Halloween party ideas 2015
Showing posts with label Lal Dena. Show all posts

By Prof Lal Dena

sawnglienthuomHla phuok hi thiemfin (art) chi khat a nih a, mi nazawng thaw thei a ni nawh. Inchuk sang le hriet rawn leia thaw thei a nih bawk nawh. Hla tienga piengpui thiemna nei hai chauh thaw thei a nih. Dannaranin, hla phuok thiemhai hi hlasak thiem le khawsawt thei an ni nuom vieu. Tulaia pop song sak thiem hai lem hi chu, song winter (hla siemtu/phuoktu) an ni deuh vawng. Eini lai khawm hla sak thiemhai hi a phuok khawm an thiem nghal vawng. Chulaia laia pakhat chu Pu Sawnglienthuom hi a nih.

Eini Zohnathlakhai laia SAI HLA phuok thiem thungna hmatawnga thung ngei dinga ka ingai chu Pu Sawnglienthuom hi a nih. Hla a phuok tlawma chu, a phuok sunhai, a hun lai le vawisun chena sak hlaw pawl tak laia mi an la ni zing. Hla hi a phuok le sak a thiem kawp tlat hi mi tam tak neka a chungchuong bikna a nih.

Ama hi Zawlkhawpui (Pherzawl)-ah May,1943-in a pieng a. (Late) Lalmanlien le (late) Sawmvel nau pasal upa tak a nih. A unauhai chu Lalramlien, Lalhuoplien, Sakhawlal, Laltanlien, Rinpui, Ruthi, Hlira le Lalhlunsiem an nih. Anni sungkuo hi Pherzawla inthawkin Saidanah kum 1944 khan an inpem. A Hmar tawng hmang hi (tu theida lo di'n) 'Zawlkhawpui Hmar Oxford Tawng' a nih. Ama hi lekha inchukna tieng chu Churachandpur Govt High Schoolah pawl thum chen an chuk a. Sielmat Christian High Schoolah pawl ruk chen a zo nawk a. Bethany High Schoolah pawl sawm a pasi. A naupang lai hun le tlangval hun sung po po Saidanah a hmang a nih. Pi Mannieng leh kum 1972 khan an innei a, nau pasal pahni le nau nuhmei 'Thangthar Tuonpui Hmeltha' ti khawpa hmeltha an neih. Anni nupa hi tu mawng benin tuhin Saidanah an khawsa mek.

Pu Sawnglienthuom hi pa khawsawt thei tak ani zie chu a hlaphuokhai hin an sukchieng hle. Hla a phuok tam nawh a, a phuok sun hai hi a hun laia lar em em le vawisun chena sak hlaw tak laia mi an la ni zing. Lenruol Hlabuah(LH) hin a hlaphuokhai pali a chuong a. A hlaphuokhai hi kum 1967 lai vela a phuok deuh vawng an nih. Khang lai hun khan Vai Hla thluk hmanga SAI HLA phuok an ching zuol lai a nih. Pu Laltlansang, Pu (Upa) Darkamlo, Pu Lalruotthang le mi dang iemani zat zetin SAI HLA tha tak tak Vai Hla thluk hmangin an mi lo phuok pek a, vawisun chena sak hlaw tak an la ni zing. Pu Darkamlo-in "Aw di, aw di, lungrunpui" (LH.214) ti a phuok lem hin chu Zoram khawvel a fang suok a nih tak. Ka Pu L.Keivom meuh khawmin "Dawn ve la, nunhlui thamral hnung"(LH.158) ti hi Vai Hla thluka a phuok ve ngat a nih. Ti ema chu Mizorama SAI HLA phuoktu hmasa Pu Lalzova, Pu Vankhama le mi dang dang hai khawm khan Sap hla thluk an lo hmang ve nasa hle.

Zoram khawvela hlaphuoktuhai laia Pu Sawnglienthuom danglam bik rieuna a um a. Mi dangin an ching ngai lo, Vai Hla thluk hmanga a phuok po po deuh thaw hi pasal le nuhmei insaksawk le sak ruol dinga a phuok hi a nih. Mi dang Vai hla thluk hmang hai chun nuhmei-pasal sak ding ti an thlier bik nawh. Pu Sawnglienthuom hlahai hi chu HSA inkhawmpui changa lemchangna (drama)-ah hai khawm sak an hlaw nasa hle. A hlaphuokhai a hmatiemin hei belchieng ei tih leh.

"Dawn tam suihlunglengin ka thlir che hi"(LH.166) hi a phuoktu L.Kiemlo tiin ziek a nih a, sienkhawm Pu Sawnglienthuom chun ama phuok a nih thu a mi hril. A chunga ei hril tah angin a hla thu le chang, pasal le nuhmei sak insawk le sak ruol ding a siem diem a, a thumal hmanghai khawm hi ama kamsuok ngei an nih. A hla chang thenkhat chauh zuk tarlang ei tih,

P.-- I hlim thla ka pawm kawp lai di angin,

N--Chantawk hi chu! PN--Aw ka tuor zo nawh!

P-- I dawn lungrukah kimten dawn la,

N-- Nang ngei khawm thiem inchang ka ring nawh!

PN-Ka lungriem mitthli leh ka ko che!

Nunghak le tlangval hlasak thiem ve vein Vaitingtang deuha video-ah insaih puma an hei sak hei en lem chun, mit a tlaih a,.Bollywood hran ei ngai tah nawh.

Lenruol Hlabu 173: 'Sangpui ka ko che' ti hi Pu Sawnglienthuom chun a phuok a nih naw thu a mi hril. LH.175: "Ka ngai em che" hi Pu Sawnglienthuom-in kum 1967-a a phuok a nih. Hi khawm hi Vai hla thluk hmanga nuhmei le pasal sak insawk le sak ruol dinga siem a nih. A hla thuhai hi chang khatna inthawka a tawp chen ei en chun, lo inngaizawng le inhmangai em em, Lal Solomon tawngkam, tawng khuoizu inhlanin, nau anga tanglaiah a pawm hnung le 'biethu ti'n tiema a tuoremsa, an thepui nawk, a ngai zie a phuokna a ni tak. Chang thumna chauh hi zuk la sawng ei tih:

P--Nun hlui ka ko, kir rengin mawi nawh,

N--Aw, ei lawm lai nia i sakhmel hlim;

PN-Vawikhat bek dar ang tawng nawk thei chang sien,

PN-Aw, ka ngai em che a nih, Parte.

Pu Sawnglienthuom hin "Hril le tawngkam thiem ka ni si nawh a" ti de sienkhawm, a. hla thuhai hi a tha thei em em. "Sakhmel tuokin singmit luoithli nula", "Et ram tuonnahai ka fang chang ni hin, Singmit luoithli nulin ka um hlak a" tiin a hang insam a, "Mitthla'n innui hieua dar ang tawngin, Nau ang ka pawm che tanglaiah" a hang ti dam hi a mawiin ngaituona a suksei.

"Vawitam biethu ei tiem" (LH.183) hi Pu Lalruotthang phuoka zieka um hi Pu Sawnglienthuom-in kum 1967 laia a phuok a nih. Hi hlaah hin chu nuhmei le pasal sak bik ding a the naw tlat. A thu umzie enin hi hla hi chu a phuoktupa'n leng dang sai a nuom naw zie, hmangai dang a nei naw zie le a ngaizawngnu the tum naw zie a hrilna a ni tak.

Aw! Nunkhuo ei nuom lai,

Aw! Sam ang inthe zai;

Aw rel loin par ang,

Vul zai rel nawk ei tih.

LH.211: "Ka ngai em che" ti hi Pu Sawnglienthuom-in kum 1970 laia a phuok a nih. A hlaphuok danghai ang bawkin nuhmei-pasal sak ding a the diem a. Ama hril dan chun hi hla hi a ngaizawngnu a phuokna, hmangaina par an tlan lai, inthe lo dinga thu tiema, vanglai hun an chen laia a phuok a nih. Tum khat Delhi tlanga insukhlimna ruoi nei tuma Pu Zaituokung-in felhet lukhumpar khuma, rawl thum huma, "Lungdi" ti'n a hei insam a, Pi Rosylin-in a mit khu hmiei a, "Lungrun"ti'n a hei dawn let a, an pahni'n: "Aw di-i-i ka ngai em che, Nang naw chu lunglai hnemtu an um nawh, Ka di, ka ngai em che" ti a ruola an hang sak zo zet chun, tu khawm a thung thei an um ta nawh. Hi hla zet hin chu atar azur chen khawm a sukhlim a, mani umna sengah an lo insawi duol duol el a nih. A chang danghai:

Nangma ngaiin sunni kan tawi hlak a,

Dawntu um loin i hming ka ko hlak;

Aw hmangai mi zuk en la, mi hnem rawh,

Dawntu um loin i hming ka ko hlak.

Hril mei an nawh, ka ngai em che a nih,

Neisun hmangaina le ka hung pan che;

Ngai naw lai i um nawh, lawmna Parte,

Neisun hmangaina leh ka hung pan che.

Oriflame nalbuong chi hran hran nal le Paris rimtui inchulin, a kawppuipa liengkoah a nghei a pha hnepa, a kawppuipa'n "I sakhmel enchimlo a mi run ngei" a zuk tia, an pahni'n a ruolin, "Nang naw mi suklawm thei reng an um nawh" ti'n an heih insep sawi a. A thunawna:

Aw di-i-i, ka ngai em che,

Nang naw chu lung lai hnemtu an um nawh;

Ka di! ka ngai em che.

I sakhmel en chim lo a mi run ngei,

Nang naw mi suklawm thei reng an um nawh;

Leng dang thlir naw ning nang chauh en ka che,

Nang naw mi suklawm thei reng an um nawh-

Hmel hlim suoua, insuh duol duola heih lam dam kha, a man hisap seng a nih nawh. Hi hla hi chu a bula inthawkin a tawp chen a tha tluon suok par ringawt a nih. Ei thu le hla kungpui Pu Thangsawihmang Sawngate chun hieng hin a lo ziek a: "A hlaphuokhai hi Hindi film hla angin nunghak le tlangval intukna (insaina) hla deuh vawng an nih. Chuleiin an chuoi thei nawh. Tulai chen khawm hin TV local channel ei en chun, nunghak le tlangval ama hlaphuok sakin an intuk a, a hla thu zir ang peiin an inkuo vak, a inthe nawk vak, a en an hawih a, mit khawm  a tlaih a nih. Chuleiin ama hlaphuokhai hi Hindi film ei ngainat sung chu, chuoi ni nei ngai naw ni hai. Chun, a hlahai hi TV local channel-a sai hla (lengzem hla) suklartu le sukhausatu niin ei hriet".

