Halloween party ideas 2015

Ziektu: Pu L.Keivom, Inpui.Com Columnist

Hmanah Mosian Kanan a thlir a,

Luah zo loin Lal thuthlung a phur a;

Kanan ram ropui leh a mawina a hmu,

Inchhira ngaiin a trap ang maw!

ti hla, Khawbung khaw mi Patea phuok chu kan nu’n a hung sak suok tah phut el a. A hun: vairik, dar sawm le a chenve, Thlaram (September) ni 19, 1980; a hmun: Nebo tlang, Jordan ram. Awiin awi naw inla, tak sawnin sawn naw inla, hi huna hin kan sungkuoin tiena Mosie’n mitthli sûr hnuoia Kanan ram a thlir vung vungna hmuna chun kan lo ngir ve tah zing a nih ti kan nu hla sak chun a mi zuk inhriettir zuol a. Tienami le mang rama thil um anga ei lo hriet, hnuoi ram thil khoma ei lo sie ngai mang lo, a taka ke ngeia ei hang dai a, mit ngeia ei hang hmu hin iemani kong zawng chun mang a hoi lem a, pang a’n za deu huou bakah tien lai thil ngaituonain lungril a hluo a, mani khaw hlui fang nawk ang elin khuo a sawt rum rum hlak chu tie!

Kan inzin kan thang sawt deuh tah lei le ofis trulna le inzoma hung kir vat dinga kona ka dong leiin, hi tûk hin kan umna Jeddah (Saudi Arabia) tieng kir nawk dinga insiem kan nih. Kan sungkuoa Jordan ram (tiena Edom le Moab) ni thum kan fang sungin Baibula thuthlunghlui ram hmun hrang hrang ka hmu nuomhai chu kan sir suok phuor ta a. Tuipui Thi (Dead Sea) hang alzie intemin; Mosie tuisunsuo nia an hrila inthoka tui fim le dei hung inchik suok chu dawnin, chu fiertui ngei chun kut le kehai sawp le inphi harin; a thlang tieng ruoma Nabatianhai khawpui hlui, Petra, Seven Wonders of the World-a thrang zing hlak chu fangin, a bul ela Hor tlang, Aron thina le an phŭmna tlang thrut, hmun rè, tui luong hok hokna vadungte kam thing buk hnuoiah nightingale rawl mawiin mi’n awi le dawi anga mi dom zing puma chawl hadamin; Moab tlang zam pheia Naomi le a mo ringum Ruthi hai sulhnung suiin; Gilead tlang zam phei hrût a, hnuoia Isu a leng laia ‘Nuoia pawl’ ramhuoi a hnot suok, vok ruol sungah lut a, Galili Dila an tlan thlak hum humna hmun dam fangin; Jordan vadunga Isu’n baptisma a changna hmun dam, mi huoisen le ringum Uria, Davida’n a nuhmei Bathseba a lakpek nuom leia thi ngei dinga ral hmatawnga a sie leia hringna lo chan tah lungphun, Amman khawpuia um chu inza taka sirin, Baibula inlang sulhnu hring zing tam tak fang tah inlang khom, ka lung a la kim thei dĕr da’l! Nebo tlangah chuong loa kir chu seramu thûr theiin ka ngai naw a; chu thil, hmu makmawa ka ngai chun a mi tur a, a kutin a mi hŭi a nih.

Zingbu fak khop chun Jordan khawpui Amman (Thuthlunghlui huna Rabbat Ammon an ti hlak, Romanhaiin an hung op hnunga Philadelphia tia an ko nawk) chu suoksanin km 30 vela hla Nebo tlang bula khaw hnai tak Madaba panin kan suok a. Chu taka inthok chun Nebo tlang chu km 6 chauh niin an hril a. Car-a fe thei le thei naw kan hriet naw a, a fe thei naw a ni khoma kum 120 mi Mosie hman a lawn kai chun keini khom kea lawn kai ve inhuomin kan insingsa a. Nebo tlang hi tuipui truong (sea level) a inthoka inkhiin meter 817 (feet 2680) a insang, a thlang tieng rala um Jerusalem neka feet 130-a insang lem a nih.

Madaba kan tlung chun rălah biekbuk kan hei hmu a, iengkim indon fel tumin, chu chu kan pan nal nal a. Hi biekbuk hi Saint George Church an ti a, ‘Mosaic Church’ tia hriet a ni bok. Chu chu ‘Mosie Biekbuk’ tina ni loin hi biekbuk truonga lung nawi hlek rong chi hrang hranga an rem ram lim, Palestina ram map chu a nih. Lung amanih darthlalang hlek nawi rong chi hrang hrang bel khawma thil lim siem hi ‘mosaic’ an ti a, hi biekbuk truong, mipui thrungna le pulpit inkar hmun ruoka hin lung rong chi hrang hranga rem, ram lim (map) a um a, chu chu A.D. 6-na laia Palestina ram lim a nih. Hi hi khawvela Palestina ram lim, ‘mosaic map’ an hmu suok china chu a hlui tak le upa tak a ni el bakah, tien lai BC 1400 vela Mosie rawia Israelhaiin ram tiem Kanan pana Sinai thlalera an lampui hraw dam, Mosien thlalera rûl a khaikangna hmun dam, Thupek Sawm a lakna Horeb (Sinai) tlang dam, Aron thina le an phŭmna Hor tlang dam, Jerusalem le hmun dang dang fie tak le mawi takin an inchuon a. Hi map-a hin Nebo tlang khom chieng takin an inchuon bok a. Kum sang le zali neka upa hiel ni tah sien khom zani ela siem anga tharin a la’n lang a nih. A siemna hin lung hlek maktaduoi hni neka tam an hmang a nih.

Nebo tieng fena lampui an mi hril hnung chun phûr takin chu tieng chu panin kan suok a. Kan hmaa tlâng sîp insang kan hmu hmasa tak chu ni ngei dingin kan ring phot a, sienkhom a panna ding lampui a’n kaw naw leiin beithlawn takin kan tlan pel a. Nebo tlang awm hrim chu kan hmu el naw leiin bei a dong tran hman a. Sawt naw te hnungah tlang sîp pakhata biekbuk um kan hmu a, chu chu kan pan chot a. ‘Sakei inrŭm chu hmai ruol a ni nawh’ ti angin, a hmun kan tlung zet chun “Hi ngei hi a lo ni hih!” ti naw ruol a ni nawh. A hmun a’n daw thra a, tlaitlan hang dawna dinga duthusamum, khaw thlirna hmun remchang le inhoi a nih. Răla biekbuk kan hmu khom chu Rome mihai inlal laia an bawl, an bawl thrat nawk a nih. An hril dan chun, hi biekbuk hi Mosie hrietzingna dinga 394 A.D. laia an bawl zo tah a nih. Hi tlânga hin thlăn hmun hriet lo-ah Mosie kha an vui ni-a ngai a ni bakah Mosie rawia an hung som Thuthlung Bawm (Ark of the Covenant) le Biekbuk (tabernacle) hai khom kha zawlnei Jeremia-in hi tlanga pûk pakhata hin a thup niin 2 Maccabees 2:4-7 chun a hril. [1]

Nebo tlang hi Tuipui Thi hmar sak tienga um, Moab tlang inzam phei laia pakhat a nih. Hi tlanga inthok hin zuk thlir inla, a thrut ela chun a zanita kan fena Tuipui Thi le Jordan varuom dam chu a’n lang chieng hle a. Hi ruom, Tuipui Thi innghatna, chutaka Jordan vadung a luong ralna hmun hi khawvela hmun indĕpna tak, Leilai Tuipui (Mediterranean Sea) truong (sea level) neka feet 1300 hiela inhnuoi lem a nih. Jordan vadung kama Jeriko khuo khom tûm thing karah zing châtin ei zuk hmu thei a. Zing khaw inthienga lem chu Jerusalem le Deuteronomy 34:1-4 a ram a hril po po, hmar tienga Gailili Dil le vûrin a bawm zing, phaw ang ela hung hlietu Hermon tlangpui khom an inlang vong a nih. Hieng anga Kanan ram inlang chieng theina khawthlir dang hi hieng lai hmuna hin a um nawh.

Nebo tlang hmar thlang tieng ruom, Mosie an vuina hmun ni-a an ngaia chun lung banga inthokin tui thienghlim hrat tak a hung inchik suok a, chu chu Mosie tuikhur tiin an ko a. Hieng vel hi hang hmu chun, Mosie ruong, hmon loa hnuoia zal ding chu ngaituonain a dap a. Naupang laia sande sikula a chanchin kan lo inchuk hlak, hnuoi ram nek hmana khawvel danga thil tlung anga kan lo suongtuo hlak thil a ni leiin, a tak ngeia a tlungna hmun hang fang chu a taktak sawn a harsa hiel a nih. Chu tlanga inthoka romei zing riei hnuoia ngaituonaa hla phuoktuin Kanan ram a thlir chun, a taka tonhriet tlukin a hmu chieng a nih ti a hlaa inthok hin inhmai ruol a ni nawh:

Kanan romei leh ni tla zâm vêl,

Hruaitu Mosia chuan a han thlîr chiam a;

Jordan râl kai chu Lalin a phal lo a,

A hmangaihte chu hransan ta.

An hril dan chun, hi hla Pate-in a phuok trum hin Thekte khuo-ah a’n zin a. Chu trum chun Chin Hills-a Pautu khaw kohran upa pakhat, Aizawl-a inzin hung kir chu Thekte khuoa chun a riek ve a. Ama chun Zosaphai pek, Nebo tlanga inthoka Mosien Kanan ram a thlir vung vung lai lim chu a hung hawn a. Chu milim chu a tlungna sumphuk bul thlang tienga antram huon pala chun a tăr a. Patea chun uluk takin a thlir a. A khaw lal Thanga kuoma chun, “Pu Thang, lung a va hang sukleng ngei de!” a ta. Mosien Kanan ram a lut ve thei naw leia a lung hang inleng dingzie chu dawnpuiin, an khuo Khawbunga a kir nawk hnungin hi hla hi a phuok a nih.

