Halloween party ideas 2015

Zietu: Pu L.Keivom*, Inpui.com Columnist

The most costly of all follies is to believe passionately in the palpably not true. - H.L.Mencken (1880-1956)

‘Mani dawi sa fak’ ti hin umzie hrang hrang nei sien khom, a umzie bul tak chu mani thilthaw mani chunga tla amanih, mi sietna dinga thil phierruk mani chunga hung tla tina a nih. Haman chun Mordekai khaihlumna ding a inah a siem a, chutaka chun ama le a nau pasal sawm an khaihlum ti thu Esther lekhabuah ei hmu a, Haman chun a dawi sa a fâk a nih.

Dawithiem Lalruong chanchina khom Hrangsaipuiin ama dawi sa a fak thu a um. An thu intiem angin, Lalruongin Keichal a that hnungin a ràlna dingin Hrangsaipui sekiphir kei dingin a fe a. Hrangsaipui khom dawithiem a ni leiin a inah Lalruong a lut thei nawna dingin dawiin a zût phûi a. Lalruong chun a hriet nghal leiin thotelin a’n chang a, sûtpui awng invenga chun a vuong lut a, Hrangsaipui leh dawi chi hrang hrang hmangin an inbei tran a. An bu fakna thlengpuia Lalruong otna ding zawna chun dawi a phùm a, sienkhom Hrangsaipui buoi karlakah Lalruong chun thleng chu a hèm a, a dawi phumna zawn chu Hrangsaipuiin a chang a, ama dawi sa chu a fak ta lem a. Bu fak khop chun Lalruongin hruol a chawi a, sekiphir chu kei dingin sehuongah a lut a. A khit ding lai chun Hrangsaipuiin, “Siela, Lalruong kha sik hrep rawh” a ta. Lalruong chun, “Sik lo ding. Ama khah mani dawi sa fa a na, sik hrep lem rawh” a ta, a pu chu a sik ta lem a. Chuong ang chun, Lalruong soisakna dinga a ti po po chu ama chungah a tla a, a sekiphir chu a keipek a, a tawpah a dawi kakhawk chu a thipui tah a nih.

Ei pi le puhai thuvar pakhata chun, “Tu khom trongsie ei inphur ngai nawh. Trongsie inphur chu a dong nuom an um naw leiin boruokah a’n lêng a’n lèng a, trongsie inphurtu chungah a hung tla nawk hlak” ti a um a. Mi sietna ding hril amanih thaw amanih chu a kakhawk tuor thei a nih ti an ring leiin, ‘Lampui chang khata intuok nikhuo khomin inbiek siet ding a ni ngai nawh’ ti thurosie khom hi a hung hring suok pei a nih. Mani khèl hrila insui thlu le intet sil neng amanih le thi phà hiel tah hril ding an tam. Mi lungril thuhnê le dawi vêt theina dinga thiem taka inchuktirna indik lo amanih khingbai inba ngat ngat khom hi a tawpah a thawtu le a ram le hnamin a ra an sik a, an tuor phà hlak. Hieng thil hi sakhaw tienga mi fîr le turuhai le communist ramin an ching. Indikin indik naw sien, mani pawl tran tlat dam hi mani dawi sa fakin a hring suok a nih. Tu lai khawvela buoina hrang hrang suok hi sakhaw changala an thluok an sawppek mi firfiek, sakhaw tarmit dum an inbuntir le thìna hriemhrei an inchawitir ruol kut thlàkna a ni nuom khop el. Ram le hnam hmangaina hmai kawra hmanga mani le mani insuom le inrok tam tak hi mani dawi sa fahai nungchang a nih.

Lungrila intu nghetzie

Mihriem nizie tlangpui chu ei ring nuom zawng ring a, ei ring nuom naw zawng chu ring lo a nih. Naupang laia ei lungrila thu an lo tu khah ei hung upat hnung, a dum a vâr thlier thei ngirhmuna ei um hnung khomin thlak el a olsam naw khop el. Thlapaa a dum bikna (Sea of Tranquility) dam hi pi le puhai chun hmawng thing inzar a na, zawng ruol an inban nuk nuk hlak a, an inban lai hmutu chu an thi vat hlak an ti a. Naupang lai chun hmu inlau si, hmu châk angreng bok siin mitin a zong ruoi hlak. Phuokfawm mei mei a ni thu hriet hnung khomin, thla lir lai thlir chângin zawng inban hmu tumin lungrilin a zong tlat hlak chu tie!