Ei hriet seng angin, mi tin deuh thawin ei dittak le ei hmangai tak nuhmei/pasal ei innei kher nawh. Heih intiem chie inla chu, "Luahlo Lungdi" nei pawl hi a tam lem an ni el thei. Pu Sawnglienthuom khawm hi a ngaizawng hmasa tak leh khum hmun khatah salin dam lai nun hi a hmang ve nawh niin an lang. A tuolto thlukin hla pakhat char "Dawntam I suksei vawng vawng"ti a phuok hin a sukfie. A chang tawp taka hieng hin an sam a,"Ka pawm lai di nek khawmin ka ngai che" tiin. Kei chun hieng hin Pu Sawnglienthuom hmai sana kan dawn a,"A thu umzie enin, nuhmei i nei hnunga i phuok a ang bak a," ka tih a. Ama chun, hi hla a phuok lai hin nuhmei a la nei naw thu le a phuok khumnu Saikawt nunghak hming chen a mi hril a.(Mi nuhai an ni ta leiin a hming ei ziek lang naw a nih). Hi nu leh hin "tangnema inpawma thu tin lo inhril ta si, hnungkir ta hnung chu "Nau ang mi pawm nawk el rawh" tia inrieng taka a kona hla a nih. Hi nu a the hnunga, a ngaizawngnu a pawm lai mek nek khawmin, ama nu bawk hi a lungdumtu tak a ni zie "Ka thlang tak chu nang chauh i nih, Lam ang hung letin nau ang mi pawm nawk rawh" ti hin a sukchieng hle. Hi hla hi LH-ah a chuong ve naw leiin a hla pumpui zuk tarlang ei tih:

Nunhlui muol liem hnung ka hang dawnkir che chun,

Ka ngaina che dawn lungrukah a hung zuol;

Dawn tam i suksei vawng vawng ngei,

Sulhnung ka fang lem chun, ka ngai zuol ngei che.

    Bawite! Bawite! Ka ngai em che,

    Lenruol le tlangrel chena hlim lai ni;

    Riel ang an ral el ding chu, ka ngai ngam naw,

    Dawn tam i suksei vawng vawng ngei;

    Dawn tam i suksei vawng vawng.

Mitthlain ram tuonnahai ka thlir lem chun,

I dang chuong nawh, ngai nekin ka hmangaih che;

Tangnemah pawm lai biethu tin,

Riel ang an ral nawh, nang ka hmangaih zuol che.

Zan lungmawl le ei Lalpa niah hlim le,

Indi suihlungruola leng lai thu tin di;

Kimten lungrukah dawn kirin,

Ka the naw che, nau ang lengtuo rel ei tih.

Ka pawm lai di nek khawmin ka ngai che,

Kei chun ka ni tin el hin ka ngai zing che;

Ka thlang tak chu nang chauh i nih,

Lam ang hung letin nau ang mi pawm nawk rawh.

    Bawite! Bawite! Ka ngai em che,

    Lenruol le tlangrel chena hlim lai ni;

    Riel ang an ral el ding chu, ka ngai ngam nawh,

    Dawn tam i suksei vawng vawng ngei;

    Nau ang mi pawm nawk el rawh.

Hi hla hi Pu Lalbieklien Saikawt valin fawn hlep hlepa, video-a a sak lai enin I lo ngaithlak tam? Lo ngaithla ve reng ta; a thluk le a thuhai hi an chawi tawk bawk a, thu le hla khawvelah Pu Sawnglienthuom-in hmun insang tak a hluo ve zie hriet chieng pha ngei i tih. Hla a thluk that leia tha amani, a thu that leia tha amani khawm hriet an tak. Hi hla hi chu a thluk a tha bawk, a thu a tha bawk. Hi hla chauh hi lo phuok sien khawm, Pu Sawnglienthuomhin chawimawina nopui dawm a phu hrim hrim.

Pu Sawnglienthuom hlaphuokhai reng reng hi ei bi chieng a, thumal harsa pakhat khawm a hmang ve nawh. Thumal tlanglawnhai hi thiem tak le fie takin a hmang el a nih. Ama hi daktawr mi at thiem (surgeon) le tekhi rem takin ka hriet. Surgeon chun chemte le sakawrbakchep ngei tak hmangin, phingpui, lung, thin le kal chen a nuom dan danin a at hlak. Chuong ang deuh chun Pu Sawnglienthuom khawmin thlarau le lungril, zung le zam fang thei khawpin thumal tlanglawn tak tak hai a zuk rem khawm el a nih. Chuleiin, thu le hla khawvelah hin Pu Sawnglienthuom-in hlaro, rohlu chuoi thei ngai ta ngai ta lo ding a mi maksan pek a. Pathienin a hringnun suksei pei sien, hla dang khawm mi la phuok belsapek sien ei va nuom de!. Pu Sawnglienthuom dam sawt raw se.

(Canchipur, 10 September,2015)

By Prof Lal Dena

Switzerland map ei en chun Zurich khawpui chu hmar tawp tienga um a nih a. Geneva khawpui ruok chu sim thlang rawta um a nih. Zurich Airport-a inthawka Geneva ei pan chun Switzerland ram zatve hmawk ei paltlang ang a nih. Switzerland-ah hin a tuolbawm ram France le Germany hai angin phaizawl incham dei duoi hmu ding a um nawh. Lampui intluonin muol insang rak lo deuha lam lien a fe a. Chun, Geneva-ah ka um sungin ni li zet chawl a um leiin, Strasbourg (France)-ah Good Friday le Easter Sunday hmang dingin ka va fe a. France le Geneva inkarah vel thum kan lawn hman hiel. Tlang le muol kar deuh ruoka rail lam khawm a fe a, hmun iemani zata tlangver a um bawk.

France le Switzerland ramri taka Basel khawpui a um a. Khawpui hlui ve tak a ni lei amani ding museum a tam a, 'land of museum' ti hiela hriet a nih. Kunstmuseum, Dolihouse Museum, Museum Tinguely, Basel Minister le Swiss Architechture ropui tak tak hmu ding a um. Basel hi Geneva le Zurich dawttu a nih. Reformation hun lai le a hnung tieng peiah khawm Christian sakhuo hmun pawimaw le World Church leader-han "Basel thupuong" tia ro an relna hmun a nih.

Basela nek hmanin Geneva-ah museum a tam lem a hawih; museum sawmthum le art galleries iemani zat zet a um. Khawpui sungah hin park inhawih tak tak pangnga a um a. Gare Cornavin (Rail Station) hmun laili taka a um a, khaw tieng fena ding khawma a remchang leiin sin nei naw chang ka leng deuh zing. Tum hni zet direction kan hmanga, nisa a chang leh ka hmasuona, a chang leh ka hnungpuoka, ka nuom lei ni der loin France ramri bula Airport chen tum hni zet ka fe. Nupui bus khaltu motor bawk ka zui nawk a, UN building bulah ka tuma, chutaka inthawk chun ka tlungna chu ka zawngsuok thei hram.

Ni khat chu sun ni thlaka lengna ding ticket ka lak a. Bus stop tina ticket lakna khawl a um vawng a. English channel ei khika, ei fena ding option a man leh a hung inzieka, pawisa'n ei pek nuom leh pawisa ei thun a, a bang po a mi let a, credit card-in ei pek nuom khawma, a remchang hleih hleih. Ni khat chu tum bik nei loin tram pakhatah kan chawmlut a, a tawp rawt chen ka chuong a, mi po po an tum vawng tah a. Driver-in iemani a hung hril, ka tum ve chawt a. Ka tum hrim ni lo, Korean le Thai tourist-hai leh ni khata ei hril Univers de particles ka en pha ta a nih.

Geneva hi 'a tak'nina hi iemani zat a nei a. Ni khata Geneva Lake ei hriiah khan khawvela tui inkhawdawk insang tak a um a. Holiday hmangna le entertrainment tienga

World class top rank a lak bawk a. UN palaihai le international organization-hai palaihai fe khawmna a ni leiin khawpui sengso (most expensive cities) pathum laia pakhat a ni ve. World Happiness Report tum thum thaw a ni tah a, tum thumnaah khawm Switzerland hin 'happiest country' ti title a la lak. Hma an sawn tawngkhawng tah a, hi neka hmasawn nawk dan ding hi a um chuong ta nawh ning a tih. An buoi pui tak chu hringna hlutna chawisang ni'n an lang tak. Hi kawngah khawm hin Zurich le Geneva chu an sang tak (topper) an ni ve ve (cities with the highest quality of life of the world). Anni pahni inkarah khawm Geneva hi a la chunghnung lem rawp.

Mi an ringum ning a tih. Bus stand-ah ticket la hman naw hai khawmin, bus lut chara driver hnung taka computer khawl ticket katna uma, ticket lak a ni nawk hlak. Hieng hi mania thaw vawng a nih. Mi an chek zen zen nawh a, chek pala ticket nei naw chu muolphona a ni bak a, inchawitir an ni hlak. Tum khat Basel le Strasbourg inkara ka rail ticket an chek nawh a. Geneva ka sucksan ding tumin ka hmang nawk heuh heuh. Keia suksuol ni lo a.

Switzerland hi European Union-ah member a la ni nawh a. Amiruokchu, Schengen European country- hai laia inzawmna Schengen Treaty dungzuiin member pakhat a nih.

Chuleiin, Schengen country pakhat phawt phawta visa i hmu chun, a dangah khawm visa hran ngai ta loin i lut thei vawng tina a nih. UK ruok chu European Union- ah member a la ni naw el baka, Schenghen inzawmnaah khawm hin a la thang nawh. Tuta tuma parliamentary election- ah khan Conservative party an hrat leiin European Union-ah chu member an la ni vak ring a um nawh.

Ngaisang um em em zawm ve thei inla chu hun an hmang dik hi a nih. Bus, tram annawleh rail a ni khawma, an hung hun ding bus stand/rail station-a an ziek ang thlapin a minute chenin an hmang dik a nih. Biekin inkhawma le vantlang inkhawma hai hun hmang dik ve ta inla chu hmasawnna pakhat chu ni ngei a tih. 

Hnam dang dan thahai la veng ei tah,

An dan suol thik loin;

Ei ram lung  mawl indar hi,

Keikhawm tuma varna tha zawngin;

Hmatieng ke pen ei tiu.

By Prof Lal Dena,Sr.Fellow,ICSSR, New Delhi.