A chunga hla phuoktuin Mosie ngirhmun thiem tak le lung kuoi taka a hril ang hin, hi ni hin Mosie chan hi dawnpui naw thei a ni nawh. Mitthlain ka bulah funghrol le inthrungin ka hmu a. Bawngnene le khuoizu luongna rama hril Kanan ram chu a hmaah puon anga zarin a um a, lut ve nuom ĕm êmin a thlir vung vung a. Bawi khaidiet hlipa zalenna silfen inbelin, a mi thruoihai chun chu ram ngei chu an hluo tran trêp a nih ti ngaituona chun a lungril a sukhlim a. Chu Kanan par chu tlana lêng ve dinga phal a ni ve naw thu a zuk ngaituo ruok chun a hmêla hlimna êng chu beidongna sûm inthimin a hung hlie a. Ama ta ding chun chu ram chu ban phak ela hnaia um, thei hmin kûr truk el, fak a chăk ĕm êm, sienkhom a lo le fak phal si lo ang a nih. A dangawk a suonlam hnung khoma ami Israelhai thruoi suok dinga Pathienin a tir lui dan dam, a hnunga rinumna le tuorna thuo tam pal tlanga Israelhai a thruoi dan dam, an ram hluo dinga tiem an tlung phinga ama lut phal a ni naw thu dam, uoiin inhnik tak dawn dinga no rei le a hmur an intawk chara dawn hman loa ben thlakpek ang a nizie dam chu ngaituo ngei a tih.

Ka ngaituo zui pei a. An Pathien ngei khoma hnam lulul le khikhawka a hril, mipui maktaduoi thum chuong lai, nu le nau leh, thlaler hmuna ke ngota kum sawmli lai hang thruoi chu, thlaler hang thlalerzie le harsatzie hmu ngai nawhai chun a harsatzie ding hisap phak ngaina khom a um naw el thei. Tlang, lungkawhrot le fil, zawl le muol zamhai chu pilvut ngota tuom sip hmun a nih. Hmun tam takah thli lumin pilvut a len vel chu thrawngaleivira inzielin, muol lien tak tak an siem a; chuong muol lien tak tak hai chu iemani chen hnungah thli lum bokin a len hmang leiin hmu ding an um ta nawh. Sŭnah lunginsietna far khat khom thrang loa ni intrengin a em leiin vut chier chunga lawn ang elin a sa a; sawl changa thing hlim hang bĕl ding hrim a um naw a; thlifim dong ding um sun chu pilvut lum inlêng chum chum chu a na; dangchâr chănga hang dawn ding tui far khat khom a um nawna hmun deu vong a nih. Zanah a dei nawk ĕm êm thung a. Chuong rinumna le harsatna po po chu a mihai leiin a tuor muolsuo a. Thil dang po po nêk hmana harsa dinga ka ring chu a mihai suolna le lululna leia an chunga Pathien lungsenna zăp dei sin chu a nih. Ni sawmli le zan sawmli zet ieng khom fa lo le dawn loa a mi thruoihai sukbohmang lo dinga ngenin Pathien hmaah a bokkhup chang khom a um a ni khah (Deut.9:25). Ama tluka thruoitu nina tlin taka hlen zo hi khawvela mihriem pieng tah lai hin hang dap inla, hmu ding an um nawh. Mihriem ni ve ta chawk chu, hieng po po a tuor muolsuo hnung hin chu Kanan ram hang lut chu phu hlie hlie dingin inngai ngei a tih. Ka rorelna hmaa ngir chu ni sien, ihe loin a tling zăn.

Amiruokchu, chuong lawma thruoitu ropui le inpe zo chu Pathien rorelna hmaa chuh a tling zo ta naw tlat el! Tui dawn ding nei loa Israel mipui inhrâwta Mosie le Aron chen deng hlum an tum truma Pathienin lungpuia inthoka tui thienghlim a pek khan Mosien a chawimawi ding angin Israelhai hmaah a chawimawi naw leiin, hmangaina le thîkthua sip Jehova chun Mosie insuong palna chu a ngaidam thei nawh. Hi hi thil sui tham a nih. Mosien tui a sun suok ding chu a mihai a hmangaina leiin a khap el nawh. Mosie thilthawtheina leia tui khom chu hung put suok a nih ti mipuiin an ring ding lakah khom dălna a siem chuong nawh. Mosie chu an thruoitu a ninaa inthokin a pei thlak nghal el bok nawh. A thu tiem hlena a um zet hnung chauin Pathien chun a lungni nawna chu Mosie kuomah a’n hriettir chauh a nih. Kanan ram chu lut thei lo ding le thi dinga ruot a nih. A thiemna tieng pang a ngaituo chun Mosie chu Pathien lakah a nuor hle ring a um naw thei nawh. Mihriem ngaituona ringot chun Kanan ram hang inluttir chu hang phal el khom thil âwm tak a nih. Sienkhom rala a thlir a phalpêk trawk chauh a nih. A thikthu sietna laka Pathien lungril hang khauzie entirna fie tak a nih.

Eini dama la umhai chunga roreltu Pathien chu a pangngai zing tho a nih. A hmangaina tawp lo zara thohma thruoitu dingin a Naupa nei sun chu hnuoiah thi ding le thia hring nawk dingin mi tin ta dingin hung tir sien khom, a rorelna ni a tlung pha chun ringnawtuhai laka a hang khauh dingzie chu ringhla ruol a ni nawh. A ring zo le thlang bik Mosie meu khom a hlá si naw chun, eini khomin a dit naw zawng ei thaw vaih chun a hmangaina leiin ei chunga hremna tlung ding chu kei kir naw top a tih. Mani theina le hratna suonga damlai lampuia kal chawitu le rong bawltuhai khomin Mosie chanchina inthokin inchuk ding ei hau hle.

Aw, kei pawh Kanan thar chu ka thlir,

Ka chakna ringin ka thleng lo ang;

Mahse, Lal Jehovan min hruai ang a,

Ram nuam, chu ang chu, ka la han hmu ang

ti hi ringtuhai kalchawina hlapui dinga ditum a ni phot el. Isu Krista ringtuhai, Pathienin naua a pom le a ro le a ram tiem hluotu dinga a ruot, Isu thisena intlanhai hang vangnei dan dam dam hi ngaituo tham a nih. Chu thisen zara chun, Mosie chunga lêng vong ei nih.

Hieng po po hi ngaituo zing pumin, Nebo tlang chu thlakhla takin, Saudi Arabia tieng panin kan suoksan tah a nih. Khawvela ka hmun sir nuom laia pakhat sir theia Lalpan hun remchang a mi pek lei chun hamthra ka’n ti hle a, lungrilin lawmthu ka hril mol mol a.

(Originally written on October 10, 1980 at Jeddah, Saudi Arabia and digitized on May 2, 2014 at Delhi with slight revision and additions. LK)


[1] Osama bin Laden inrawi firfiek ruolin kum 2000 (millennium) sunga rikrap an insuo tranna dinga January 3, 2000-a a ruola thil pathum chu, Adena um USS Destroyer (Indo Long), Jordan khawpui Amman-a Radisson SAS Hotel le Nebo tlanga Baptistu Johan hrietzingna Biekbuk- hai bom dar vong a nih. A thaw tumtuhai hi an thaw hma kar hniin an man fai vong a, an dawpnaah an thil thaw tum hi an hmu suok a nih (Washington Post Dec 24, 2000). A kum nawk September 11, 2001-ah New York-a World Trade Center kha an bei a nih. LK

Silchar Rel StësawnZiektu: H.Zate, Ni 03 Thlaphur (May) 2014.

Kha hun hlimum tak eilo hmang tahai kha khawlai am an liem ta a?! Nang leh duthurieng ei samdun lai hai dam kha a iengtik kar khan lo liem chu ni maw?! Ngaiin ka ko, kir an rel si nawh. Damtakin ti a an inṭhena hlak a hin nang le ngei khawm hin lungruolte a lenghmunkhat kha sam-ang ṭhezai ei rel a ngai ding chu ani hi.

Hun le ni invawiin kumtak lo invawi ta sienkhawm, lairilah ruok chu hluiin a chuoi ve sinawh. Ei hlimlaini le nunhluihai kha liemin dairiel inchang ta sienkhawm, Mitthla ah chun zanilai ela thiltlung ang elin a la thar si. I la hriet ve am ei intawng ni kha? Silchar khawpui a kawtthler pakhat Janighanj a Dawr pakhat ah lo umin, kei mimawl, thiemna le varna neilo tak hin ka sietna khawm iem ani ti hrechanglo a ka baw nawk hlak angin Kha ni khan tuchen a ka lungril hluo em em tu le ka hringnun a hun pawimaw mi hmangpuitu ding chu ka hriet reng lei le ka ta dinga I hlutzie ka hrietlei nilovin ka tawng che a, kha ngei kha anih ‘Tawng sabawp’an lo ti chuh. Ei inhmu a inthawk ei inthla ta naw a, Ka umna tieng mi zui ve nghalin ka rinumna mi tuorpui a,ka lungngaina a lungngai ve inhuomin ei inzui ani kha.

Ei hei umkawp ta ngei a, miin mi hrilse hai sienkhawm tia eilo intiem ta leiin inthla hrim ei tum nawh. Ei intawng a inthawk ka chunga I ṭhatna po po ka ngaituo in ka chunga I ṭhatnaw khawm hi ka theinghil pha chuong der sinawh. Hlimtaka mi siemin I min nui tir a, kan nuilai tak khawm I mi sukṭap nawk hlak chu ani kha. Mi fel ka ti theinaw che a, misuol ti dinga laklaw inih. Mi ṭha tiding ninaw la khawm, mi sie ti dinga hawphur um rum rum inina tak hi anih ka lunglai hluotu le hi lairil senlai nau ienga inno hi a nuornawkna hlak chuh. Nuor ngawi ngawi khan vawi iengzat fakau am aw imi siem ti kha Kumpinu Lalram nithla senglo roreltuhai ka hrietchieng tlukzetin ka hrietchieng tanaw a, sienkhawm, ka hrietchieng em em chu phingṭam ngawi ngawi a mi siemin vawitamtak Bu bel bulah ṭamsawl I min vawitir hlak ti kha anih. Khang hunlai a ka ṭapna kha tuta ngaileia ka ṭapna min tlunnawk rawp hlaktu ding anih ti lo hrelawk lang chu maw, Janiganj kawtthler a khan iengkhaw hril set set loin ka maksan dai awm si che a. sienkhawm, kei val a poa lungmawltak hin ka hmatieng a thil umding pên khat khawm ka hrietnaw angin hiengang ding hi ka lo hrietlâwk mieu sinawh a. Hun liem hnung hi nunhlui ngaium ala ni ding ti lo hrelawk lag chu maw, sakhmel hrietlo karhla mi inching dingin I sakhmel ka tawngni khan I tieng nghain bau khat khawm ka sawn awm sinawh. Hun hin hun a liempui a, chu hun chun nunhlui a siem a, ṭhatlai liemin vullai a chuoi a, hlimlaini ngei khawm zamuol an liem hlak ani hi.