Chuong ang bokin, Trau meiser sit (will-o-the-wisp, ignis fatuus) ei ti, hnam tin tienami le tonhrieta chuong hih a nih. Trau chu khawhri, huoi chi khat (traunu, traupa, trau sennu, trau senpa) a nih. Zana rawl kâr le rampui laia meiser sit inzui duol duol anga meichok de thlei thliei hi trauhai meiser sit ni dingin an ring hlak a, chu leia a hming khom hi hung put tah a nih. Keini Lungtrauhai hi kan indaizai khop a, hming tawpa ‘Trau’ lo inti hman pawl khom kan um nok ta a, a fei baw tieng a thok naw phot chun, a pangzatum dan nêp naw sien khom, ngaizamna bawmah thlak inla. A ieng po khom chu ni sien, ei thu zai zui pei inla. Kan naupang laiin, Pherzawl tlanga inthokin Vankisong rawl pheia trau meiser sit de thlei thluoi hi kan hmu hlak a, a mi ràp thei khop el. Trau meiser sit ei lo ti hlak kha boruok rimsie methane gas le boruok thra lo phosphine le diphosphane gas inlêng an intawk pha leh mei a suok hlak a, chu intrèk le chok chu a ni thu mi thiemhai hril ei hriet hnung khomin, hmu chângin Trau meiser sit nia ngaina khah lungrilah a lo riek sawt tah leiin pang a la sukza huou zing a nih. Thil rêng rèng hi ngaituonaah a lo riek sawt tah chun hmawng thing angin a mi zem khum tlat leiin pei hawn el a harsa a, thlàn chen a mi zui lut nuom khop el. Mi puitling le puitling lo inkhìna pakhat chu, a hmasa chun thil indik lem a hriet charin a ngaidan a thlak hmak ngam a, a nuhnung ruok chun thlak harsa a ti a, thlak nuom dèr lo khom an um.

Chokpol histawria inawk

Kum 1960 bawr tung laia inthok khan ei histawri ni thei awm hi ka sui tran ve a. Kum 1958-a Hranglien Songate buotsai HMAR HISTORY a hung suok hma lem khan chu mani tronga ziek histawri ei la nei tlat naw a, kum 1938-a Pastor Liangkhaia ziek MIZO CHANCHIN kha Zotrong lekhabua Hmar hnam chanchin el bakah Zo hnathlak danghai histawri ziek ngeia a chuong hmasakna tak a nih. Histawri ziek dan kalhmang ni chie naw sien khom Hranglienin Hmar histawri ni thei dinga chanchin le thurachi le thusim (myths & legends) a khon khawmhai chu ei histawri ruongamah ei hung pom a, zieka histawri nei lo kha histawri nei an hung ni ve ta a. Chu chu besana hmanga ei chanchin zau lem le inthûk lema suidon a, histawri indik lem le phuisui lem buotsai pei chu thaw makmaw a ni laiin, a thaw pei mumal ei um naw lei amani ding, an naw leh a thaw thei ei um naw lei, Hranglien mi thurpek ang anga a tak le a si thlier loa ring song tum pawl ei um a, chu taka chun ei intàl buoi a nih.

Hi hi a chiengzie inlangna hril ding tam tak a um a, chuong laia a thren chauh hang hril ei tih. Pakhat chu December 10, 2004 a Nuhmei Magazine Editorial Board huoihot HMAR TROBUL SEMINAR HMASA TAK 2004 ei nei kha a nih. Hi Seminar-a hin Churachandpur le a se vela um mi thiem le thri bê china inngai chu an thrang deuh vong a nih. Thutlukna le ripawt, phek 35-a sei an insuo a, chu chun ka artikul PHUOKFAWM HISTAWRI 1-4 a cho suok bakah a hnungin hi Seminar thutlukna hin bel chieng a dawl nawzie tar langna artikul dang tam tak ka ziek phâ hiel ta bok a nih. Sienkhom, a fa nuom naw pawl chun ieng anga thudik ziek inla khom, Paulan Thesolonika mihai kuoma “khêl an ring theina dingin Pathienin ngai suolna hri nasa takin a’n lengtir” (2 Thes 2:11) a ti ang deuh khan, thudik lampui tieng kir an tum chuong nawh. Hrilin a sawt naw a, kawngro a suk bok nawh. Damna dinga rûl lem Mosien a khai khom kha en nuom thrak lo an um hrim a ni khah. Chuong ang boka mani sakhuo chauh indika ngai, sandamna dinga Isu ring nuom thrak lo, tlukledingawn têl khawvela hin an um.

Thil poi deu el chuh, ngirhmun ei hril hin kakhawk thra lo a nei rawn hi a nih. Seminar thutluknaa Hmar hming hung suokna indik lo an pom hin Hmar hnathlak, British hun laia Old Kukis an ti bikhai sunga insuikhawmna chauh khom ni lo, Zo hnathlakhai sunga insuikhawmna lampui chen khom nasa takin a sukhnok a nih. Chik taka ei sui chun, ‘Hmar’ ti hming hi kum 1850 hnunga hung pieng, Old Kuki Group laia hnam pum aiawa inkona hming tlanglawn naupang tak, amiruokchu an inthlung khawm rawnna tak a nih.