Tuta lekhabu ka ziek mek hi "FOURTH WORLD" ti a nih. Hi thu ziekna dinga hmangruo tam tak chu Geneva khawpui hmun pakhatah a um ti ka hriet a; chuonghai chu hmu dinga fe ka ni tak. Vangnei thlak takin ICSSR (HRD, GOI)-in ka kalman le Geneva-ah hmang ding a mi tum pek nawk hlauh a. Hi hi sorkarin zar zoa Europe kan zin vawihnina a nih nghe nghe.

Ka fe dan ding thuah sorkarin dit dan a nei a. Domestic le International flight-ah Air India-a vuong ngei ding; chuong a ni naw chun Ministry of Civil Aviation, GOI-a inthawkin phalna lak ding. Amiruokchu, Air India Delhi-Zurich direct flight a lo um hlauh a. France-a um ka naunuin "Zurich Airport-ah lo tuok kan ti che. Geneva-ah thak kan ti che a. I umna ding khawm kan lo sukfel vawng tah" ti an mi hung hril a, a hamthat thlak ngei el. Ka hamthat nawkna chu ka visa hnina vawisun anga Swiss Embassy tlung chu Pute M.Keivom, Ministry of External Affairs,GOI, a hei tawng zauha, a ni la lain an mi zo pek nghal. A hrat zar le keipui zar ka zo nawk ta pei a nih.

Darkar 8 neka tam met kan vuong hnungin Zurich Airport chu March 27 zing dar 6:30-in kan zuk tlung a.  Ka naunu le a pasalin an mi lo tuok a; darkar 3 vel kan tlan hnungin Geneva khawpui chu kan hei tlung ta a nih. Kar khat ring ding fak le dawn iengkim an mi lo ngaituopek diem a. March 27 le 28-in khawpui an mi fangpui a; ka sinthawna ding an mi kawk hmu a, bus ticket kat dan chen an mi hril a. Pathien niin Geneva ramri bul hnai French khuoah sunbu kan zu fak khawpin an mi maksana ta a nih, khuo chu a sawt vawng vawng kher el.

Geneva hi Switzerland rama khawpui langsar pawl tak laia pakhat a nih a. Khawpui lien a ni nawh. City bus khawmin a dung a khang darkar chanve sungin ei fang suok hman vawng. Tlang le muol chunga bawl a nih. Geneva hi "Global City"annawleh "City of Peace" tia hriet khawm a nih. Tawng pali: German, French, Italian le Romanian an hmang. German-hai hi zaah sawmruk chuong an nih a, French mi'n an dawt. Khawlai hmuna khawm fe la, Engligh-a biek thei vawng an nih.

Sakhuona tieng chu Reformation hun laia John Calvin hratna hmun a ni leiin Geneva hi Protestant City tia hriet a nih. Hi khawpuiah hin khawvel pum huop organization pariet lai a um a; chu laia langsar zuol chu UN palaihai inkhawmna, UN Human Rights Commission for Refugees, High Commisioner for Human Rights, Red Cross Society le a dang dang an nih. Khawpui lai taka Geneva Lake hi lengna hmun inhawih a nih. Tu dang ngai loa kut insuiha leng vel le dil kama kara boruok inleng lo khawpa inthung bo lo. An khat tawkin daffodil parvul hmu ding a um bawk, ei Wordsworth ve tep a nih.

Thil dang po neka mi'n dawnriltirtu chu khawpui puo met Meyrin muolhlum chunga UNVERSE DE PARTICULARS hi a nih. Khawvel mi thiem filawr scientists le electronic engineer zakhat pawlin an indin a ni a, scientific background nei naw leiin hriet thiem harsa ka tih. An thil mi'n suitir chu "Iem ei ni a? Khawlaia inthawka hung am ei ni a? Khaw tie'm ei fe pei ding?" tihai indawnna thenkhat chu an nih. Hi glope lien tak sungah hin ballon ball ang deuh zeng ruol vela lien sawm neka tam a um a. Button ei zuk hmeta khawvel ei nuomna tieng tieng ei inzinin kuol el a nih. Hi touch ball-hai hin ei tulai khawvel ni tina ei hmang, computer hmanga ei inbiekna, electronic power le damdawi tieng suithuk zuolna basic research thawna an nih. A tawizawngin ei chengna khawvela thu inthup, iem a chang pei ti dam suihna a ni bawk a. Chun hi First World Wide Web hi 1990-a indin a nih a; science inchuk a lo en nuom in um chun, hi hi an website a nih: www.cern.ch

Switzerland hi Europe ram danghai naw ang takin tharum hmangin ramper a hlutsak (colonizing) a thaw ve nawh a. Sienkhawm ramper hlutsak pawl (colonizing powers) hai lai a rukin sum thilthawtheina hmangin a kut a lo rawl hlak. Ram chite ni sienkhawm sum a hauh tlat a, hi hi vawisun chena a hratna thuruk a nih. Geneva khawpui hi Napolean Bonaparte a tluksiet kum 1814-a inthawka Swiss Federation a zawma inthawka hung inder suok a nih. Entawn tlak khawpui pakhat a hung ni ve. (Kilstett 10 May, 2015).

Prof Lal Dena, Inpui.com Patron

Chang thlang: I naupang leiin tu khawmin ngainep naw raw hai se che. Thuhril kawnga dam, chetziea dam, hmangaihnaa dam, ringnaa dam, thienghlimnaa dam ringtuhai entawn tlak ni ngei rawh. I Tim.4:12.

Ei hriet seng angin Timothe hi eini ang bawka thalai, Tirko Paula inzin velnaah a kaiza vengtu le kohran thuoitu ringum a nih. Tirko Paula khawmin a ringzo a; la naupang hle sienkhawm ringtu dang hai hmu hawihah role model (entawn tlak) ni sien a nuom a. Ei chang thlang dungzuia Timothe’n a zawm ding Tirko Paula’n thatnazie paruk a tarlang hai a bat batin zuk suih ei tih.

Tirko Paula chun “kei mi entawn ro, kei khawma Krista ka entawn angin a ti ngam a. Eini Thalaihai le Kohran thuoituhai hin “keini mi entawn ro” ei ti ngam ve ding a nih. Thuoitu hrim hrim chu thuoia umhai entawn tlak (role model) a ni ding a nih. Thuoitu nina hi thuneina chelekna ding le insuklalna ding a ni nawh. Tirko Peter khawmin hieng hin a lo ziek a: “In enkawlhai chungah insuklal naw unla, an entawn tlakin um lem ro” tiin. Hi thudik hi a tha ie tia tiem le ngai liem mei mei ding a ni nawh. Zawm ngei ding le ei nunah mi tiem thei dingin hma ei suk lang ding a nih.

1. Pathien mi ni dinga insawizawi:

Mi entawn tlak ni ding chun mi hmu naw kar Pathien mi dinga lo insawizawi hrep a tul. Greek mihai thupui chu “a sound mind in a sound body” ti a nih. Taksa hriselah lungril hrisel a um. Chu umzie chu taksa a hrisel naw chun lungril a hrisel thei nawh tina a nih. Kei khawm mihriem dana kum 76-a upa ka ni mek a. Natna le buoina pumpel thei lo a um ngawt naw chun zingtin darkar khat vel walking ka nei zie hlak. Lekha kan chuk tana inthawka ka motto chu “Early to bed, early to rise” a nih. Tuta tuma kan zin khan Pune University Sociology Department-ah Head of Department-nu kuoamah ka kum indik tak ka hril a, ka kum le inphu loin naupang a mi ti mani ding: what is the secret of your youth? t’n a mi’n dawn a. Kei chun mi theida hril le thaw ka tum nawh a, romantic music (English, Hindi le Mizo/Hmar) nitin ka ngaithlak hlak a; tuktin walking ka nei zie bawka ti’n ka dawn a. Nanga inthawkin inchuk ding ka nei ve an ta chu ti’n a mi dawn let a. Ringtu nun le inhme chu inhma taka zala tho a nih. Isu Krista khawm kha khuontevik, vartien laia tho hlak a nih. Chun, hrisel ding chun taksa insawizawi hi thaw makmaw a nih. Chuleiin Tirko Paula chun “Pathien mi ni dingin insawizawi rawh. Taksa sawizawi hi iemani chenah a tangkai ngei a, sienkhawm Pathien ngaisak mi ni hi iengkimah a hlu lem a, hi dam sung nun le la hung um dinga thil tangkai a nih” tiin. Pathien ngaisak mi ni dinga taksa le lungril sawizawi chu mi entawn tlak nina dinga zie pawimaw pakhat a nih.

2. Thuhril kawnga:

Hi taka thuhril a ti hi biekin le inkhawmna a thuhril (sermon) chauh ni loin tawng dan hrim hrim khawm a huopsa. Thalaihai chu ei tawng dana khawm mi entawn tlak ei ni ding a nih. Tawng mawi, tawng khuoizu le hringna ram tawnghai hi uor ei tiu. Tu khawm a tha famkim ei um nawh. Amiruokchu mi sietna nekin an thatna chauh hril uor lem ei tiu. Mi dem ngai nawng ei tiu. Isu Krista’n mi a dem ngai nawh; kawk ruok chu a kawk hlak. ‘Chu pa, chu nu chu a va tawng tla hawl de’ mi ti dingin um nawng ei tiu. Tawng dan, thuhril dana mawi takin mi entawn le kawpi tlakin tawng ei tiu. Thuvar chun, “I bau suok dungzuiin khawp I ta, I hmur suok ra zirin tlaih i tih. Lei hin damna le thi theina a pai a, I hmang dan angin a ra sik i tih” a lo ti a (Thuvar 18:20-21). Hmar thuvar khawmin “Tawngbau tha’n siel a man”a lo ti kha. Tawng mawi hmang ei zuk ti hin, lungrila um lo pui, a mawi zawnga hmur Pharisai hmang ding ei tina a ni nawh. Tirko Paula chun Tita khawm hieng hin an fui a: “Thalaihai khawm mani inthunun dingin infui tawl rawh.Thil iengkimah an entawn dingin thil tha thaw sukhmu la, i zirtirnaah i ringum zie le titakzie inentir rawh. Tawngkam mawi, sawisel bo hmang hlak la, chuongchun a khingtuhai che chun demna ding che hre nawng an ta, inzak letling lem hiel an tih”(Tita 2:6-8). Chuleiin ei tawng kam suok chu a mawiin ngai an hawih ding a nih.