I sakhmel hi ka thlir a, ka thlirnawn a, ka thlir nghawk thei nawh a , nangnaw hi chu tudang ka thlang thei mawl nawh. Theichangsien, I sakhming ah ‘Thlirnawnmawi’ti inbuk tak ka nâp. Sienkhawm , hi I sakhming ngei hi annawm tuta ngai leia ka ṭapna min tlun rawp hlaktu hih. Hun kha le chen ei lengdun sung khan I chunga hin lunghnurna ka neinaw a, sienkhwm, ka nuornaw theinawh. Zingkar phingṭam em em in ka hei tho a,bu sung tumin ka hei pan che a, I lulul insuo a I hei nuor tlat hlak kha chu a lung hi a va hei sen thei de aw. Mâk ding ni mang silo, ṭhe dinga infu mang silo a, lung-awpinkaiin imi siem ngun de aw!! Vawi iengzat fakau am ka inlenghai lakah imi sukmuolpho a, vawi iengzat fakau am ditsakna Thingpui takngiel khawm indâwn thei lova I mi siem aw!. Ka ruolhai lakah nang a lei hin ka awm ka dawpar ngamnaw a, ruolhai umlai tak a I lulul insuo a, I ṭulna hun taka I hei chavai tlat hlak kha chu Ka lungsen luot leia maksiet I tuoknaw kha chu I vangnei ngawt el. Nang le a runhmunkhat a chengza hi chu ‘Pheikawk intar bun’ an lo hril ang el ani a, mâk dinga ngheina, mâknaw ding hlak a rinumna I ni ve a, Pheikawk intar khawm ei hei bun ta laklaw chun pei ding chun a bo a umna, peinaw ding a rinumn tuorna a ni si a.

I ṭhatna hril ding tamnaw hle sienkhawm, I varmawitak I hei insuo hlak hin chu ruol lakah ka hmai-uong ve hlak I sawn naw. hringnun hi nang le chun a hlimum zawng ngawtin a fenaw a, hlimna phena rinumna um kha a takin I min tuok tir hlak a, ka nunhlimna I ni ruolin ka ṭapna min tluntu I ni rawp hlak. I laka ka lunghnurna hai kha I laka ka lungril inno lei anih ti ka hriet hin nuor ngawi ngawi a I mi lo siem hlak kha khuosawtna min tluntu ani lem ta a. sienkhawm, kumtam anvawi a, hun a liem ta a, hna hlui khawm hna tharin a thleng ang hin, nang ngei khawm I parvullai a chuoi ta si a, ngai hle lang che khawm ‘aw ka stove, Mangṭha lung kan ruolpui’tia damtaka inthla a ṭul ta si ani hi, mangṭha le.

Ziektu: Pu L. Keivom, Inpui.Com Columnist

Milan, April 22, 1990, Pathienni tûk dar 10:30. Khuoin Pathienni inser ve nghal lo chu, Europe rama tlang hmingthang Alps tlangpui bawmtu sûm zun inzam vel chun a tlang thruta Lombardy phairuom hring dup el chu thla a zar khum a, Milan khawpuia khom ruo tehmer a phingphi seng seng a. Nipui sen vung hung inthok thuok lumin Delhi tlang a ur tran rek tah leia nupa inngai tak tak khom an inral en tran nawk mek tah laiin, Milan-a chu 5 degree centigrade a la ni a, pang lum thra koppuia kuol kuol chu mi hamthra an nih.

Lombardy State khawpui Milan, Italy hmar tienga an khawpui tak le a ram sunga sumdawngna le thilsiemna hmunpui tak, fashion designing tienga hmun poimaw tak hluotu, Paris meu khom lekhela khûmtu, Shakespeare tienamia hai khom inlang rop hlak, February, 313 AD a Roman Lalram sunga kristien sakhuo zalen taka zui le puong dar theina Edict of Milan an insuona, Consul General of India sin ka chelna hmun hi kan tlung thlakna ni nga chauh a la ni a. A hmaa kan chengna Rangoon (Yangon) le lampuia kan hung chawlna Delhi tlanga hun le sik le sa an thre dan le tiem dan le Italy-a an tiem dan hi an inmil ta naw tlat el a. Mediterranean Tuipui kam le a se vel hmar tienga um Italy le ram dang danga chuh thlasik December-a inthoka nipui May chen hi raw sur hun a ni leiin, eini hun tiem dana hril chun ‘fŭr hun’ ti ding ni awm tak a nih. An thlasik le thral hunah fŭr a tlung tlat si leiin ‘sikthralfur’ an nei ta bik a nih. Chu chu nipuiin a zui a, favangin a zui nawk a, sik-thral-fur a ni nawk el. Hi hi Italy hmar tieng a ni bik.

Ram hrang, time zone inang loa inson chu ei tlung hlim iemani chen hi ei taksa sana (biological clock)-in hun a mil thiem hma chun in hun le tho hun hi ei theinghil rop hlak. Zan dar 9 amanih ei ti laiin a chang chun zing dar 6 dam a lo ni daih a. Voituk khom ka hang thranghar chun zing dar 9:30 a lo ni dĕr tah a. Inhmaw takin ka’n siem sok sok a, zingbu khom bâr hman loin, Leonardo da Vinci ZANBU HNUHNUNG TAK chu kîl lem dingin ka driver leh Santa Maria delle Crazie (Church of the Blessed Saint Mary) panin kan suok a.

Hi biekbuk hi ka ofis kaina lampui sira um, kum 1463 AD-a an bawl tran, ropui le lien ve tak el, thingtlang inkhawmpui nikhuoa biek ina ei inbeng khawm angin inhnaw sip inla chu mi a sanga tiem ei inleng ka ring. Roman arkitek le Lombardian arkitek chokpola an rel a ni a, sienkhom chu chu a hming inthangna san a ni nawh. Khawvel hrieta a hming inthangna san chu hi biek in kot chang tienga fak le dawn an neina Hall (Refectory) a thil um lei a nih. Puo tienga inthoka thlir chun hall naran ve el angin a’n lang. A lutna kotkhar bul banga chun dar sen phek chikte-ah CENACOLOA tia ziek an tar a, chu chu Saptrong chun THE LAST SUPPER an ti a, eini chun ZANBU HNUHNUNG TAK ti-a ei inlet kawi nuoi a ngai. Pastor Thangngur chun ‘Ruoi Lungsietum’ tiin a hlaah a hril. Chu ruoi chu kîl ve dinga fe ka nih. Ka phŭr dan chu a namei nawh.

Tu khom indon chuong loin ka ring lût ve top a, Lal Isu le a zirtirhan zanbu hnuhnung tak an kil lai lim inziekna hmaa chun taksa ngeiin, iemani chen chu chang lo le thuok khom la loin, ka ngir ve tah a nih. A mak de aw! Suongtuonain hi hall-a hin ka lo ngir rop tah hlak a; a tak ngeia ka hang ngir ve zet chun suongtuonaa ka ngir lai nekin mang a hoi lemin ka hriet. Hi penting (painting) hi Zoram khawvela chu penting inlâr tak, a ziektu Leonardo da Vinci khom hi khawvela lem ziek thiem hmingthanghai laia Zoram khawvela hmun hluo lien tak le inthuk tak a ni ring a um. Zo hnathlakhai chengna hmun tinah hi penting thlalak hi an tar deuh fur a, pastor ina lem chu saser laia a mei ang a nih. Sienkhom, ei thil tar ropuizie le inthukzie hre phak hi ei um ngut di’m maw! A ziektu hming hrie lem chu mi tlawmte ei ni ka ring.

Hi penting (9m x 4.5 m) hi Refectory Hall hnung tieng banga inziek a nih. A ziektu Leonardo da Vinci hi khawvela lem ziek thiem hmingthang laia thrungna tlar hmasa hluo zing thei a nih. A ziek lai hin a talen a vul vanglai, a ngaituona khom Liendo se chi thra an hril ang ela a hnienghnar lai a nih. Chuong sà khom chun kumpui linglet iemani zat a buoipui a nih. Hun sawt taka inthoka a lo invoi tah ni sien khom, lekhapuon ngeia a ruongam ding drawings le sketches a ziek tran kum chu 1492 khan a nih. Mosie kuoma Pathienin biekbuk bawl dan ding a kipkawia a hril ang khan inhriettirna dangdai a dong ve ti ei hriet nawh. Sienkhom a lungril mitah a ziek nuom chu a chieng a, iengtin am a ziek suok zo ding ti chu a lungkham tak a nih. Kum 1494 khan a ziek tran a, kum 1497 khan a ziek zo trawk niin an hril. A mei mei naw khop el. Eini rawi tru bawla bawl chu a ni naw chieng hle.

Ngaituona mita thil hmu hi thuin amanih, hlain amanih, lem ziekin amanih a ni ang taka puong suok le tar lang a harsa ĕm êm a, chu chu penting-ah a ni nawkzuol. Thu le hlaa chun zalenna zau tak, lekha phek sei taka pot sei thei a ni a; penting-a ruok chu, chu zalenna chu phêk khat sunga khum le hmang thei chauh a ni leiin, thu laimu el khom ni lo, thu rilmu chauh phor lang a ngai a, chu chu a hautakna a nih. Leonardo khomin hi thu ropui ei hril hi a ziek lai chun, arpuiin fak le dawn khom zong loa chêr rak khopa a tui op kêu dinga a op ang elin a thrung chilh ve a. Voi tam tak chu ieng khom ziek loin, zĕl anga umin, a lem ziekna bang chu hmasonin to trokin sunnithlak a thrung hlak a; a chang ruok chun a hung vuot a, thai khat thai hni a thai a, a fe hmang nawk daih a; a thlarau a thok chang ruok chun fak le dawn ngaisak loin sunnithlak a thai mol mol hlak niin an hril.

A uluk bok a, a ziek tah sa khan a duthu a sam naw chun a chunga ziek thrat nawk el theina ding chi, rong chokpol chi khat a hmang a, chu chu lem ziek trong chun ‘tempera technique of painting’ an tih. ‘Tempera’ hi dannaranin lem ziekna rong le artuiteeng chokpol a ni a, a hul nghal bakah ziek suol a um khomin a chungah ziek non nawk thei a ni a; amiruokchu, tuihu kai le hip thei banga lem ziekna ding chun a thra nawh. Leonardo khomin chu chu a hriet zing a, sienkhom ziek thrat a nuom taluot leiin a hmang el niin a’n hril. Hi lei hin a hnunga hi penting humhal dinga beituhai lu a sukhai nasa hrim a, tu chen khom hin maktaduoi tam sengin an la buoipui ngat ngat a nih.