Kum 2011-a Cultural Mapping prawzek le inzoma kan inzinnaah hi ka thil hril indikzie hi a hmun ngeiah ka hmu chieng zuol a. ‘Hmar’ inti pawlin unauhai, entirnan Kom, Darlong intihai dam Hmar pahnam peng pakhat anga ngai a, histawri bu-a chen ei ziek dam hi thil ei hriet chieng naw lei a nih. ‘Kom’ ti hih ‘Khur, Ruom, Puk, Sinlung’ tina a ni a, ‘Hmar’ ti hming a suok hmaa lo um tah, huop zau lem, Hmar chi-hnam (sub-clans) hrang hrang intel khawmna hnam hminga an lo hmang laia pakhat a nih. ‘Darlong’ ti khom hi Zo hnathlak cheng hmunkhathaiin inkona hming tlanglawna an hmang a ni a, chuonghai laia zaa sawmsari chuong chu Hmar chi-hnama mi an nih (Ref. Important Documents of Mizoram by C.Chawngkunga p.29).

Thil poi dang chu, phuokfawm histawri chunga ei thu le hla rem phêt ei tum hi a nih. Chuong thilhai chu MIL sabzekah ei hlu lut a, thrangtharhai khêlin ei chawm a nih. Entirnan, ‘Zawlbuk’ hi Mizorama Luseihai an hung thlangtlak hnunga Sailo lalhaiin Selesi-a an nei tran le a hnunga hung thla Fanai (Pawi) inlalna khaw 13-a an hung nei ve a ni a, Lusei lalhai inlalna khuoa naw chuh Zo hnathlak hnam dang tu khomin zawlbuk an nei ngai nawh. Sienkhom, MIL sabzek tinah zawlbuk ei nei dan thu a chuong niin ka hriet. Phuokfawm histawri indik tak a nih.

Lal pakhat Chawnhmang chanchin ziektu threnkhat chun Shan-a inthokin Tripura-ah an inthlangtlaktir a, Rêngah an inthrungtir a nih. Chu chu ei thu ziekah voi tam a luong lut a nih. Ei thu zeldin anga fe chu ni sien, Chawnhmang khah kum 300 vêl bek a dam ngai a tih. Sienkhom, khang hun laia mihriem dam kum pangngai kha kum 30 vêl chauh a ni bok si. Inhril upat rak tum leia histawri-a khêl hlù lût treuh hi mani dawi sa fak nêk hmanin a trium lem. Tu khom hin Great Wall of China bawltu pawl laia thranga inhril hlat kha dittawk loin, ei thiempu threnkhat chun Sinai Trèning Sikula chen mi khal lutin, ‘mana’ khom kha eini trongah an sui lut el a nih. Chu chu a nih thukhêl an ring theina dinga ‘ngai suolna hri’ nasa tak Pathienin a’n lengtir thu Paula hril ei tar lang tah khah.

Phuokfawm histawri le MIL

MIL hril tâka chun, tu kum 2012 February 6 khan Haflong-Muolhoia ka um lai Degree Course-a Hmar MIL textbook dinga Hmar Literature Society, Assam buotsaih NUN HLU chu Upa Hlikam Riengsete-in a mi rochung a. Ka hla phuok Sinlung Mawi le ka tienami ziek Ngawi Ve ti an inthrangtir ve a. Hla tieng chu a ní nì ni ta sien, thu ziek thlang khawm a tam lem daih hi thusep amanih tienami ziek dan kalhmang zui lo, trongkam hmang thuah hlakam le thukam khom thlier hrang lo, ziek zom le zom naw thuah mumal um lo, textbook ziek dan kalhmang hraw lo a ni tlangpui a, literature-on-demand ei ti chi deuh vong a nih. A poi tak chu thudik le inzawlna nei lo ei hlu lut hi a nih. College level-a inchuk ding bek hi chu zie nei metin buotsai inla, nuom a um khop el.