3. Chetzieah:

Nungchang hi iemani chen thup thei a nih a, ei chetzie ruok hi chu thup thei a nih nawh. Chetzie ti hin um dan, khawsak dan le nungchang a huom vawng a. Koreahai film ei en zing zinga, hawihhawmna (etiquette) an ngai pawimaw em em. Mi thil an pek hrim hrim chun changtieng kutring kha vawitieng kutin an chel hlak. Mi thilpek an dawng hrim hrim chun kut khing hni ngeiin an lak bawk hlak. Basic courtesy hai hi ei hriet a pawimaw. Mi’n ‘How are you?’ an ti chun ‘Fine, thank you’ ei ti ding a nih. Ei insim chun ei kawla um hai kuomah ‘excuse me’ ei ti hlak ding a nih. A thei phawt chun mi ei intuokpui pha a hun izirin Good morning, Good afternoon, Good evening, etc., ti hlak ei tiu. French mihai thilching mawi ka ti em em pakhat chu hi hi a nih: hmelhriet le hmelhriet naw khawm mi an intuokpui taphawt chu ‘bonjour’ an ti hlak. Chun, mi mi biekna ei hriet thiem naw pal chun “I beg your pardon” ei ti hlak ding a nih. Ni khat chu Rengkai khuoa mi in a leng dinga ka fe lai ruo a hung sur thut a. Ka tawp el ding a ni leiin, hmel hriet lo in pakhatah, “In ina hung chawl vak thei ka tim? ka ti a, an inro naw hle; thingpui dam mi siempek an tum hiel. Phone-in an biek che chun, nangin suktawp ngai naw rawh. A betu che suktawp nghak lem rawh. Chun, a betu che intawngtir la, a hriet nuomhai chauh hril rawh. A hung biek lei chein, a tawpa ‘Thank you for calling..’ ti hlak rawh. Hawihhawm dan hi hril ding a tam, hun danga la hril lem ei tih. Eini ringtuhai Krista entawntuhai lem hi chu ei chet dan kawng iengkima mi entawn tlak le a tha tak sukhmutu ding hai ei nih.

4. Hmangaihnaah:

Hmangaihnaa mi entawn tlak ni chu awl awm fu, intak tak a nih. A hmasa’n hmangaihna zie (characteristic) ei hriet a tul. Iengtin am Bible-in a mi hril a? I Kor.13:4- zuk tiem ei tih: Hmangaihna chu a dawthei a, hmangaihna chu a ngilnei. Hmangaihna chun a thik nawh a, mani inpak a thaw ngai nawh. Hmangaihna chu a chapo nawh a, mawi naw takin a chang ngai nawh a, mani hma a siel nawh a, a lung a sen mei mei nawh. Hmangaihna chun mi thawsuol a’n chik zing nawh a, suol a lawm nawh a, thutak ruok chu a hlimpui hlak. Hmangaihna chun a hliekhu tlat a, a ringzo tlat a, a beisei tlat a, iengkim a tuor muolsuo hlak.

Thalaihai hi nuhmei-pasal la’n zawng ding vawng ei nih. Kum khat lai khan ei Thalai Day-a Life Partner thlang dan ei hril ta kha theinghil nawng ei tiu. Nunghak-tlangval inhmangaihna kawnga entawn tlak nia ka ngai chu Mizo hlaphuok thiem Pu Vankhama a nih. Hmangaihna hla I Kor,13-na tuta ei zuk tiem zo char besanin hla a phuok a, a thunawna tlar hnina chauh zuk la dawk ei tih: “Ka thai chang mah loh la, Hmangaih, lung i dum phawt chuan lawm zel tang e” a ti thei chu! A va heih inthuk veng veng de aw! A ngaizawngnu chu chang phak naw sienkhawm, a lungawina tak pasal dang a va neinaa khawm khan a lawm thei a ni chu! Keiin ka chang naw chun, dam bik naw nih ti dam hi hmangaihna a ni nawh. Hmangaihna suklangna ding chu nunghak tlangval karah chauh naw khawm, thangpui ngai hai thangpui, rethei le pasiehai chungah khawm entawn tlaka suklang hi ei mawphurna a nih.. Thilpek kawngah: “I thaw thei thil a ni phawt chun, Mamawhai pek di’n, I thiltha nei, Inro ngai hrim hrim naw rawh. Nuoma i pek thei zing si, ‘Zingah hung la, peng ka ti che’ i tuolbawm kuomah ti naw rawh” (Thuvar 3:27=28). Hmangaihna chu ei thuom anga ei inbelna ding a nih. Thuvar bawkin, “Hmangaihna le ringumnahai, Inthla ngai hrim hrim naw la, I ringah hli zing hlak la, I lungril phekah ziek rawh. Pathien le mihriemhai lakah, Ditsakna le hmingtha hlawng I tih” a tih (Thuvar 3:3-4).

5. Ringnaah:

Ei thuringa pawimaw tak hai laia pakhat chu ringna hi a nih Thalaihai! ei ringnaah hin ei nghet tawk am aw? Thaw thei ruol loa inlang khawm ringna’n thaw thei a nih ti dam ei sak hlak a. Josepha tawnhriet hi ka ngaituo nawn hlak a. A unauhai sukrimsitna, lungina an tang sung dam khan, Pathien kuomak tawngtai hlak a ta. Kum tam tak kha dawnna khawm hmu loin a um a hawih. A Pathien khawm “Lalpa ni ta loin, Topa” a ni ta lem hiel. Ringna hrat a va tul de aw! Daniel le a ruolhai ringna dam. Ringnaa mi huoisenhai chanchin Hebrai 11-naah khawm khan ei hmuh. Lusun nau ka ni zie ka hang hrietchieng zuol chang hin, ka ringna sirbi hi an phet vang vang hlak. Sienkhawm, ei ringna bulpui le sukfamkimtu Isu chu en tlatin, ringtu danghai entawn tlak ringna nghet suklangtu ding hai chu ei nih.

6. Thienghlimna kawngah:

Thienghlimna tak tak hi ringtuhai le thalaihai nunah hi a va pawimaw lawm lawm de!. Thuhriltu chun hieng hin a lo ziek a: “Thalaihai, vanglai chenin, In lungril chu hlim raw se. In lungril nuom zawng zuiin, In thaw nuom chu thaw ro, Sienkhawm in thaw ang peiin, Pathien khawmin in chungthu, Rel a tih ti hre zing ro” Thuhriltu 11:9). Nuom nuom thaw a thieng a, nuom thaw ruok chu a tha kher nawh. A bikin nunghak-tlangval lai nun zalen taka chen thei a nih. Western society-ah lem chu zu dawn le inrui thei thil thaw baka, sex hmang khawhlona a nasa bek bek. Nunghak thienglam (virgin) an vang tah. Nunghak tlangval chu insaih ding ei nih. Amiruokchu, innei hmaa nupa nun hmang ruok chu suol a nih. Mirawnghai Pathien thuawi dan tha ka ti ngei zaawm thei ve inla chu.. Hmuonsawm, hmer leh hmuor – kuva, khaini, lekhazuol hawple zu dawn hrim hrim chu ringtua an zel naw tawp. Seventh Day Adventist-hai lem chun Department of Temperance (taksa inhawihtirna tienga insumtheina) a hran tawpin an neih. Hi taksa hmu thei hi Pathien in, Thlarau THienghlim chengna a nih a, vawng thiemhlim a tul. I Kor.6:12-20 hi zuk tiem nawk vawng ro leh. Hi lai changah hai hin thienghlimna nun ei kengkaw dan ding a mi hril chieng hle. Chuleiin, thalaihai hi mi entawn tlak sungtieng le puotieng nuna thienghlimna nun kengkaw hi a nih. Hi hi hril nam thei (negotiable) a ni nawh.

Thu tlangkawmna: Pathien mi ni dinga insawizawi mi, thuhril le tawng dan mawi, chetzie mawi, hmangaihnaa inthuom, ringna le thienghlimna nuna inbel tlat hi, Thlaihai! Ei thaw mak mawk le ei nei ngei ngei ding hai chu an nih. Hienghai po po hi ringtu danghai le ringnawtuhai hmu hawiha entawn tlaka suklangtu ding hai ei nih. Khawvel var ei nih. Tlang sipa khaw um chu thup thei a ni nawh. Ei var chu mi hmu thei dingin var suok raw se; chuongchun thiltha ei thaw hai chu hmung an ta, ei Pa vana mi chawimawi thei an tih.(Mat.5:14/16).

Isu chanchin mi’n chuktir sien,

A thienghlimna hmu zuol ka tih;

Thlarau ka zirtirtu ni sien,

Krista thil chu mi’n entirin.

( Hi hi 5th October, 2014, Thalai Day Hmar Christian Church, Imphal-ah Prof Lal Dena sermon laktawi a nih. The writer can be contacted at laldenas@rediffmail.com).

By Prof. Lal Dena, Inpui.com Patron

Mi rama ka um sung hin,
Mi khuoa ka cham sungin;
Ka khatin ka um ngam nawh.
-Upa Ngama

Thlazing, 1950 khan Pu T.Khuma Songate’n “Thangtharha’n khuovang lasi nekin, Kawrvaipui dar ang kan sai NEW DELHI” ti’n hla mawi tak a lo phuok a. A tira a taka dar ang sai phak tak tak tuhai chu kum 1972 laia inthawka ka pu L.Keivom, J.C.Nampui, L.T.Pudaite, L.B.Sinate le Daineikung Pudaite-hai chauh an la nih. Dr Lalzakung le keiin kan zuk belsa a. Mizo Fellowship khawm E-24, Green Park, Pu Daineikung inah tan a ni nghe nghe. Vawisun ruok hin chu Delhi khawpui hi dar ang ei sai chauh khawm an ta nawh, “ka ta” ti theitu dawrzawn khat vel ei um tah a; sinthawna nei le inchuklai kum tin a zatelin ei buolriek zing ta bawk. Pathien chawibiekna hmun hni ei nei ta bawk. Hma ei sawn hrat khawpel.