Hi penting-a hin Isu’n a zirtirhai zanbu hnuhnung tak a kilpui laia thil um, Johan 13:21-22 a, “Isun chuong thuhai a hril zo chun namên loin a lungzing a, ‘Thudik ka hril chêu hi, nangni laia mi pakhatin mi’n mantir a tih’ a ta. Tu tak am a ti bik an hrriet naw leiin an inen thrap a” ti a hril zo chara an barakhaih lai hmel le a nghong dan chu Leonardo chun a hmu dan angin, inthuk le inril takin, hi lemzieka hin a hung phor suok a nih. A hril tum tak a hril fie theina dingin zirtirhai kha pathum peiin a sie kop a, a laiah a fâlin Isu a sie a. Voi tienga inthoka chang tieng zawnga tiemin an thrungna hieng ang hin a rem a: Bartholomai, Jakob (Alfai naupa) le Andria; a dotah Juda Iskariot, Peter le Johan; a laiah Isu; a dotah Thoma, Jakob (Zebedai naupa) le Filip; a tawpah Mathai, Juda Thaddai le Simon.

Loenardo da Vinci (1452-1519) hi painter hmingthang el ni loin sculptor, architect, musician, engineer, town planner, mathematician, botanist, philosopher, inventor le scientist a ni a, mi ropui le hmingthanghai lai ama tluka ‘si’ hau hi an vang khop el. Khawvela mi hmingthang, talen hau, iengkim nei kim mihriem (complete man) ti-a an ko nuom hiel mi tlawmte laia pakhat a nih. Ri thangkhawk (sound wave) in mihriem na a tlung a, chu ri chun a hung suokna hnaizie le hlatzie zirin mi a nghong dan le chu chu mihriem hmêl le chêt zie-a a hung inlang suok dan a chîk nasa ĕm êm a. Entirnan, ri hlimuma lo pomtu chu ri thangkhawk chun a hmêl a sukhlim a; a lo pom nawtu hmel chu a suknǐm thung a nih. Inthlang rizal an hung puong a, a tling le tling naw hmel danglam ang hi a nih. Chun, ‘theory of natural sound’, ri thieng, ieng khomin la pol sop lo ri hung suok mizie le umzie nasa taka suiin a buoipui bok a. Hi a thil chik lei hin a hnunga piano key indik hnai taka an ngai, Halelujah Chorus phuoktu Handel-in a hung siem suok hi Leonardo da Vinci thil sui ra suok niin an hril.

Chun, thim le varin mihriem chetziea thu a hril dan hai, lungrila thil umin mihriem hmel le chêt dan a sukdanglamziehai le ri thangkhawkin mi a nghong nasat dan le nasat naw dan, a ri hretu kha a hnai po leh a nghong dan a’n rang a,a hlat po leh a nghong nat dan a zuoi a nih tihai a sui nasa bok a. Chuong a thil thlir danhai chu ZANBU HNUHNUNG TAK-a hin praktikalin an entir a nih. Chu thu chu a hnuoia hin ei thlir pei ding a nih.

Leonardo thlir dan chun, “nangni laia mi pakhatin mi’n mantir a tih” ti Isu’n a puong chara zirtirhai a nghong dan kha a’n chen naw rup a nih. Isu chang tieng le voi tienga inthrung hnaihai kha a nghong dan le an dawkan kil lai hmor tieng ve vea inthrung mi parukhai a nghong dan a’n ang nawh. Isu chang tienga inthrung hnai tak pathumhai- Johan, Peter le Juda Iskariot- ngirhmun, a pentinga inthoka a’n lang dan chun hieng ang hin a nih: Isu thu puongin Peter kha a thrawng thut leiin Isu kuoma indon chieng dingin Johan a biekruk nghal a, chuong lai chu Juda Iskariot chun poisa ip chel zing pumin, ringhla hmel putin a lo ngairuk kar a. Leonardo hin zirtir danghai po po hmel nêkin Juda Iskariot hmel le inthuomna chu a sukthim a, a sam a sukdum bok a, chu chun Iskariot lungril le ngirhmun awm chu hril fie a tum a nih.

Isu voi tienga inthrung hnai tak pathum- Thoma, Jakob & Filip-hai ngirhmun ei thlir chun an phâwk hle a, an inchawm tho zok niin a’n lang. Jakob-in bân a phar a; Thoma chun a kut chang tieng kutchal meuh Isu hmaa inhmuin, “Chuong ang mi tu am a na? Mi hril rawh, hang nuoi hrep ka tih” tia indon ni awmin a’n langtir a; Filip ruok chun poiti le lung na em em hmel putin a awm a dom a. An pathum hin a nghong nasa hle ti inhmai ruol a ni nawh. An mizie ang sengin annia a nghong dan a danglam seng a, chu chu a penting-a hin a suklang a nih.

Dawkan hmawr tieng ve vea inthrung zirtir mi parukhai ngirhmun ruok chu a danglam khop el. Voi tieng tawp taka inthrung hla tak Bartholomai chun Isu thu hril chu ngaithla chieng nuom ni awm takin a en phei ringot a. A dota inthrung Jakob (Alfai naupa) chun thu indon chieng dingin Peter hnung zangah kut voi tiengin a va kheu a. Andria ruok chun, “Kei chu ka ni teuh nawh!” ti ni awm takin a kut khing hniin a phar a. Dawkan chang tieng tawpa inthrung Mathai chun “To ta u, ei titi ei inhnik vieua chu ei hotupa thu hril chu hang ngaithla vak ei tiu” tia a thrungpui Juda Thadai le Simon chu hril ni awmin a’n lang a. Hieng zirtir pathumhai hi Isu tienga ngha pakhat khom an um nawh.

Isu tieng hang ngha thung inla. A mal a nih. A lungril mangang le beidongin a’n rum a. A hmêlah ‘lungngai le hmangai a luong kop’ a. A chana tlu tah chu thu awi taka pom nuomna le tumna hmei ei hmuh. A chang tieng kutpar a phar dan hi Leonardo-in chi hniin a’n entir a. Pakhat chu bei a lak ding lai ni awm a ni a; a dang chu a kut a lak kir lai mek niin a’n lang. Chu chun thil pahnih inentir a nuom khom a ni el thei. Pakhatna, a thil tuor ding chu hlen ngei dingin inpe sien khom, a thei hrăm chun a lungngaina no dom ding chu Isu’n “Pa, rem i ti chun hi no hi ka kuoma inthokin la son rawh” ti a nuomzie thu chu kut a lak kir lai lem hin a hril nuom ni thei a tih. Pahnina, nasa taka lungril mangang le inrûm leia sungrila tha sang rak a, ‘Takchapa!’ tia thrang lakna dinga kut a fŭn ru lai a ni thei bok. A voi tieng kut ei en ruok chun, a chana tlu chu thu awi taka pom hmak dinga a inpek takzie a suklang thung a nih.

A ziek thiem bok a, a lema inthok chun Isu le a zirtirhai inthrungna hnung tieng, tukver pathum le dawkan inkara hin hmun lien tak um ni awmin a’n lang a. Tak tak amanih sawna hang lut tum ve el a ol awm khop el. A penting ei hang tawk hlak chun bang sakhat el a ni bok si. Tukvera inthoka var hung lutin a khaw var dan ding le inmil chiein penting hi a ziek a nih. Chun, zanbu an fak hun hi kha hmaa Churachandpur vela zanbu fak hun standard time an hmang ve ni ngei a ta, nisa tlak hma a ni chieng ti penting-a inthok hin ei hmuh.

A hmaa ei hrl tah ang khan, Leonardo-in hi penting a ziekna ding hin ‘tempera technique’ a hmang a, chuleiin kum sawmhni hnung elah a penting hi a hung kak tran a. Kum 1726 vela inthok tah khan hi penting hi hum hrâm tumin mi thiemhai ruoiin an bei ngat ngat a. A threnin a rong inkhokna hmun kha riper tumin an ziek thra a, chu chun a penting hmel a sukhem niin mi thiem dangin an ngai bok a, a original painting ang chara indin thar nawk tumin, an ziek nonna rong kha sukfai vong tumin thrang an lak bok a. Kum 1947-a inthok khan hi penting hi humhal tumin beipui an thlak a. Leonardo-in rong chokpol a hmang ang chie hmang sia se mei mei lo dinga thaw dan an hmu suok thar bok a. Tuta an thaw dan tak chu an ziek belna po po kha sukfai vong a, Leonardo rong chokpol ang chie kha hmanga he penting hi tungding nawk a nih. Hi sin hi sin hautak tawp el a ni a, feet khat biel vel hruk faina dingin kum tluon a ngai. An zo fel pha chun Tuolte vanglaia an puon bal sawp fai an hril ang khan Leonardo kutsuok indik tak angin zanbu hnuhnung tak khom hi a la suok nawk el thei a nih.

Ka ngaituo a. Leonardo-in kum 493 lai liem taa ZANBU HNUHNUNG TAK a ziek lai khan eini rawi hi khaw lai am ei um a? A threnin, chu khom chu a changkang pawlin, siepsuop an la bi hun lai kha a ni hiel naw maw? An naw leh, a huoisen pawlin inhlieu tuma sum leivak an baw hun kha? Mihriem seng seng, kalchar ei nei inthuk dan inthlauzie ka hmu chang hin ka lung a se rum rum hlak. Einihai thiem ve sun hnâng them le tà ringot khom ei theinghil nawk zo tah a, arbawm ta thei khom ei vang phar el tah. Hieng ang thila hin ram le hnam hmasawnna ding ngaituo ding hin Bethel uor inla, ei hnam nun inhnok nuoi hi ei inthiel fai lem naw ding maw? (Originally written in April, 1990 in Mizo-Lusei and revised rendering in Hmar on Easter, April 20, 2014, Delhi. Perhaps the first ever piece on art appreciation published in Zoram khawvel)

Ziektu: Prof. Lal Dena, Inpui.com Patron

Mi hmangaituhai hmangai lêt ve, mi lunginsiettuhai lunginsiet lêt ve hi a harsa nawh. Ei kaisana hung inthokhai kaisana inthok ve khom an hoi. Chun, mi chungah thil thra ei thawin mi khomin ei chungah thil thra hung thaw ve dingin ei beisei hlak. Mi’n ei chunga thil thra an thaw beiseina lei chauha mi chunga thil thra ei thaw a ni chun, chu chu inphutlêtna nun, nun sawlum a nih.

Ngaizawng ei nei a, ei hmangai a. Kha hmangaina kha phutlêt hmangaina am, phutlêt um lo hmangaina? Mi ka va hmangai chungah khan neitu nina ka hauh nghal chun, chu chu hmangaina huomhap ning a ta, hmangaina tak tling zo naw nih. Keiin nei lang, mi dangin chang naw hai sien ka tih chun keima hmakhuo chauh ka ngaituo tina a nih. Neitu nina ka hauh chara inthok khan kha hmangai khan ka hmangai anga mi hmangai ve dingin ka phût nghal bok. Chuong anga a mi hmangai ve theina ding chun theitawp ka suo hlak. Chuong sa khom chun a lungril ka hne chuong naw thei. Keiin ka nei thei naw ding ti ka hang hriet chara inthokin lungsena sukhmingsiet theina po poa sukhmingsiet chauh khom ni loa that hiel dam ka nuom a ni chun, chu chu phutlêt ngiet hmangaina huomhap ning a nih.

