hmasâwnna dinga hma la tum um lo cheu a ti ruok chu to ṭawka ngaitlâk chi a ni nâwk thung. Nangni sin ṭha tak neiin hmun dangah in um a, tû ngirhmuna khawm hieng el hi in na. In nauhai, in tûhai chena in ngirhmun ding hi ngaituo ve ro tiin nauhai zil takin a mi zil mani ka ti deu thaw a. Kawngkhat ngaituo chun indik ka ti ve ang reng bawk. Education tieng le thil dang danga khawm ei thaw ṭha hle laizingin, ram dang hai ngaituo chun ei develop hrât naw thu hai dam ka ngaituo neu neu a. Ama khawm chun nasataka an vawi ve thu hai a hril el khelah, ei ram siem ṭhatna dinga hma a thei tâwpa lâk a tum zie thu hai dam a mi hril a. Ngaizâwng a lo nei leia a hril mani ding lem chu ka hriet nawh a. Manipur nunghak nei ka ta, thei tâwp suoin hma lang ka tih, journalist khawm ka bawka tuta ka thil hmu le hriet hai khawm hi news paper le interneta hai ziekin central chen dêng phâk dingin insuo tum ka tih a ti nghe nghe bawk a. Kei hlak chun, a ṭha’n nawm, nei mawl la I tarpuhai sungkuo chu I thei tâwpa siem ṭhat I hung tum ding ana ka ti pek ringawt a.

Kei vâihai hma a tlâwm tum ngai lo, an ṭawng lâia ka sêl hne naw khawma thil danga an mi tluk lo zie inlang tir tum ṭâl ṭâl hlak pa hi tuta ṭum chu ka tlâwm deu rieuin ka hriet chu tie! Kan sinthawna le kan inchûkna hai dam chu khêl hrila ama nêka insang zuk hril dan um chuong lo puchu! A hmêl en nêk hmanin education background khawm a lo nei ṭha bawk a nih kha Vâiphak pa kha. Journalism ah master degree a nei el khelah, MBA khawm India ram puotienga zo ngat kha a lo nih a. Manipur in MLA ei nei zat a min dawn chu kei mi bengkhâwnglo pa hin awlsam deuin zuk hril el thei ta rêk lo me! A hmatiemin, Constituency ei nei zât hai dam ka la tiem tê teh a ka la hril thei ṭawk ta rêk! Manipura hi kum tam tak ka um ta naw leiin thil hi a lo danglam pei leiin a sûng thu hi ka hriet lâwm lâwm ta naw a nih ka ti pêk a, a mi hrietthiem le thiem naw chu ama ngaidân ni ve el ta sien. Puotieng mi’n ei ram an mi hung siem ṭhat pui tum lâwm taluo khawm ni hran chuong lovin, a thil hmu le hriet hai siem ṭhat tuma ziek ngeia hma zuk lâk sunzawm a tum tê chu ka lungril tak chun ka lâwm ve tho a. Vâi dingin a bengvâr khawp el ka ti lungril deu a. Chuongchun, zân thimtham hnuoiah, mi danghai an in vawng hnung chun kan la so bal bal zing a. Kan tukver hlak chu khârchîp thei la ni chuong lo chuh, hruol chu ka chela ka kei chîp deu zing bawk. A vâi hnu ramah, thâwk khat imu suok ta hnung chun, “Ka hming Solomon a nih,” a ta a mi chibai a. Kei khawm chun, “Rama ka nih,” ka zuk ti ve chu lo man thiem ta rêk lo. Hindu convert I ni dam a mi ti a. ‘Drama’ maw dam a ti thuol bawk. Kei, mî lâia ka hming puma an mi ko chânga ngai aw zat ngailo pa hlak hin ka hming tluonsuok zuk hril el tum chuong bawk lo. Tienlâi chu hming puma in ko hi inditsakna dama an ngai hlaka chu tûlai a ding chun a lo ni kher ta chuong naw zie dam a min hriet suoktir pha nghe nghe a. Ama chau an nawh, ka ruol hnam dang hai bula ka hril po leh ka hming hi chu an buoina hlak hrim a nih. Vai hai kuomah ka hril leh Hindu convert an mi sawn hmasa tak hlak. A ṭhenin ‘Drama’ an mi ti a, ‘Grama’, ‘Lama’ mi ti khawm an bo chuong nawh. Iem hril chuong ei ta, mi’n an lam thei naw tlat chun! A tawpa chu, “Râmâ ni lo, Drama khawm ni bawk lo, Rama ka nih,” ka ti pêk a, a hriet thiem chu ni awm tak a nih kan in mangṭha thei ta hrâm a. Kei khawm chu, mî vâṭhute hai inhawi tina ding ngaituo leiin, ka tukver inkhârchîp theilo chu hruola khitin Guwahati chen in lo meng bawk si lovin kan kei tlung der el a ni kha!

Guwahati:
15th January, 2013
Powered by Blogger.