Prof. (Dr.) Lal DenaDelhi sirsana hmangin July-August, 2014 thla sung khan India khawpui thenkhat hieng Shimla, Bangaluru, Pune, Mumbai, Dehradun le Missouri-hai sirna hun ka nei pha khiet a. Delhi khaw lum hnungsawnin, July 29-30 khan Shimla, Himachal Pradesh khawpui Pu Rh leh kan hang hang sir luot a. Hi inzinna chanchin hi Shimla Notebook tiin Saptawngin Delhi Thurawna le Hmar Inpui-a hai ka lo thawn tah nghe nghe. Eini Zohnathlak le Nagahai chauh him ei nih, rem le rem loa rawl kho kar le tenbarama khaw siem ka lo insawn a. E heuh! Himachali-hai tak tak an lo zuolkai. An khawpui chung kaina dingin electric lift tum hni hmanga kai a ngai. Chu hnunga kea iemani chen lawn hnungin Mingo roreltuhai um laia Viceregal Lodge tuolzawl hnuoi Candle Square ei chuongkai tawk a nih. Sum zingna khela khawpui a ni ringawt el. Ral khata en chun Shimla khawpui hi khuoithlar khawm a hawih. Hi khawpui hi Mingohaiin nipui changa chawl hadamnaa an lo hmang hlak a nih. Lamlienpui baka, Kalka khuoa inthawkin Shimla tlung zakin rel lampui a um bawk a. Hi rel lampuia hin leilak 806 le tlang ver 103 a um a. Mingoha’n Shimla hi an lo ngaisang vieu ning a tih, “British Jewel of the Orient” an ti hiel a nih. An roreltu pawl le an engineerhai pa naran chu an lo ni tawp el. An thilthaw le kutsuokhai vawisun chena ha hipa hril ding a la tam.

Shimla panna lampui Dharampura inthawka kms 30 vela hlaa Subathu khuo hi inchik tlak niin ka hriet. Hi khuo tlung tawm hin Assam Rifle Training Camp a um a. Chu sunga chun Bishenpur Lane, Thoubal Lane, Ukhrul Lane, a dang dang (add) sign board ei heih hmu chu, Manipura um ei insawn hiel. Hi hmuna thil theinghil ngailo ding pakhat chu lampui sira pucca in ruok a nih. A hmel enin tlawm sienlakhawm, Pathien Mithienghlim Sadhu Surdar Singh lo umna le a tawngtaina hmun a nih a. Hi hmuna inthawk hin Himalaya tlang a pana, hmelmaha’n an thata amani, vur del hluma amani, an nawh leh, a hringa vantirkoha’n van tienga an thuoi el tu khawm a hre chieng an um nawh. Hi Sadhu Sundar Singh tawngtaina in hi national heritage-a puonga hum thei ni sien nuom a um ngei.

Subathu hmunah bawk hin Weslyan Methodist Church (1876-a indin tah)-ah Pathienni zantieng Hindi service-ah kan inkhawm a, Mizo nuhmei pastor Lalhmunliani enkawlna hnuoia um a nih. Pastor Lalhmunliani le Mizo 25 vel Zoram Evangelical Fellowship hnuoia rawngbawlin hi khuoah vek hin Shantiniketan Children Home an enkawl mek. Hi ni Pathienni zan bawk hin Mizo Fellowship-a kan inkhawm nawk nghe nghe. Inkhawm vawngtu le thuhriltu nuhmei vawng an nih. Inpak an um ngei.

August 8-in ka tunu Bengaluru-a lekha inchuk leh Delhi suoksanin Bengaluru kan pan a. Bangalore khawpui lailunga um Lalbagh Botanical Garden chauh ka fang hman hram. Hi huon hi kum 1760-a Haidar Ali, Mysore Rengpa mimal huon acres 40 biel vela lien a nih. A naupa Tipu Sultan le British roreltuha’n an hung suklien pei a. Tu lem hin chu Karnataka sawrkar enkawlna hnuoia acre 240-a lien a ni tah. Hun tawite sunga kea fang suok ruol a ni naw leiin motor ke thum nei, a bang bova mi sawm vel chuongin kan fang a. Haidar Ali hun laia thing le ruohai chu a rapthlak ie. Hi huon chanchin ringawt khawm hi a hrana thusep ziek khawp a nih. Hi huona hmingthang tak chu Glass House par mawi chitin chitang inentirna hmun a nih. Tuta tum Independence Day-a inentir ding par vul chi hran hran an lo sie khawm lai a ni leiin, ennuom a um ie! Hi Glass House hi diamond hmel puta, kum 1889 –a John Cameron hun laia Prince of Wales India rama a hung inzinna hrietzingna dinga siem a nih. Crystal Palace of England anga induong a nih a, hi sunga parhai sik-le-sa ngei zawng dinga siem a nih. Vawisun chen hin Lalbach lungmantam anga ngaiin, kum tin vawihni parmawihai inentirna hmuna hmang hlak a nih. Nupa tuok le inngaizawngihai ta dinga romantic deuha hun hmang theina a nih. Bangalore-a fe chun hi hmun hi fang ngei chi a nih.

Bengalore-a inthawkin Pune-a HSA Fresher Meet nang dingin ka vuong phei nawk a. Pune hi Mingo roreltuhai um lai chena sipai tieng hmun pawimaw a Io nih. A boruok a deiin an hawih bawk, multi-storey building thar a pung hrat em em. Hi fresher meet ni hin unaupa Darzakhum, IRS, Mumbaia Regional Commissioner (Income Tax) chu khuollienin a hung a. Inkhawmna chu Union Bible Seminary Hall-ah neiin zantieng ruoi kil a nih. Hi ni hin Sielmata ka tuolbawm hlui Mrs Lalnunsang Zote kan hmupui hlauh a. Ama hi Pune-a a ram mi pasala neiin kum sawmhni chuong zet a lo um tah. A nauhai chun Hmar tawng indak hlawkin an hmang chauh khawm an nawh, “bu ka bak” an la ti deuh deuh! A va heih thaw tha de aw! Hebrai le Hebrai kara insienghai hmanin mani tawng an theinghil laia. Nu entawn tlak a va nih deh. Pune-a Sinlung valhaiin a nau nunghak pahnihai kha chu insuo naw hram hai sien ka nuompui.

Hi ni hin nikuma Miss HSA lo ni tah, hmai inzawm tiengpang met, sam sen a thlaia kawng chen vuok, puonbil dum a sir kawng chena inthler, nal tawka inkhaithli le ngo huntawk char ka hmuh a. Eini Zohnathlakhai mi siemna ding hin Pathien a themthiem tawk nawh ka lo ti hlak a. Ei hnar le ei mita bel ding a tlasam ti inla, ei kerai tieng a lo belsa nawk ang lawih si. Hi nu siemna ding ruok hin chu Pathien a va themthiem de aw ka ti vawng vawnga, a hming ka zuk hriet el naw leiin “Hmar European Lanu” ka ti el! A kal hei pen chang a mal var inlang zawk zawk khan Sinlung valbuonghai mit chauh a suktlai nawh a, kei Senior Citizen kum sawm sari paruk chauha naupang mit khawm a suktlai. “Khawi lam lanu nge maw I ni le? Tu hrailengchawi nge maw I ni le? Aw! hmel tha, aw! hmel tha…”tia chibai ka buk naw kha kan sir thlawt el. A zing Pathienni inkhawm tinin chibai buk tumin ka vel deuh leh, sir khat tieng a lo inrel hmang daih nawk ta si! Who Kaun thi!

Pune-a hin ka tunu Lalfamkim Songate bengvarna leiin, Pune University-ah talk “Strangers in their own land: The Experiences of North Easterners in major Indian metropolitan cities” ti hrilna hun ka nei a. Lawmum ka ti ngei. Mingo nunghakhai dam an hung thang ve. Hriltlang huna ka tum reng khawm ni loin, “Keini North East mi chu, Hindu caste system puotienga um kan ni a. Scheduled caste le angkhata mi ngai thei naw ti niu. Keini chun tu khawm kan hmusit nawh a, tu khawm kan ensang bawk nawh; chunga arasihai chauh khi atungin kan en hlak” ka ti a, ka tu-le-te hung ve hai khan an lo lawm hle. Hi talk hi Internet-haiah TNT-a mi ditsaktu thenkhatin an lo insuo leiin, Imphal daily paper-ah hai chen news itema an lo insuo ve a, lawmpuina phone khawm Imphala inthawkin ka dawng rawn pha.

Lalfamkim-in Pune University campus a mi fangpui zoin, Dr.Rev Lamboi Haokip, Lecturer, Union Bible Seminary-a umin, Pune khawpui ramtin a mi fangpui nawk a. Zawlbuk (sawm) experimental basis-a an din dam a mi enpui a. Unau suopuihai ma ma hi an lo indaih zai. Zantieng an campus-ah kirin Pu Lamboi quarter-ah suopui Bible inchuk thenkhat hai leh hohlim zoin, zanbu dam kan kil a. Pu Lamboi hi Aberdeen University-a theology-a doctorate degree zu la zo deuh char, Pune-a hung kir nawk a nih.

Pune dawta Mumbai ka sir a. Ei hriet seng angin Mumbai hi India khawpui hlun le hausa tak a nih. India mi hausa millionaire ruol tam lem um khawmna commercial center ropui tak a ni a. Sindhia mihausa thenkhat lem chu an insawng dining hall bula swimming pool nei dam an ni tawl. An ruolhai dinnera an fiel chang, nunghak ruol saruoka tui inhlieu inentira, scothy whisky inkhiet thei an tam. Chuleiin, India ram pumpui income tax a zatve neka tam Mumbai khawpui ringawta hin Central Sawrkarin a hmu a nih. Lengna hmun inhawih langsar tak chu Chowpatty-a inthawka intan Nariman Point chen tlung Marine Drive an ti khu a nih. Zan a hung inthima, kawlphe meivar an sit pha lem chun a mawi zuol.

Pu Darza’n office kai thul thakin a mi lengpui a. Mumbai tuipui kam Portuguese-hai lungphun Bandra Fort-a inthawkin khawmuol le tuipui kan thlir vel a. Shah Rukh Khan bungalow inlangtheina hmuna thla chu ka lak kha tie. Hi zo hin Juhu Beach tieng kan tlan phei nawk a; Amitab Bachchan gate bulah thla chu kan zuk lak nawk hram. Sachin Tendulkar in hraw a remchang ta naw leiin, ka hmu ta nawh. South Mumbai tieng ka nauhai Dr Laldaikim le Darthangluoi inah kan sawn phei a. North Mumbai le South Mumbai infepawna leilak tak tak hi a ropui ie. Hun sawt ka cham thei naw leiin, Laldaikim-hai pansak taka Hanging Garden, a hnuoi water reservoir, India zalenna suoltuhai laia hmingthang ve Pherozshah Mehta hming chawia kum 1821-a an lo siem ta chu kan hang sir hram a. Hun a tawi a, “Saw saw Mahatma Gandhi chengna in. Saw va saw M.A.Ali Jinnah in, a naunu’n a hung inchu nawk a, iem an chang pei ding” tia mi kawkpekin ka thlir liem tawl mei mei. Mukesh Ambani in sawng sang helicopter tum theina le Lata Mangeskar in chu Sura favang bu thlirin ka en hman vuoi. Victoria station le Muslim firfiekhai kut hnung dam kan thlir vel a. Thla khat bek chamin mihranghai sulhnung thua ka lo inchuk hai hi a tak ngeiin hang suih zawm nawk lang chu hrietna muk zuol ngei a tih.