Kum 2007-a Kolkata nunghak Chatterjee chunga thil tlung kha mi tam tak chun ei la hriet zing ka ring. Bangalore Call Centre pakhata a thawpuipa nei a nuom naw leiin, a tlangvalpa’n chemten a diemnemah voi sawmthum neka tam a sun a, a lamlien sirah a ruong a pei a ni khah! Lainat a um hle. Mi ei hmangai a, ei hmangai angin an mi hmangai ve naw pha, ei thang a tlawm a, ei lung a sen a, tuolthat chen ei nuom pha hlak. Chu chu phutlêt hmangaina a ni leiin, a petu le a dongtu ta ding khomin sawl a um ve ve a, a tlo naw a, a hadam bok nawh.

Phutlêt um lo hmangaina chun mani hmasielna le thikthu a nei ve nawh. Chuong ang hmangainaa chun chapona, mi hnuoisie tumna le chet mawi nawna hrim hrim khom a um thei nawh. Ei hmangaiin a mi hmangai let ve le ve naw khan ei hmangainaah danglamna a siem nawh. Mi ei va hmangaihai khan mi theidain mi hmelma hai sien khom, anni ei hmangaina chu a pangngai zing tho. Chu hmangaina lei chun, ieng tik lai khom an ta dingin thil thra thaw ei nuom a, thei ni sien la lem chu an ta dinga arasi lak chen khom ei inhuom hlak. Mi’n an hming hrilsie hai sien ei tuor na a, ei lung a khei a, ei hmèl khom kawl innim angin a’n thim hlak. Ei ngaizawnghai chu mi nu mi pa lo ni tahin, an luah kelsam tro rak tah sien khom, upahai chun behna tom inpek khom a têl a la lien bik hlak an tih chu! A mak a nih. Sienkhom tonhriettu ta ding chun a mak nawh.

Hla phuok thiem Pu Vankhama chun hieng hin a lo insam chu tie!

Ka thai chang mah lo la,

Hmangaih, lung i dum phawt chuan,

Lawm zel tang e.

A kawk a va hei inthuk veng veng de! A ngaizawngnu, a hmangai tak chu a nei thei naw khom lo ni sien, lungawi taka a ngaizawngnu’n trâng dang a va bela a lungawina chu lungawipui theiin, a hmangai tak, a ngaizawngnu hlimna chu hlimpuiin, mi dangin a hmel mawina le ditumna an pom chul ding khom chu a dit tak inhoitirna tak a ni phot chun, thîk khom thîk phal loin a lawmpui thei pei a nih. Inhoi ti lo le rinum takin lo um pal sien, diriem nekin poi a tipui a. Mi nuhmei lo ni tah sien khom, a phur sawk zang theina ding iemani bek thaw dingin a la’n huom zing hlak. Chu umzie chu a ngaizawngnu’n pasal dang a va nei khan a hmangaina a tawp el nawh tina a nih. Hmangaina chu chatuon dai a ni si a.

Chuong ang hmangaina zet chun Pathien hmangaina khom a hnai thuok el naw maw? Phutlêt um lo hmangaina chun ramri a nei naw a, chi leh kuong a thlier naw a, upa le naupang a thlier bok naw leiin kum le ramri khom a nei nawh. Chuong ang hmangaina chun thre dar nekin a lak khawm lem hlak. Phutlêt um lo hmangaihna dongtuhai khom an um trok trok thei bik chuong nawh. Phutlêt lei ni si loin hmangai lêt ve nuomna an nei hlak. Chuong ang hmangaina chun thil thra thaw nei loin a um ngai nawh.

French President Nicholas Sarkozy khom ‘Thlawibuong’ Carla Bruni zùnah a lo inuoi tlu let dèr kha tie! Ni khat lai el khan an innei tah nghe nghe. Carla kha a zei bok a, talen khom a hauh- fashionist, model le singer a lo nih. Carla album “Love Addict”- a “You are my drug/More deadly than Afghan heroin/More dangerous than Columbian white” ti dam kha chu a turu bok a nih.  Columbian Foreign Minister Fernando Araujo khomin a ngaimaw hiel a nih kha! Carla Album tlangzar ding leiin Sarkozy khomin Ireland-a a’n zin ding hun a son hiel a nih. Chanchinbu miha’n Sarkozy an soiselnaa chun hieng hin an ziek a: ”Mr President, you can love Carla Bruni without loving her husband”. Hai re hai! Sarkozy khom ‘hmangaina ngolveina’ tuipuiah a tla lut ve chieng maw!

A nih, phutlêt um lo hmangaina chu ‘hmangaina ngolvei’(Love Addict) ti luo inla, a lo indik tak lem awm ie. Zu ngolveihai chun an nuom an nuom naw thu ni tah loin zu an ngaina khan a fen lèng a; damdawi ngolveihai khom chuong ang tho chu an nih. Hmangaina ngol invoitu chu hmangai lo thei lo ngirhmunah a um a, miin an hmangai lêt ve le ve naw a donsak tah nawh.

Awleh, phutlêt um lo hmangaina hi Pathien thu deuh hlek khomin hei sui met ei tih. Korean Professor Chai Shin Yu Autobigraphy-a thil hril pahniin ka lungril a tawk bek bek a. Prof Chai leh hin kum 1997-ah Yonsei University, Seoul-ah Visiting Fellow-a ka fe trumin kan inhmu a. A lekhabu panga zet a mi pek nghe nghe. Chai hi Korea sim le hmar indo lai khan kum sawm pariet mi a ni ta a. Ni khat chu Chai le a ruolhai chu Communist Intelligence Bureau (CIB) hotupa’n a man tawl a. Communism dodaltu le South Korea trantua intumin, a silai kawma hlap thluk khom chu dittawk loin, a bûtin a la hei sui a, thi loa ruongin a suok trawk a. Amiruokchu, ni iemani hnungah, chu CIB-pa chu bomb-in a malah a deng a, thi hmun suolin a um el tah a. Chai-in a hei hmu chun a lungrilah hieng ang hin thu an insuol a: San thei la ning a ti? Thi vanga mi soisatu kha ieng inkhawkin am ie ka san ding? Ana chu, Isu Krista i ring an naw maw? Hmelma khom hmangai dinga inchuktirtu che a ni naw am a ni?” tiin. A tawpa chun Krista hmangaina suklangna remchanga ngaiin, Chai chun mi hliempa chu a va pan a, a puok tah a. A tlukpui a, a hang puok nawk ding char chun CIB-pa chu a hung trong suok a.

CIB: Ka hmelma che a, that che khom ka nuom a…

Chai: Ka hriet an nawm.

CIB: Anleh, iem a tih a, mi san dinga hienga i’n sukbuoi? Ka sipaihai hlak chun   an mi tlansan vong tah si a!

Chai: Hmangaina chu inhmelmakna le intheidana nekin a hrât lem. Nangmaa inhmelmakna um kha ka theida a, nang ruok chu ka hmangai che.

Chu phing leh, CIB-pa chu hnuoi a kûn a, a’n thin a. A hmaa theidana mita intûr ngula meng kha, a biengah mitthli a hung luong zoi zoi el tah a. Chai khom chu insûm zo tah loin, van tieng a ngha a, “Lalpa, ka lawm che” tiin a trap ve tah a. Chai chun sipai hotu chu a puok nawk a, Pyongyang Military Hospitala thruoi dingin ambulance-ah a sie tah a nih.

Prof Chai khan CIB-pain a hmangai lêt ve chite khom a phût nawh. Pakhat North Korea tieng a fe a, pakhat South Korea tieng a liem a. Sienkhom, an inthre chu an chanchin tawpna a ni nawh. Chai testimawni tiemtuhai lai nasa takin sin a thaw a, USA-ah Ph.D. hmu dinga research a thaw sung po po, America papui le nupuihai chun a chungah phûtlet um lo hmangaina an inlangtir a, “I nauhai chawmna thra a pêk, Tlaksamna an tri tah nawh” ti chu a ni tin hla a lo ni lem tah a nih.

Hi naw khom hi, Prof Chai chun a lekhabuah a thil tuok dang a ziek a. Korea indo lai bok hin, Communist volunteer-haiin Rev.Yang Won Sohn nau pasal pahni an man a; a upa lem kap hlum el dinga an inngirtir lai chun, a naupang lem chun, “Ka u aiin kei mi kap lem el ro,” tiin a va’n daw a. Chuong sa khom chun an unau chun an kap hlum tah a. Sawtnawtea, South Korea le America sipaiha’n Soon-Chun biel an hung lak a, North Korea sipaihai chu an hung hnot dok a, a thren an man a, a thren an kap hlum bok a. Rev Yang nauhai kap hlumtu ngei khom mana umin, khaihlum dingin a chungthu an rèl a. Chu thu Rev Yang-in a hang hriet chun, a nauhai thattu chu naua lak (adopt) dinga ngenin, insuo dingin sipai hotuhai a ngen chu tie! A va mak ropui de! Kei chun Rev.Yang hmangaina kha ‘hmangaina invêt’ ka ti a nih. Voi tam sipai hotuha’n an ngaituo hnungin tuolthattupa chu Rev Yang kutah an pek tah a nih. Hi ku hi a nih phutlêt um lo hmangaina chu! Hi ku hi a nih ‘hmangaina ngolvei’ chu! Hi lekhabu ka tiem ni chun, Rev Yang hmangaina ang hi ieng tik am ka nei thei ve ding aw, ka ti vong vong el!.