Mumbaia inthawka Delhi pan nawkin, kar khat ka cham hnungin Pu RH leh bawk Dehradun August 30-in Mrs Siempui (late Dr Baby Kuruvilla nuhmei) leh kan pan nawk a. Chawhnung tieng Missouri kan hang sir vuoi a; ropeway-a dam intulin kan hung thla nawk el a; tawngkhawp a um naw hle. Nupa tuok le inhmangaihai ta dinga hmun dit um, zan hni zan thum bek riekna chi a nih. Khawpui tina tlawmin tam inla, Hmar Christian Fellowship a lo um pei a. Dehraduna ei mihai inkhawmna chu compound lem chu compound lun tawp a nih. North East Fellowship inkhawm ruolin fellowship dang dang panga neka tam an inkhawm. Derhadun-ah hin Thawtanni la chama, Captain Mercy-hai leh ruotuoi khea fe dinga program siemsa a nih a. Pherzawl tlanga high sikul tina ruolcham le rawtuoi khe kha ka sunzawm nawk ding a nih ka ti a, ka phur vei leh! Colonel Vikram Mercy inah a hung lenga “Ka scorpia-in ka khat chauha Delhi pan ding ka ni a. In nuom leh, hung tan la” a ti a. Ka ruolpa damnaw leiin zuih a rawt a, Pathienni sunbu fak khawpin Delhi kan pan nawk nghal.

Kan zin sung po poa ka lungrila um chu thil pahni a nih: Hieng ram le khawpui po po hai hi Mingo tlawmte Robert Clive rawia tanin hun sawt rak loa an hung hne fai vawng el a na. British roreltu (colonial officials) mi 800 vel chauhin ui thi hnukin an mi lo hnuk el chu a nih a. Thil an lo va hei thaw thei bik de aw! Pahninaa India ram tak tak (real India) hi Deccan plataeu le Indo-Gangestic phaizawl chauh hi a lo ni lem. Eini rawi Indo-Mongoloid, hmel le nunphunga khawm ei lo danglam bik a. ei chengna tlangram British ramper hlutsak pawlhai leiin India bereiah an mi lo sung sa ve mei mei a lo nih ti hai dam hi ka ngaituo neuh neuh a. Sienkhawm insukneitua, India khuo-le-tui ringum tak niin, a hnuoia Pu Rev Thattinlien Sungte hlaphuok khu saka, insuklungawi el hi ei himna tak chu a nih ti’n kan hnem ta lem a nih:

Kan nu India, Chunnu India,
I hraitehai kan ni;
Hnam lungmawlha’n
I par tlan ve kan nuom,
Keini khawm I hrai kan ni,
Kan ram kan hnam hre ve rawh, Jai Hind.

Heaven is for RealHeaven is for Real by Todd Burpo with Lynn Vincent.
Printed in India by Thomson Press India Ltd, 2014.

 

By Prof Dr.Lal Dena

 

Sakhuo tinin thi hnunga thlarau khawvel hi an lungkham seng. Amiruokchu thlarau khawsak dan ding ruok chu ring dan an ang vawng nawh. Hindu le Buddha sakhuo chun thlarau inpem (transmigration of soul) um dingin an ring a. Dam laia thiltha thawtu chu thi hnunga hringnun insang lema pieng nawk dingin an ring a; thilthanaw thawtu ruok chu hringnun inhnuoi lem ramsa anga pieng dingin an inring thung. Eini Kristienhai ruok chun thi hnunga vanram le hremhmun uma inzirtir ei nih.

 

Tulai hnai el khan thlarau khawvel tieng kawk lekhabu panga ka tiem tawn a. Ziektu hmingthang Deepak Chopra lekhabu ‘Life After Death’ ka tiem a. Hi lekhabu hi a tha khawp el, hrietna a sukmuk a, amiruokchu Vedic perspective (Hindu philosophy) tieng awna ziek a ni leiin thlarau dangchar a hnem bek nawh. Pahninaa James Vaan Praach (author of the international bestseller ‘Talking to Heaven’) lekhabu ‘Reaching to Heaven’ (A Spiritual Journey through Life and Death) ka tiem nawk a. A lekhabu hming hin lung a thawnga chu, a thuziek hin lung a dum zo tak tak nawh. Pathumnaa Rebecca Springer ziek ‘Within Heaven’s Gate’ ka tiem nawk a. Hi lekhabu hin Rebecca’n vanram a fang thu, a sungkuo le laichinhai an hmupuina le hnuoia a hung kirnawkna chanchin inziekna a nih a; suongtuonaa ziek a ni deuh tak leiin, ‘a tak a ni thei dim’ ti’n lungril an vaktir lem.

 

Lekhabu palina ka tiem chu D.L.Moody ziek ‘Vanram’ Mizo tawnga inlet a nih. Ngainuom a um a, ringna khawm a suknghet bawk. Lekhabu pangana ka lungril tawktu tak ruok chu, a chunga ei tarlang ‘Heaven is For Real’ khi a nih. Tulaia international bestseller-a khawm nambar pakhatna kai phak a nih. Hi lekhabu hi a tak ngeia thiltlung Crossroads Weslyan Church Pastor Rev Todd Burpo le Lynn Vincent ziek a nih. A film khawm director le actor hmingthang tak tak haiin an chang a. A film le a lekhabu i hmu hmasa lem lem en la tiem el rawh.

 

A tawi zawngin hi lekhabu hi Todd Burpo naupa Colton kum li mi chauh, thia puong chu la ni si lo, sienkhawm khawmuol hre loa damdawi ina ata (operation) um chun, ama ngeiin daktawrhaiin an at lai a hmu thu le vana hang fea a thil hmu hai a pa kuoma a ripawtna thu inziekna a nih tak. Colton chu a taksa natna khumah khawmuol hre loa a um laiin vanram a hang fang a, Isu’n a mal chunga a pawm thu a pa kuoma a hril a; a pa mak tiin a chi-ai hle. Hi neka mak Colton chun a pieng hmaa a nu nau insiet, a u nu nuhmeite vanramah an hmupui bawk a. Hi neka mak nawk zuol chu a pa pu (Todd Burpo pu) Pop tia hriet khawm Colton-in vanrama an hmupui bawk.(p.86). Isu hmel khawm lekhabuhaia ei hmu ang chie hi a ni naw bawk. Russia nghaklaktein Isu inlarnaa a hmu dan painting a thaw leh an ang lemin a hril.

 

Hi chanchin a taka thiltlung ngei hin mi tin lungril a thawng a. Film-a siem a ni hnung hin America mipui lungril khawm a sawi danglam nasa hle. Mi sawm peia pariet chun vanram hi a um ngei, a tak ngei a nih ti an ring pha. Hi lekhabu hi tawng hran hran sawmthum panga sut a ni bak a, Netherlands, Korea, South America, Portugal, Indonesia, Russia, Croatia, Finland, Vietnam, Turkey, France, Germany le ram dang dang tawnghaia inlet a nih tah bawk. India rama khawm Marathi tawng Hindu mi makteduoi sawmrukhai tiem theiin inlet a nih bawk. Chanchin hriet pei danin hi lekhabu tiem le a film en hnungin mi makteduoi telin an piengthar pha ti a nih bawk.`

 

Hi lekhabu tha ka ti zuolna bek bek chu, Rev Todd Burpo an interviewnaa a dawnna hi a nih. A Saptawnga mi zuk la suok el ei tih: “Sonja and I had always been the ones who visited the sick, brought the meals, cared for other kids, in times of need. We were adamantly self-reliant – maybe, in retrospect, to the point of being prideful. But that grueling stint in the hospital snapped our pride like a dry twig and taught us how to be humble enough to accept help from other people, physically, emotionally and financially. It is good to be strong and able to bless others, yes. But we learned the value of being vulnerable enough to let others be strong for us, to let others bless us. That, it turned out, was a blessing to them all”(p.153). A nih, lak nekin pekin lukhawng a nei lem. Ana chu pek ngai khawpa inhnuoia um chang khawm, tlawmna nun inchukna a ni a, chu chu Pathien hnaihna nun a ni lem.

 

Vanram chu a tak ngei a lo nih. Hmel danglamna tlanga khawm khan Peter-haiin Abraham le Elija kum sangkhat zanga hma daiha lo thi tah an hang inhmupui kha tie! Chuleiin hmangai fe ta hai leh vadung ral mawi taka an hming ngeia koa inhmu kar Colton tawnhriet hin a mi’n nghakhlatir zuol hlak. Hi lekhabu Indian edition lem hi chu cheng zahni chuong met man chauh a nih. Book Store-ah i fe hman naw khawmin ‘On line’ah incha la, hmu nghal i tih. Ringtu ta dingin tiem makmaw a nih.

 

The writer may be contacted at: laldenas@rediffmail.com

Ziektu: Prof. Lal Dena, Inpui.com Patron

Mi hmangaituhai hmangai lêt ve, mi lunginsiettuhai lunginsiet lêt ve hi a harsa nawh. Ei kaisana hung inthokhai kaisana inthok ve khom an hoi. Chun, mi chungah thil thra ei thawin mi khomin ei chungah thil thra hung thaw ve dingin ei beisei hlak. Mi’n ei chunga thil thra an thaw beiseina lei chauha mi chunga thil thra ei thaw a ni chun, chu chu inphutlêtna nun, nun sawlum a nih.

Ngaizawng ei nei a, ei hmangai a. Kha hmangaina kha phutlêt hmangaina am, phutlêt um lo hmangaina? Mi ka va hmangai chungah khan neitu nina ka hauh nghal chun, chu chu hmangaina huomhap ning a ta, hmangaina tak tling zo naw nih. Keiin nei lang, mi dangin chang naw hai sien ka tih chun keima hmakhuo chauh ka ngaituo tina a nih. Neitu nina ka hauh chara inthok khan kha hmangai khan ka hmangai anga mi hmangai ve dingin ka phût nghal bok. Chuong anga a mi hmangai ve theina ding chun theitawp ka suo hlak. Chuong sa khom chun a lungril ka hne chuong naw thei. Keiin ka nei thei naw ding ti ka hang hriet chara inthokin lungsena sukhmingsiet theina po poa sukhmingsiet chauh khom ni loa that hiel dam ka nuom a ni chun, chu chu phutlêt ngiet hmangaina huomhap ning a nih.

Kum 2007-a Kolkata nunghak Chatterjee chunga thil tlung kha mi tam tak chun ei la hriet zing ka ring. Bangalore Call Centre pakhata a thawpuipa nei a nuom naw leiin, a tlangvalpa’n chemten a diemnemah voi sawmthum neka tam a sun a, a lamlien sirah a ruong a pei a ni khah! Lainat a um hle. Mi ei hmangai a, ei hmangai angin an mi hmangai ve naw pha, ei thang a tlawm a, ei lung a sen a, tuolthat chen ei nuom pha hlak. Chu chu phutlêt hmangaina a ni leiin, a petu le a dongtu ta ding khomin sawl a um ve ve a, a tlo naw a, a hadam bok nawh.

Phutlêt um lo hmangaina chun mani hmasielna le thikthu a nei ve nawh. Chuong ang hmangainaa chun chapona, mi hnuoisie tumna le chet mawi nawna hrim hrim khom a um thei nawh. Ei hmangaiin a mi hmangai let ve le ve naw khan ei hmangainaah danglamna a siem nawh. Mi ei va hmangaihai khan mi theidain mi hmelma hai sien khom, anni ei hmangaina chu a pangngai zing tho. Chu hmangaina lei chun, ieng tik lai khom an ta dingin thil thra thaw ei nuom a, thei ni sien la lem chu an ta dinga arasi lak chen khom ei inhuom hlak. Mi’n an hming hrilsie hai sien ei tuor na a, ei lung a khei a, ei hmèl khom kawl innim angin a’n thim hlak. Ei ngaizawnghai chu mi nu mi pa lo ni tahin, an luah kelsam tro rak tah sien khom, upahai chun behna tom inpek khom a têl a la lien bik hlak an tih chu! A mak a nih. Sienkhom tonhriettu ta ding chun a mak nawh.

Hla phuok thiem Pu Vankhama chun hieng hin a lo insam chu tie!

Ka thai chang mah lo la,

Hmangaih, lung i dum phawt chuan,

Lawm zel tang e.

A kawk a va hei inthuk veng veng de! A ngaizawngnu, a hmangai tak chu a nei thei naw khom lo ni sien, lungawi taka a ngaizawngnu’n trâng dang a va bela a lungawina chu lungawipui theiin, a hmangai tak, a ngaizawngnu hlimna chu hlimpuiin, mi dangin a hmel mawina le ditumna an pom chul ding khom chu a dit tak inhoitirna tak a ni phot chun, thîk khom thîk phal loin a lawmpui thei pei a nih. Inhoi ti lo le rinum takin lo um pal sien, diriem nekin poi a tipui a. Mi nuhmei lo ni tah sien khom, a phur sawk zang theina ding iemani bek thaw dingin a la’n huom zing hlak. Chu umzie chu a ngaizawngnu’n pasal dang a va nei khan a hmangaina a tawp el nawh tina a nih. Hmangaina chu chatuon dai a ni si a.

Chuong ang hmangaina zet chun Pathien hmangaina khom a hnai thuok el naw maw? Phutlêt um lo hmangaina chun ramri a nei naw a, chi leh kuong a thlier naw a, upa le naupang a thlier bok naw leiin kum le ramri khom a nei nawh. Chuong ang hmangaina chun thre dar nekin a lak khawm lem hlak. Phutlêt um lo hmangaihna dongtuhai khom an um trok trok thei bik chuong nawh. Phutlêt lei ni si loin hmangai lêt ve nuomna an nei hlak. Chuong ang hmangaina chun thil thra thaw nei loin a um ngai nawh.

French President Nicholas Sarkozy khom ‘Thlawibuong’ Carla Bruni zùnah a lo inuoi tlu let dèr kha tie! Ni khat lai el khan an innei tah nghe nghe. Carla kha a zei bok a, talen khom a hauh- fashionist, model le singer a lo nih. Carla album “Love Addict”- a “You are my drug/More deadly than Afghan heroin/More dangerous than Columbian white” ti dam kha chu a turu bok a nih.  Columbian Foreign Minister Fernando Araujo khomin a ngaimaw hiel a nih kha! Carla Album tlangzar ding leiin Sarkozy khomin Ireland-a a’n zin ding hun a son hiel a nih. Chanchinbu miha’n Sarkozy an soiselnaa chun hieng hin an ziek a: ”Mr President, you can love Carla Bruni without loving her husband”. Hai re hai! Sarkozy khom ‘hmangaina ngolveina’ tuipuiah a tla lut ve chieng maw!

A nih, phutlêt um lo hmangaina chu ‘hmangaina ngolvei’(Love Addict) ti luo inla, a lo indik tak lem awm ie. Zu ngolveihai chun an nuom an nuom naw thu ni tah loin zu an ngaina khan a fen lèng a; damdawi ngolveihai khom chuong ang tho chu an nih. Hmangaina ngol invoitu chu hmangai lo thei lo ngirhmunah a um a, miin an hmangai lêt ve le ve naw a donsak tah nawh.

Awleh, phutlêt um lo hmangaina hi Pathien thu deuh hlek khomin hei sui met ei tih. Korean Professor Chai Shin Yu Autobigraphy-a thil hril pahniin ka lungril a tawk bek bek a. Prof Chai leh hin kum 1997-ah Yonsei University, Seoul-ah Visiting Fellow-a ka fe trumin kan inhmu a. A lekhabu panga zet a mi pek nghe nghe. Chai hi Korea sim le hmar indo lai khan kum sawm pariet mi a ni ta a. Ni khat chu Chai le a ruolhai chu Communist Intelligence Bureau (CIB) hotupa’n a man tawl a. Communism dodaltu le South Korea trantua intumin, a silai kawma hlap thluk khom chu dittawk loin, a bûtin a la hei sui a, thi loa ruongin a suok trawk a. Amiruokchu, ni iemani hnungah, chu CIB-pa chu bomb-in a malah a deng a, thi hmun suolin a um el tah a. Chai-in a hei hmu chun a lungrilah hieng ang hin thu an insuol a: San thei la ning a ti? Thi vanga mi soisatu kha ieng inkhawkin am ie ka san ding? Ana chu, Isu Krista i ring an naw maw? Hmelma khom hmangai dinga inchuktirtu che a ni naw am a ni?” tiin. A tawpa chun Krista hmangaina suklangna remchanga ngaiin, Chai chun mi hliempa chu a va pan a, a puok tah a. A tlukpui a, a hang puok nawk ding char chun CIB-pa chu a hung trong suok a.

CIB: Ka hmelma che a, that che khom ka nuom a…

Chai: Ka hriet an nawm.

CIB: Anleh, iem a tih a, mi san dinga hienga i’n sukbuoi? Ka sipaihai hlak chun   an mi tlansan vong tah si a!

Chai: Hmangaina chu inhmelmakna le intheidana nekin a hrât lem. Nangmaa inhmelmakna um kha ka theida a, nang ruok chu ka hmangai che.

Chu phing leh, CIB-pa chu hnuoi a kûn a, a’n thin a. A hmaa theidana mita intûr ngula meng kha, a biengah mitthli a hung luong zoi zoi el tah a. Chai khom chu insûm zo tah loin, van tieng a ngha a, “Lalpa, ka lawm che” tiin a trap ve tah a. Chai chun sipai hotu chu a puok nawk a, Pyongyang Military Hospitala thruoi dingin ambulance-ah a sie tah a nih.

Prof Chai khan CIB-pain a hmangai lêt ve chite khom a phût nawh. Pakhat North Korea tieng a fe a, pakhat South Korea tieng a liem a. Sienkhom, an inthre chu an chanchin tawpna a ni nawh. Chai testimawni tiemtuhai lai nasa takin sin a thaw a, USA-ah Ph.D. hmu dinga research a thaw sung po po, America papui le nupuihai chun a chungah phûtlet um lo hmangaina an inlangtir a, “I nauhai chawmna thra a pêk, Tlaksamna an tri tah nawh” ti chu a ni tin hla a lo ni lem tah a nih.

Hi naw khom hi, Prof Chai chun a lekhabuah a thil tuok dang a ziek a. Korea indo lai bok hin, Communist volunteer-haiin Rev.Yang Won Sohn nau pasal pahni an man a; a upa lem kap hlum el dinga an inngirtir lai chun, a naupang lem chun, “Ka u aiin kei mi kap lem el ro,” tiin a va’n daw a. Chuong sa khom chun an unau chun an kap hlum tah a. Sawtnawtea, South Korea le America sipaiha’n Soon-Chun biel an hung lak a, North Korea sipaihai chu an hung hnot dok a, a thren an man a, a thren an kap hlum bok a. Rev Yang nauhai kap hlumtu ngei khom mana umin, khaihlum dingin a chungthu an rèl a. Chu thu Rev Yang-in a hang hriet chun, a nauhai thattu chu naua lak (adopt) dinga ngenin, insuo dingin sipai hotuhai a ngen chu tie! A va mak ropui de! Kei chun Rev.Yang hmangaina kha ‘hmangaina invêt’ ka ti a nih. Voi tam sipai hotuha’n an ngaituo hnungin tuolthattupa chu Rev Yang kutah an pek tah a nih. Hi ku hi a nih phutlêt um lo hmangaina chu! Hi ku hi a nih ‘hmangaina ngolvei’ chu! Hi lekhabu ka tiem ni chun, Rev Yang hmangaina ang hi ieng tik am ka nei thei ve ding aw, ka ti vong vong el!.

Pathien naupa chu khawvel sandam theitu a ni bok a, a hemdetuhai ta dingin, “Pa, anni hi ngaidam rawh, an thilthaw an hriet naw a nih” tiin a trongtrai a ni khah. Stefen khoma lunga dengtuhai ta dingin Isu Krista trongtraina hla bok a hmang ve khah! Hi trongtraina ku hi phutlêt um lo hmangaina umzie hrilfiena chieng tak chu a nih. Phut lêt um lo hmangaina suklang a nina hmuna hrim hrim thung lêt i beisei naw lai zingin, lo thei loa hmangai let vena thlarau mihai lungrilah a hring suok tho tho hlak. Chuong ang hmangaina i suklangna mihaia  inthok chun thung lêtna i hmu naw a ni khomin, sîr danga inthokin malsawmna chu damlai ni lá là khomin hung luong lut tho tho a tih. Hi ku hi ning a tih ie Tirko Paula’n, “Hmangaina chu a dawthei a, hmangaina chu a ngilnei. Hmangaina chun a thik naw a, mani inpak a thaw ngai nawh. Hmangaina chu a chapo naw a, mawi naw takin a chang naw a, mani hma a siel naw a, a lung a sen mei mei nawh. Hmangaina chun mi thaw suol a’n chik zing naw a, suol a lawm naw a, thutak ruok chu a hlimpui hlak. Hmangaina chun a hliekhu tlat a, a ringzo tlat a, a beisei tlat a, iengkim a tuor muolsuo hlak. Hmangaina chu chatuon dai a nih,” tia a lo tlang insampui kha. (April, 2008)

By Prof Lal Dena*, Senior Fellow (ICSSR).