Pathien naupa chu khawvel sandam theitu a ni bok a, a hemdetuhai ta dingin, “Pa, anni hi ngaidam rawh, an thilthaw an hriet naw a nih” tiin a trongtrai a ni khah. Stefen khoma lunga dengtuhai ta dingin Isu Krista trongtraina hla bok a hmang ve khah! Hi trongtraina ku hi phutlêt um lo hmangaina umzie hrilfiena chieng tak chu a nih. Phut lêt um lo hmangaina suklang a nina hmuna hrim hrim thung lêt i beisei naw lai zingin, lo thei loa hmangai let vena thlarau mihai lungrilah a hring suok tho tho hlak. Chuong ang hmangaina i suklangna mihaia  inthok chun thung lêtna i hmu naw a ni khomin, sîr danga inthokin malsawmna chu damlai ni lá là khomin hung luong lut tho tho a tih. Hi ku hi ning a tih ie Tirko Paula’n, “Hmangaina chu a dawthei a, hmangaina chu a ngilnei. Hmangaina chun a thik naw a, mani inpak a thaw ngai nawh. Hmangaina chu a chapo naw a, mawi naw takin a chang naw a, mani hma a siel naw a, a lung a sen mei mei nawh. Hmangaina chun mi thaw suol a’n chik zing naw a, suol a lawm naw a, thutak ruok chu a hlimpui hlak. Hmangaina chun a hliekhu tlat a, a ringzo tlat a, a beisei tlat a, iengkim a tuor muolsuo hlak. Hmangaina chu chatuon dai a nih,” tia a lo tlang insampui kha. (April, 2008)

Ziektu: H.Zate

Fam Pu Upa Lalhmingthang Zote , a Pa Pu Rev Thangngur chungchang a kan hohlimpui lai a a pa chanchin a hril ka lungril tawk em em tu chu ‘Hmar Ṭawng a a Hlaphuokhai chu a bu a siem a insuo a tum a, an Mission Board chun an phal peknaw a, an rawpek ta a, a (Thangngur) lungril na taluo chu a ṭap hiel a. sienkhawm, Pu Rev HK Dohnun in ‘Thangngur ṭap suh, keima’n ka ti ang’ tiin a hnem a, an insuo ta a” a ti kha anih. Hi Thu hi Inzaum Pu Dr Rochunga Pudaite thuziek “H. K. DOHNUNA; The Most Remarkable Pioneer Christian Leader of The Hmar People” a hin a chieng awm ie. “In those days only the Lushai language was approved by the Welsh Missionaries in Lushai Hills for the preaching and singing of songs in the church worship services.

Rev. Thangngur, a prolific Gospel song writer was prohibited from writing songs in Hmar. Even the beautiful song “Nunna Thienghlim siemtu and duh lo Zion-ah” (“Giver of Holy Life Rejected in Zion”) was prohibited to be sung in Hmar, and his handwritten manuscript was set on fire. Another song Thangngur composed was, “Ka Thinlung Chhung Bawlhlawh Hnu Kha, I Templeah Chantir la,” (the authorship was given to an unknown Lusei in KRISTIAN HLABU. Dohnuna spoke to the Welsh missionaries and Lushai church leaders, “The Hmar language was created by God and not by us. We have no choice but to write songs, preach and sing in the language God gave us.” Under the new leadership of Rev. Dohnuna, soon a new Hmar Gospel hymn book, Hmar Hlabu, written by the Hmar believers, was published and the Gospel of Mark was also translated and published in 1923.” Pu Thangngur hin Hmar Ṭawng hi a hlutna alo hrietchieng de aw ! Ka ngaisang tak veileh ka ngaisangna a sukzuol ngei el. Ṭawng hi a hmangtu bo chun boral ani a, hmangtu um sienkhawm, ziek a sie a umnaw chun Ṭawng chu ‘thi vang vang a hring anih’.

Ṭhenkhatin Ṭawng hi hnam anih an ti a, ṭhenkhat ruokchun an pawm ve kher nawh,a iengpokhawm chu lo nisien, Ṭawng hi Hnam a mi siemtu pakhat ve chu ani hrim hrim. Ṭawng a dam chun Hnam a dam a, Ṭawngin hma a sawn chu Hnam khawm a ṭhngna pangngai ah a ṭhung ngai bik nawh. Ṭawng a hin hma ei sawnnaw em emin an lang a, Ṭawng a hma ei sawnnawna san hi inchukna tieng ei hnufuol lei anih an ti rawphlak a, keichun, hi hi ka pawm theinaw a, pawm ngai bawknaw ka tih. Inchûkna a hin ei lo insang taluo a, sienkhawm, Hnam hawihawm;hnam danghai an ṭawng ngeia biek tum mi ei nina lei hin ei ṭawng in hma a sawnnaw lem anih. Hi Ka ngaidan sukchieng em em tudingin Inzaum Pu RH Hminglien Hmar thuziek ‘A LAI LAKLAW-AH’ ti hi hei en nawk eitih. “ Kum 1960/61 lai khan Upper Sakawrdai (Mizoram) IBP/ICI LP Sikulah ‘B Pawl’ ka’n chuk ve a. Chuong lai chun Manipur chu hril lovah sie inla, Mizoram Tuisuolral biel khaw ṭhenkhatah kohran sikul- Hmar Medium a ngir tah a. Kum 1964 khan Palsang ICI LP Sikulah kaiin, Hmar ṭawngin Lawr (Lower Primary) ka pass ve. Sakawrdai le Mauchar-ah high school an indin hman hiel bawk.’Chun, a hnuoi metah lo hei fe nawk eita. ‘Sorkar sum hmang lovin, khaw tinah kohran sikul ei indin a. Kum 1970 vela lem khan chu ei rama khaw lien deu deuvah mani sum ngeiin high school ei indin ṭeu va, an intlar tuor el a ni kha. Chun Pherzawl High School ngat lem chu Mizoram pumah a ruolpui khawm a um nawh a. Government (Boys’) High School, Haflong khun a ruol phak tawk a nih. Mizoram tienga mithiem hmasa, officer le ram ṭhuoitu tam tak, minister hai chenin Pherzawl High School naupang hlui an nih.” Hi thuziek a inthawk hin Hmarram le Hmarhaihi Inchukna ah eilo inhnuoi sie beknaw ti an lang a, ei ṭawngin hma a sawnnawna sanchu ṭawng ei hmangai tâwknaw lei niin an lang. ṭawng ei hmangai tâwknaw hei ti hin ṭhenkhat chun nâ eilo ti vieu el di’m chu maw? Na an ti chun a ṭha, na ti vawng thei inla nuom a um, a sanchu, na eiti hin ei in siemṭha tlangpui hlak. Tuta ei Ṭawng ei hmagai tâwknaw ka ti khawm hi na ti ngawi ngawi inla, chun, insiemṭhatna in hmang eita ṭha ngawt a tih.

Ka ruolpa chun hienghin a hril a, “Tlangval ve nafam chun nunghak ka biek ve hlak a, vawikhat nunghak ka biek chu Khawvel a ka thiltuok laia ka lan sir tak ani awm ie.Hmar ani a, Hmar Ṭawng a hriet a, a thiem a, a hmangthei a, a ziekthei bawk. Phone a inthawk kan inbiek a, Hmar Ṭawng a hmang nuom dêr nawh. ‘kan zak, a nalnaw taluo’ a ti chuh. Ka ha anza khawpel a, hei thawrak ngaina a um sinawh , ka hril a a ṭangkai chuong sinawh. Ka hrilna in kei lem kui chun lusei Ṭawng ka hmang lem vang a. ka lungsen luotin (taluo leiin) ‘Hmar Ṭawng I hmangnaw chun mi be tan aw rawh’ka ti leh. ‘Iem Lusei Ṭawng chu I hei theida bek bek, I iengam an thawsuol lie?’a tia, a mi zil zêk lem a. ka dawn tanawh. Ka to ṭawk ṭawk a, ka lungril chun ‘aw, ka theida naw zie chu hre la maw? Mak iti lem el awmsi a, nal ka ti zie dam hi’ka ti neu neu a, ani reng bawk a, Lusei ṭawng hi nal ka ti a, ‘a sin’ ti tak lem hi chu ‘nâ’ hi ka ti a. ka lungril a fang ngawi ngawi hlak a Hmar Ṭawng a hin a tlukpui a um in ka hrietnawh” a tih. Ei ṭawng ei ngaisangnaw a, ei inzakpui hi ei ṭawng boralna ṭobul ani ang bawkin a ler khawm ni bawk a tih.

Lusei hai a inthawk hin inchûk ding ei neiin ka hriet a, khawlai hmuna khawm fehai sien; vairam ani ta’m, sapram ani ta’m, ‘Engnge?’ ani tho tho. A Changchun ka nui an za em em hlak, vai an in biekpui a, Lusei ṭawngin an biek a, an lo thiemnaw chun ‘a mawl ve, a len tawh tehreng nen Lusei Ṭawng pawh a la thiamlo’( an vet de aw, a lien tak vei leh Lusei Ṭawng khawm la thiemlo) an ti hlak. Lusei Nuhmei a inthawk a Hmar Nuhmei in inchuk ding a nei chuh khawlai hmun a khawm Pasal neiin a pasal chu ieng hnam khawm ni raw sek sek, a nauhai chun Lusei Ṭawng an thiem tho tho. An ṭawng hi an ngaisang a, an ngaina a an inzapui/inzakpui naw a, hi lei hi annawm Mizoram State Ṭawng anina san khawm. PCI Mission Compound hai a hin I fe ta hlak am? Fe ve sin rawh, synod dang khawm an um ve tho, anachu , Lusei Ṭawng an lar lem tlat hlak, asanchu, iengdang lei nilovin an ṭawng hi an ṭawng anih ti an hrietchieng a an suong tlat lei anih. Chuelkhawm chu alani le, eini rawi chu miin Hmar kohran anti hiel ICI le EFCI Inkhawmpui a khawm “The 25th General Conference “ tiin ei ziek ṭawk ṭawk a, anni chu ani le, “Mizoram Ṭhalai Kristian Pawl Inkhawmpui Vawi 45-na” tiin an ziek el hlak. Ei ṭawng ah mawi em em a a hmun, a hun, thupui ti hai einei ran lai a mawinaw baksak a theme, venue, ti hai lo hmang dam hi chu aw!! Ei ṭawng ah a umnaw chu nisien thuhran , ei ṭawnga um zing zi hnam dang ṭawng hmanghai khawm hi suol sima ei sim chu a ngai hmel. Insukchangna lei a Sapṭawng hma zie khawm hi a ṭulna hin a hlaptlu zannaw chun ka hriet.

Mihriem ei varin ei changkang angin Khawvel khawm a changkang pei a , Hmetzau Khawvel-ah ei cheng ta a. siem theinaw le umnaw a um tanaw a, a umnaw khawm a um vawng am anta ti ding khawp hielin thil a kim ta a, hieng ang Khawvel changkang ta hnung khawm a ‘Ṭ’buoi a eila buoi hi chu a buoithlak deu chun ka hriet hlak. Pei ei tum a, sukdanglam ei tum a, a san an hei hril chun ‘sap le hnamdang haiin an lam thiemnaw a’ti hi an thuhril tlangpui anih. Hienghin ka ngaituo a, tulai India hmarsak Ṭhalaihai in an buoipui le an ngaisang em em Kawria hai hin an ṭawng le Hawrawp hi thleng/thlek ve ta hai sien Kawria Ṭawng hi inchûk a ngai awmnaw ie. Hi an ṭawng mak dangdai em em el hi an ṭawng sukhlutu ani a, an Hnam le an ṭawng an hei ngaisang zie chu an flim changtu inlar hai hi Sap hming put hre inkhat hle I tih.chuelkhawm chu ani le, an Thawnthu hai a khawm hin khel ani ti chiengsa a khawm hin a changtu haiin an hnam hming an put tlat hlak I sawn naw?! An Ṭawng hi an ta anih ti an hrietchieng a, Saphai hmang ding le India Hmarsak a Ṭhalaihai hmang dinga siem aninaw ti an hriet a, an ṭawng le hawrawp hi thlek/thleng an tum ve der nawh. Chu nek hman chun chawisang an tum a, an flim siem hai an lar theina dingin a hnuoiah an zawr tumna ram ṭawngin an ziek el lem anih. Awlsamte a ei hmuthei chu Hindi, Telegu, Bangali le Manipuri ngei khawm hi, saphaiin an tiem theinaw a ti leiin an sukdanglam ṭhaknawh. Chunek hman hman chun sukchangkang le chawisang an tum a, tulem hin chu mobile Phone a khawm an ṭawng le hawrawp ngeiin thutawi an inthawn thei anta hi.