Ei mi hmasahai khan Sai Hla an lo phuok tan lai khan Sap hla (love song) thluk an lo hmang nasa hle. A bikin Pu Lalzova le Pu Vankhama lem kha chu an hla phuok po zatve deuh thaw kha Sap hla thluk an hmang ti thei a nih. Khang lai huna Sap hlahai kha a tha thei bawka, muong chata sak chi deuh vawng an nih. Entirna dingin hieng River of no return, Prisoner’s song, Be faithful darling, Whispering Pine, Bring back my bonnie to me, Moon on my pillow, Roses are red, my love hai le hla dang danghai kha hei sak chang khawm zung leh zam an fang a, Sap nunphung ruongama phuok ni hai sien khawm ei nunphungah laklut an hawih. Mihriem chu dumin ngo inla khawm, zie thlungpui ei intawm tlang a um a, chu hai laia mi chu khawsawt lunglengna le lusunna hi an nih. Tuta ei hla thlir let mek ‘Luah lo lungdi’ khawm hi a hma chun ei tuolto hla thluk reng ka lo sawn hlak a. Sap hla thluk hmanga phuok a lo ni ti ka hrietna a la sawt nawh. Sap hla ‘Waiting for me’ ti thluk hmanga phuok a lo ni zing. A hla original chang khatna chauh zuk tarlang vak ei tih:

Waiting for me, they’re waiting for me,

Oh what a glad meeting there’ll be;

Waiting for me, they’re waiting for me,

My loved ones are waiting for me.

Hi hla hi chu a sak an hawih bik a, a thluk hi an nem riei a, an sang taluo le an hnuoi taluo a um bawk nawh a, a sak khawm an hadam em em.. Pu Lalzo-in hi hla thluk kher a lo hmang hi a fuk bawk a nih. A hla hin Pu Lalzova le a ngaizawngnu chu kum tam tak lo inzui tah hnunga inthe thu, an sulhnung a hung fang nawkna thu a mi hril a. Iengleia inthe am an ni ti ei hriet thei nawh, ringthu hril ngawt naw chu. A phuoktupa hi Vairama lekha an chuk kar, a ngaizawngnu hin val dang a lo pawm san ni sien a hawih. An naw leh a nunghak nu le pa thawluina leia pasal a lo nei san el amani ding. Khuo hmun khata um an lo ni chun chengkawl rut, ai meiser sit, nga man, tingdawn khe, theipaling le sulhlu loa dam vawi tam lo inzui tang an tih. An naw leh, nipui chawl chang hlo thloa vawi ieng zam an lo inlawm ta ding! Ma thei loin Krismas thingphura khawm vawi iemani zat lo fe hmun khat tang an tih. An sulhnunghai abikin hmangaih biethu hrila an inhlanna hmun chu hun iemani ti hnunga a hei fang nawk a, suongtuona mitthlaa ka hei ngairuotna khawm hin kei chu kan tuizo tep a nih. Hieng ang hin chang khatna a hang inzawt suok ta phawng a:

Ka rawn fan leh hmana kan tuanna tlang,

Tuahpui leh vau an vul leh tah;

Kan sulihnu khuahrei an chang zo ta,

Hring leh thar hna nem ten lo bawm.

A fang hun khawm hi thal hun hung intan tir vel, thlasik phalbiin a lo sawr kawl thing le hna tinrengin der thar an hung insuo hun; intuo le vaibe par hun a nih. Hieng huna hin chu khawlai hei leng suok inla ser le saiserpar rimin a mi tuom vel a, parzu tlana khuoiva le khuoimu vuong ri ham ham dam ei hriet hlak. Ruomei a zing riei a, khawtlang lungleng lei ringawt khawma kur inkukna theina hun a nih hrim hrim. A hla thunawn tak tak hin ka lunglai a sun::

Tawnmang em ni lunglem hi ka nei lo,

Ka hawi vela, ka tawng si lo;

Zunleng erawh a cham tang lai a,

Luah lo lungdi nghil ni awm lo.

Mang amani tiin ama le ama an dawn a; mang hlak a ni awzawng si nawh. E khai! Khawvelah luo hin ‘Luah Lungdi’ nei le ‘Luah lo Lungdi’ nei hi tum an tam lem ding maw? ‘Luah lo Lungdi’ nei hi an tam lem el naw dim a nih? ‘Luah lo lungdi’ nei hai hin thu le hla an sukthlumin an sukhausa lema, literature sukburiptu an nih. Hi hmun lo sir vetu ka Pu L.Keivom bawkin thiem em emin Zoram Khawvel Vol.8 phek 234-na hnuoiah hieng ang hin a lo kawmen a: ”Khawvela inhmangaihna thawnthu lar berte hi luah lo lungdi thawnthu an ni. Shakespeare-a ‘Romeo & Juliet’ entirna fiah ber a ni awm e. Zofate thawnthu lar tak ’Zawlpala leh Tualvungi’ leh ‘Neilala leh Tuanpuii’ te pawh hi ‘luah lo lungdi’ thawnthu vek an ni. Engah nge khawvel mihringin heng thawnthute kan tuipui em em? Kan nun hlimthla, engemaw kawng zawnga kan thawnthu an ni vang pawh a ni mahna”.

Hmun fienriel, sawlhna phaa tu dip loa an inthungna hmun hi bulhlawng, lawnlei, senhri par le naubanhai par vul chukna hmun a nih a. Chuonga an inthung lai chun, an chunga sehri-nauban par loin nunghaknu samah an tawntir a: hieng hin a zuk insam nawk a:

Hmana chuan e a basam thlai mawi a,

Kan thliah sehri nauban a tawn;- tiin.

Makhat chauha hi hmun hi a phuoktupa hin a hung sir nawk a. An par vul hmasak hun ‘hmanah kha chuan’ a phuoktupa hin senhri par le nauban par thliekin a ngaizawngnu sam tla hniengah an tawntira. Tawng loin thilthawin hmangaihna phul liem an chen a. Hun hung inher peia senhri le nauban par vul hun a hung tlung nawk ngei a. Amiruokchu, tuta a hung nawk tum ruok hin chu a ngaizawngnu a um tah nawh. Hril a va haih de! Senhri le nauban parkung bula ngirin. chung tieng a hang thlira, a ngai bawkin senhri le nauban parhai chun tu pawi khawm hril loin an lo par vul nawk chiei a hang hmuh a. “Awi a!, tien lai ang kha ni sien chu, khieng parhai khi thliek ka ta, a sam tla hniengah ka tar nawk ding a na “ tiin mitthli pumin an ngaituo vawng vawng lem tah. Chuongchun, ama tawng lem loin, hieng hin senhri par le nauban parhai chu mihriem angin an tawngtir lem tah a nih:

‘Tuna erawh vul leh sang thing lerah

Thliah lo ten par vul tang’ an tih, tiin.

Kum sawt tak lo inzui ni ta si, an inthe el hi chu a na a nih. A phuoktupa hin chu a the phal lul nawh. An inthe tlat, mang amani a sawn leh, a tak a ni miu bawk si!. A phuoktupa hin tuor harsa a ti a, hieng hin a zuk inzawt suok nawk ta hlawl a::

Tawnmang si lo maw, kei zawng ka ring lo,

A mi tawna zamuol I liam;

Kumtluang kha chen kha sul ang ka zui sa,

Heti mai a, ka then tur chu!

Kumtluong kha chen lo inzui ta an ni leiin, nupa nun khawm lo hmang hmunkhat ta rawi naw ni ha’m. A manga chen in hmun khata inlawiin, an lo zal hmunkhat rawp a. A thangpha mang chauh a lo ni hlak leiin khum chul vel le an puon silhai zut vel el naw chu thaw ding dang a nei tah nawh. Hieng hin beidawng takin a zuk insam nawka:

Tawnmang lama kan zalna run dang lo,

Hai ang thang suihlung lam vai e;

Ka chul ruai ruai kan zalna laikhum hi,

Ka thle nem puan mai a lo ni.

Hi hla hi a that vei leh, Mizoram tienga ei hlasak thiem haiin a chang tawp tak chang ngana hi an sak hmaih zie. A pawih ngawt el. A chang tawpna tak chu hieng ang hi a nih:

Ka zawng leh dawn ka thinlai lung damna,

Kan thliah thingsiri zar hnuai sawh;

A riengte hi tu zuna uai ang maw?

Piallei hi kei ka tan tahna.

Hi hlaphuoktupa hin hmu nawk inring ta naw sienkhawm a ngaizawngnu le sawlhna an phana hmun thing zar hnuoia a ngaizawngnu va zawng nawk a nuom hiel a. Va fe nawk sien khawm, thing le parhaiin an tuorpuina thu bak thu dang iengkhawm lo hril naw ni hai. A chan chu “piallei hi kei ka tan tahna’ a nih tah tho tho a nih. Tapin khawvelah ei luta, tap bawkin ei suok san ding a nih.

Thu kharna: Hi hla hi kum 1956 high school ka lut tan lai vela ka thluok computerah ka lo download daih tah a nih a; delete thei a ni ta naw leiin ka kutpar ka hriet chieng ang tawpin ka hriet chieng a nih. Pi H.Lalchawimawi’n fawn help hlepa a sak ka mobile-ah ka thuna, an khat tawkin ka play deuh ran hlak. Mi lo dem naw ro aw. Gospel Song-hai hi direct-a Pathien inpakna an nih a. Love Song (Sai Hla) hai hi Pathien thilsiem laia chunghnung tak le mawi tak inpakna le chawimawina hla an nih. Pathien thilsiem chawimawi le inpak chu Siemtu chawimawi ei nih. Chuleiin, love song-hai hi indirect-a Pathien chawimawina hla an nih.

 

(*Prof Lal Dena is a noted historian on North East India and he teaches at the Manipur University. This article is dated Canchipur, April 14,2014. You may contact him at laldenas@rediffmail.com – Editor)

Powered by Blogger.