Ei Ṭawng hi an lam thiemnawh ti a I buoi a, ‘ṭhang‘ hi ‘thang’ tiin an lam tia I buoi a I hril sinaw chun iem umzie um ata. Hienghin lo hrilve la, Ṭ hi Tr le Thr angin lam ani hlak a, Ṭhang chu Thrang angin lam la, Ṭan chu tran angin lam rawh tiin hril la lam ve el antih. Ei hming hnamdang ṭawng thuziek ah ei ziek chang khawmin LALṬHANGPUI alo ni chun LALṬHANGPUI (Lalthrangpui tia lam ding) ti damin ziek ta lem inla an fu elnaw dingam anih. Ei ṭawng Saphai hmang dinga siem aninaw a, vaihai hmang dinga siem khawm ani bawknaw a, ei sak aKawria hai hmang dinga siem aninawh ti hi ei hriet a pawimaw a, Inzaum Pu Rochunga Pudaite a lamawl le ṭ tluongtlam pei hmang eitiu a ti ang dam hi chu thawnaw hram chi anih. A thuziek pakhat a chun” Chun hi thu hi hang ziek ta lawlaw si chun, “Hmar” Tribal List-a khom a um ta a, hnam a nih, ti Sproof nawk khom a ngai tan aw leiin ei hminghai hi a lam inhoi tak family name-ah hmang in la thra ka tih. Hming lam intak chu a buoi thlak em el. Entirna dingin, “Pudaite” ti ringot khom hi ramdang mi chun a lam harsa an ti a. “Ruolneikhum Pakhuongte” ti lem chu a harsa zuol ni awm a nih. Hnam dang chun an en, an en a, an lam rik ngam naw leiin an innui hlol chang a um a. Chun khawvela mi hming thang le mi hriet lar hai hi hming lam inhoi an ni nuom hle. Entirna singin, “Churchill, Luther, Hitler, Lenin, Stalin, De Gaule, Tito, Washington, Jefferson, Lincoln, Nehru, Gandhi, Mao ze dung, Chiangkaishek, Singman Rhee, etc., etc., “ ti hai ang hi lam suol thei lo khop a ol hi an ni deu vong. ‘ tiin a ziek a,keichun hienghin indawn ka ti che, Arnold a hming tawp hi I lam thiem am? A lam anhawi beknawh. Pussy Cat Dolls ami Nicole hming tawp dam kha.

Tulai ṭhalai laia inlar em em Facebook siemsuoktu Pu Marka hming tawp dam hi a lam inhawi zawk zawk chu aninaw chieng khawpel. Hming lam inhawi hi inlarna le ropuina nisien vai hai hming hi a lam anhawi annawm; ali tidam,pooja ti dam ani a , anachu an inlar kher nawh. Mistiri le mi puonsawp dam annih. Hming lam intak le lam inhawi ti vel a hin chu buoi rak chi aninawh. Ei hminghai hi India ram President niin, ei hunlai a ei thilthaw ṭhat leiin khawvel a ram President ṭhatak ni leiin World Record ah chuongin Nobel Prize dawng inla lam thiem em em antih. Hril a ral chun Pu Rochung a hming khawm hi sap hai chun Rawkhunga an ti ka ring tlat chutie.!!

Ṭawng lam buoithlak ei hril chun Sapṭawng hlei hlei hi annawm buoithlak chuh. ‘P-u-t’ hi ‘Put’ ania a, ‘BUT’ hlak chu hmar ṭawng a ‘bat’ tia lama ngai a, Pump khawm hi. Anachu, a lam dan ding an lo hril leiin ei lam ve el anih. Sap ṭawnga ‘A’khawm hi achangin ‘e’angin an lam vat, a changin ’a’ angin an lam vat. An ‘E’khawm hi a changin ‘I’ani a changin ‘E’ani vat hlak.

vawikhat chu kan kohran mission field ah kan biel hai an zu fe a, chutaka an thil hrilnuom tak chu ‘Tripura chu Mizoram thar ani ringawt annawm, lusei ṭawng an thiem deu vawng a’an ti chu. hi hi iengleiam ning ata, misawnari umhaiin an ṭawng an ngaisang a, an vawrlar a, an rawngbawlna hai khawmin an thiem ve alo ni a, chuelkhawmchu ani le, kohran sikul a hai ‘Lusei Ṭawng’chu sabjek pakhat ah a ṭhang ve tlat. Mi in ei ṭawng an hrietnaw hi inzakpui ding aninaw a,suklar tum lem ding anih. Vawikhat chu Mizoram a an umna khawm Kum 10 em khawm la nilo chun Lusei Ṭawngin a mi biek a, ka hei hal ve ie ka ti leh ‘ei ram aninaw a ani hi’a ti a, ka lungasen zawk a, map ka phawr a Hmarhai ram le Hmar hai state khawlai taka hin am a um hei khik ta? Ka ti pek hlawl. Ei umna ram seng hi ei ramah ei ngai chun ei ram ani a, ei ramah ei ngainaw ruok chun Hmarhaiin khawvelah ram einei nawh. Mizoram a chun Hnamdang karah ei um annawm iti chun Ei Khawpui; Hmarkhawlien, mawihnai taka Hmarkhawpui eiti ngei khawm hi Hnamdangin an min huol tho anih. Mani Ṭawng ei ngaisangnaw chun khawlai a khawm um inla a ṭangkai chuongnawh.
 
Mani Ṭawng ngaisang, ngainat le thiem le thiemnaw chungthu a hin Nu le Pa hin mawphurna lientak annei a, I lo ngaituoin ilo chîk ve hlak am? Nunghak Tlangval Hmar nisi Hmar Ṭawng hmang theinaw hai hi a tamlem chu an nu le pa haiin an hmang thiem tlat. An nu le pa in an hmangthei si chun iengleia hmang theinaw am anni a? tiin indawnna ani a, a dawnna chu ‘Nu le Pa in an nauhai an biek ngainawh tina ani a, chuelkhawm chu nilovin mani ṭawng chu hrietzing tum dingin an inchûktir ngainaw lei anih’. Naupang chu a fena awm kawngah inchûktir la’ ti ziek a um si chun a ṭawng theinghillo dingin inchûktir inla an theinghil ka ring dêrnaw chutie. Hmar Ṭawng thiemnaw tamtak hi an nule pa haiin an bieknaw lei le an inchûktir naw lei anih. Mani nauhai hnam dang ṭawng a be chut chut hi ka hmu rawn a, thilthaw vet chi niin an lang nawh.

A tawp taka ding chun, ṭawng a hmasawnna ding chun mani ṭawng ngaisang le ngainat hi a pawimaw a, a sirbi ṭha tak khawm ani hrim anih. Ṭawngdamna dingin mani seng ei pawimaw a, sukchangna ding le sukhmasawnna ding a hmangruo chu ziek a sie a, Lekhabu insuo dam, annawleh, chanchinbu nei hai hi anih. Khawlai hmuna khawm um inla, ei ṭawng ei ngaina a hriet ei tum chun ei thei anih. Ei ṬAwng damna ding hin nang le kei ei pawimaw a, Saphaiin I hung humhal pekin mi hung chawisang peknaw ni hai, a damna le a changkangna chu ei ni ah an nghat anih.

NI 30 Thlatun(April) 2014
Silchar

Ziektu: Pu L.Keivom, Inpui.Com Columnist

Revenge, at first though sweet,

Bitter are long back on itself recoils.

-John Milton’s Paradise Lost Bk.IX

l-keivom_robert_l_sungteMarch 19, 2008 khan Priyanka Gandhi Vadra chun a pa Rajiv Gandhi an thata inthoka kum 17-ah a thattuhai laia tiem sa, la dam um sun Nalini Sriharan, dam sung intang dinga Vellore Central Prison-a an sie chuh Delhi-a inthokin a zu sir a. A rûk deuhleka fe ni sien khom a hnungin Nalini ukil S.Duraiswamy chun Right to Information (RTI) hmangin an inhmu dan a häi suok a, chu chu chanchinbu, television le radio-ah April 15/16, 2008 khan khawvel hrietah an hung puong puong dar chum chum a. Hieng anga Jail sir thu hril hlaw hi tu lai hnaiah a dang hril ding a vâng khop el.

Priyanka-in a pa thattuhai laia tiem sa ve chunga phuba la ding ni loa ngaidamna thu hril lem dinga fe el hi thil vâng tak a nih. Nalini bâu ngeia inthoka a pa an that san hriet tum malama  anni sungkuoin Nalini chungah theidana le phuba lak nuomna le tumna lungril an pai nawzie hril dinga fe a nih.  Kha hma khom khan, Nalini hi khaihlum dinga Court-in a chungthu a rel ni sien khom, a naunu kum nga mi chauh a thisan el ding chu Sonia Gandhi-in a ngaingam naw a, a lunginsiet èm leiin khaihlum hremna chu dam sunga lung in intanga thrum hnuoi dingin Court a hni a, chu chu an phalpek leia la dam a nih. Chuong chu ni naw sien, a rùin Rengreng vadung phak daih tang a tih.

Priyanka ngeiin ama lung puoksuok lieu lieua hi nu hi a zu sir thu a hril bakah “Lungsena mi theida le nunrawng taka tharum thaw hi ka tizawng a ni naw a, ka nunah thu inneitir ka phal bok nawh” (I don’t believe in anger, hatred and violence and I refuse to allow it to overpower my life) tiin a hril bok. Good Friday hma ni hnia Kalvari hnèna hlado, ngaidamna thucha a pa thattu kuoma hril dinga a fe el khom hi a fûk ngotin ka hriet. A nu kristien a ni bakah a pasal Vadra hi kristien a ni bok leia var taka hieng ang thil thaw hun hi a hriet a lo ni khomin thil maka ngai ding ni naw nih. A thilthaw hi kristien indik tak hai thaw dan ding a ni hrim a nih.

            Nalini ukil-in a hril dan chun, an inhmu charin Nalini chun ngaidam a hni a, Priyanka chun, “Ka ngaidam ta che annawm” tiin a don a. Iemani chen an inbiek hnungin Priyanka chun Nalini chu a bula hung thrung dingin a ko a, a hung thrung hnai chun an inen a, an pahniin an trap ve ve a. Chu chu a nih ngaidamna thilthawtheina chuh. Nalini sangpa P.S.Bhagyanathan hril dan chun, an inhmu hnung hin Nalini chun a suolnahai ngaidam le tleng fai vong tah nia a hriet leiin a chung a zâng a, a hmêl a hung èng suok a, “Lung ina a mi hung kan khan a mi ngaidam ngei niin ka hriet a, ka dam sungin a chungah lawm rop ka tih” tiin a hril. Innem tak le zaidam taka hmangaina rawla Isu hnena hlado insam ve thei taphot chun kapathir anga chang tu lungril khom an sukzop thei hlak a nih.

            May 13, 1981 khan Pope John Paul II chu mipui hmaa thu hril dinga St. Peter’s Square, Vatican a lut charin Turki mi Mehemet Ali Agca chun a kap a, daktor thiemin darkar 5 an buoipui hnungin an san suok hram a. A kaptu chu dam sung lung in intang dingin a chungthu an rèl a. December 27, 1983 khan John Paul II chun Agca chu lung inah a va kan a, minit sawmhni a titipui a. Ama ngeiin, “Kan inbiekna chu keini pahni inkar thuruk ni zing a tih. Ka unaupa ka ngaidam le iengkima mi ring zotu angin a nih ka’n biekpui chuh” tiin a hril. Kum 1987 khan Agca nu khom  a sir a, a hnungin Agca unaupa a sir bok a. Kum 2000 June khan Pope hnina leiin Agca chu sorkarin a ngaidam a, lung ina inthokin an insuo tah a nih. Thisena inrui ni hiel awma inlang hlak, thisen phuba lak hi thaw ding hrima inzirtir Muslimhai kuoma hieng neka chieng lema Pathien thu hril dan hi a vang hle ka ring. Pathienin “Phuba lak hi ka chan a nih” (Deut.32:35;Rom 12:19) a lo ti chu John Paul II chun a tak takin a nunah a hmang a nih.

            January 22, 1999 zan khan Australian misawnari Graham Staines chu a naupahai pahnih Philip le Timothy leh an station wagon-a an in laiin Hindu tawrot ruolin Mayurbhanj, Orissa State-ah an bei a, an raw hlum a. Kum 2003 khan a thawtuhai hotu Dara Singh chu khai hlum ding le mi dang 12 chu dam sung lung in intang dingin Court-in a rèl a.  Graham Staines nuhmei Gladys Staines chun ngaidam dingin Court a hni a, a hnungin Orissa High Court-in hremna chu thrum hnuoiin Dara Singh chu dam sung lung in intang dingin a rèl a, a dang po an insuo a. June 2006 khan Gladys Staines chu India ramah a hung kir nawk a. Chanchinbu mihaiin intarviu an thaw trum chun  “Miin ei chunga thil suol an thaw ei ngaidam si naw chun, iengtin am ngaidamin um thei ei ta? Ka ngaidan chun, ngaidam loa theidana ei pai chun eini a mi tawk buoi a, chu chun ei nunah khâkna a siem hlak. Ngaidamnaa chun khâkna a um naw a, khâkna a um nawnaa chun beiseina a um hlak. Hi inhnemna thu hi Isu Kristaa inthoka hung a nih” tiin a hrilh. Chu chu a nih kraws-a Isu hnèna hlado insam khah.

            January 23, 2002 khan Juda mi, American Journalist Daniel Pearl, chanchinbu inlar Wall Street Journal-a South Asia Bureau Chief ni lai chu Al Qaida le inzom mi turu pawlin Karachi, Pakistan-ah an thruoi hmang a, February 21 khan a ring an tan a, an tan lai video khom an lak a, chu chun khawvel a nghong nasa hle. A thattuhai laia an thruoitu Ahmed Omar Saeed Sheikh le mi pathum chu a hnungin an man a, thi dingin an chungthu an rel a. Pearl thina le inzom hin lekhabu iemani zat a suok ta a, film khom pahni lai an siem tah nghe nghe a nih. A nuhmei Mariane Pearl chun, “Omar Sheikh ka hang ngaidamna ding san ka hriet der nawh’ a ti bakah ngaidam umzie hre lohai ngaidam chun kawk a nei nawzie le mani poi tawktuhai chu an thil suol thaw tum suktlol thei ding ngirhmuna insiem a trulzie a hril thung. Ngaidamna umzie hre nawhai kuoma ngaidamna thu hril chu vok hmaa lunghlu pei ang charin a ngai a nih.

A ni reng a, hmakhawsanga inthok tah khan hnam tinin thil suol thawtuhai, abikin mi poi tawkhai chunga hremna kut an thlak dan a khuongruol naw hrim a nih. Khawtlangin inrelbawl dan fel tak neia a kengkaw ding chun thil suol thawtuhai chu an suol thaw ang phua hrem trûlin mi tam tak chun an hriet a. A thren ruok chun, mi suolin kut an intìm theina dingin thil suol thawtu chu a suol thaw let tama nasaa hrem thrain an ngai bok a. Mosie dan chun hringna aiah hringna, mit aiah mit, ha aiah ha, kut aiah kut, ke aiah ke, raw aiah raw, hliem aiah hliem, vuok aiah vuoka thung lêt ding a nih (Ex.21:23-25). Threnkhat ruok chun, suol chu suol boka ei thungrul hin ieng khom a siem thra chuong naw a, a sukpung deu deu lem niin an ngai bok a.

Leveticus 19:18 chun, “Phuba lak ding zong naw la, i mihai tu khom theida naw la, nangma i’n hmangai angin i vênghai hmangai rawh” a ti a. A tawp taka thu lem hi chu Isu khomin a hung lak sawng a (Luka 10:27), chu chu Paula khomin a hung hmang sawng pei a ni khah (Gal.5:14; Rom 13:9). Hi taka hin Mosie dan anga inthungrul thei a ni lai zingin, phuba lak le inthungrul ching neka inhmangai tuo lem ding a nizie thu le ‘Phuba lak chu ka chan a nih” titu Pathien kuta sie lem ding a ni thu a hrilna a nih (Deu. 32:35; Rom 12:19).

Amiruokchu, mihriemin phuba lak le thungrul hi ei chak dop dop chu tie! Lawm khom ei lawm niin a’n lang. Sinema ei en a, a tawpa ei hmu nuom tak chu a thra lemin a suol lem chungah phuba la a, dutawka a thungrul lai chu a nih. Phuba la loa a um chun ei lung a awi thei naw a, phuba hnè rak loa a lak khomin ei lung a la kim thei naw a, hnap ziela a ziel ei hmu ruok chun ei lung a kim a, ei bu beng khom a lien sot a nih. Naupang cartoon en lai hi thlir la, an hlim hun tak chu a thrain a suol chunga hnè taka phuba a lak hun kha a nih. Shakespeare lemchang (plays) ziek laia sei tak le phuba lakna thu tamna tak chu Hamlet hi a ni ang bokin khawvel hmun hrang hranga a lem an inchang rawn tak niin an hril. Thupuonga Setan le a rawihai chunga phuba Pathienin a lakna thu dam hin a tiemtu ringtuhai chang a sukpar hle a nih.

Tu lai chu internet khawvela cheng ei ni tah leiin phuba la nuomtuhai ta dinga thurawn petu pawl website khom tam tak a um ti olsam taka zong suok thei a nih. Chuong laia threnkhat chu Payback.com dam, Revengelady.com dam, Revenge Club dam, Revenge Guydam an nih. Payback.com thupui chu “Revenge is the best” ti a ni top. Revengelady.com-a hin nuhmei pasalin an koppuihai chunga phuba an lak dan chanchin sawm (Top ten revenge stories) an lak khawm tiem ding an sie zing a, ngainuomum tak tak a nih. Film khom suol le thra indona, thrain suol a thungrulna chanchin hi a tam èm èm. ‘Revenge’ ti hming put meua film puitling an siem ka hriet hmasa tak chu kum 1990-a suok, Kevin Costner, Anthony Quinn le Madeleine Stowe inchangna kha a nih. Ei trong upaa, “Zângkhuo la bungbu ngei a tih” ei ti khom hi inthungrulna thukhawchang hrilna a ni a, sienkhom a thra zawnga inthungrulna tienga hmang a ni tak.

Isu Krista thu inchuktir ruok chu a letling hlauh a nih. Mi suol khing lo ding. Bieng chang tieng bentu chu voi tieng khom dawpek ding. Zakuo lakpek tumtu chu korchung khom inlaktir sa ding. Mêl khat fe dinga phûttu chu mel hnih fepek ding. Hmelmahai chu hmangai a, mi suknomnatu chu trongtraipek ding (Mat 5:38-44). A zirtir laia a hrawm na tak le so buon buon, Isu an man zan khoma kawlhnam vilik pa Peter khom a tawpa chu a zoi zut a, “Suol chu suolin thungrul naw unla, trongsie khom trongsiea thungrul loin malsawmpek lem ro; malsawmna dong dingin annawm Pathienin a ko cheu chu” tiin a rawl ki a thlâk dai a nih (1 Pet 3:9).

Chu thucha chu chawiin Priyanka khomin a pa that dinga phierruktuhai laia mi Nalini chu Vellore Central Prison-ah a zu kan a nih. Chu chu a taka mani nuna Pathien thu hril dan a nih. Jail-a inthoka a hung suok chun ama khom a dam a, a kan nu khom a dam bok.Kalvaria Isu hnèna hlado insam tluka hnèna hlado ropui hi a lo um nawh. Chu chun van le khawvel khom inrem takin a sui mat a nih. “Ngaidam ro, chuongchun ngaidamin um in tih” (Luka 6:37) ti hi a taka hringpuitu le hringpui nawtu nun ram chu van ram le hremhmun angin a danglam a nih. Hmelma hnè thei dan thra tak chu hmangai a nih. I hmelma chu a’n lamlet nuom naw a ni khomin, hmangai taka i ngaidamna khan i lungrila rik taka i pai hlak khâkna suol kha la hmang a ta, ngaidamna kraws-a i phurrik i let thlak hnung chun hung zalen tâng i ta, i pheikhai khom zâng a tih. Chu chu a nih hnèna thuruk. (April, 2008 Delhi)

Powered by Blogger.