Hi thil le ka hril zom nuom tak chu, MIL nei hi lawm a um lai zingin, a tira inthoka ei induong dan hi a fûk le fûk naw ennon thra ngot dingin ka ring. Hnam tinin ei MIL latuhai duot a, mark tam tak pe a, intlingtir seng nuomna le tumna lungril a um a, mark khom an hmu sang thei hrim a nih. An mark hmu le an thiemna hi a’n mil am? An thiemna le inphû si loa mani hnam tranghma ngaina leia mark ei inpek treuh treuh a ni chun mani le mani inhlèm, mani dawi sa fa ei ni ding a nih. Mani tronga inchukhai chun Pawl 5/6 an ni hin mani trong tiem le ziek thiem thawkhat ta dinga ngai an nih. Mizoram suokhai hi dannaranin chu huna chun Mizo trong an ziek thiem hman tah. Eini rawi hi College sir phak tah hai chen khom ieng leia mani trong ziek indik thei ei vang tah èm ém el am a na? Saptrong ei uor lei a nih ti ding ni inla, Saptrong thiema hril ding ei vang èm ém bok si. A nih, mark thra peng ei tiu, sienkhom ei pek hmain inchuktir thiem ei tiu. An inchuk ding lekhabuhai hi fimkhur tak le dittui taka buotsaiin, inchuk tlak thu le hlain sung sip ei tiu. Mazu khomin konglam a nei annawm. Konglam nei ve tum el loin nei veng ei tiu.

Tu lai hnai el khan ‘Insuikhawmna Chabi’ ti thupuia hmangin thusep zieka inruolsiekna a um a, ziektu 13 an um a. Examiner mi 3 kan um a, a hung ziektuhai kha an hming inchuon loa nambar chauha inchik an ni leiin, a buotsaituhai chauh naw chun tu am an nih ti examiner haiin kan hriet nawh. Electronic Mail-a soft-copy an hung thon a ni leiin kut zieka inthoka hriet thei khom a ni nawh. Kan mail-a hung lut seng kan en a, mark kan pek a. Examiner-haiin kan hmu dan tlangpui chu: (1) A thu laimu paw phak an tlawm a, a thupui tak pehela a tum tak ni lo ziek an uor; (2) Thusep ziek dan kalhmang le research thaw dan kalhmang basic rules zui nekin ringvang thu le phuok fawm histawri ziek an tam; (3) Hmar trong ziek thuah an fimkhur naw tlangpui a, ziek zom le zom naw thuah mumal an nei naw a, thu le hla trong thlier hrang lo an tam a, grammar an pal zut. A tlangpuia an thukhawchang enin, mani dawi sa ei fak miel miel hlak chu ei inruipui leiin, a zawlaidi a mi zim buoi tawl zing a hoi khop el.

Khêl Bazar

December 11-13, 2007 a Vairengtea HSA General Assembly trumin kaset (MP-3) pakhat ka’n chawk a, a kaset hming chu KHEL BAZAR ni tain ka hriet. Chu kaseta hla pakhat hming chawia an phuok a nih. A ngaizawng trongbau suok, a ‘biethudi’ hrim hrim chu khêl vong nia a ngai thu hlain a’n sam suok a nih. Chuong ang deu chu pawlitiks bazarah khom ei nei ve a, chu chu hang hril vak ei tih.

Ei dawi sa fak, thrahnemngai taka tu chena ei inruipui char char pakhat chu Mizo Union sosang laia Hmar Biela Maharaja P.B.Singh inzinin Hmarhaiin Mizo Union movement an bansan phot chun Autonomous Regional Council pek a tiem thu le an pom nuom naw thu ei hril tawng hi a nih. Hi hi thu bel chieng dawl lo a ni thu voi iemani zat ka ziek taa chuh, taktak ni-a ring nuom pawl chun an la ring zing tho. H.Thanglora thruoi Mizo Union pawl le Rochunga Pudaite phun Hmar National Congress an inkhing laia mi lungril hnêna dinga HNC propaganda thè darh, tu chena ei la’n ruipui chu a nih. A dang chu, Mizo Union hotuhaiin Autonomous District Council an hmu charin an mi thlauthlak ti thu hi a nih. Hi lai thu hi 2006 khan CHAWLOLNA-4 (Delhi, June 17, 2006) ah hieng ang hin ka ziek tah nghe nghe:

“Lusei trong hmanghaiin Mizo Union hun laia an mi lo hlèma ei ngai leia Manipura Hmarhaiin nuor thusim ei insam vet hi iemani zawnga thlir chun awm fuin inlang sien khom, chik nawkzuola ei hang bi chun ei lo mawl taluo lei le ei mawlna chu remchanga latu mi threnkhat propagandaa intol thlu mei mei khom ni inla a hoi khop el. Manipura inthoka intâl suok ding chun poisak ding khopa hrata nor a ngai a. Mizo Union pawl mi sangthum sangli velin ei chengna khaw tlawmtea ri ei lo nei rak khan umzie a nei tlawm khop el….India ramin zalenna a hmu hma khoma independent state lo suol tah Nagahai khomin tu chen hin Manipur ram hniek khat khom an la lak nawh. MNF khoma helpui an thlak san chu Greater Mizoram indin a ni a, sienkhom inches khat khomin an la zauh nawh. Khang hun laia Mizo District thar hlol lem khan chu ieng angin nor hai sien khom inkaw naw nih…

“Chun, Mizo Union hnuoia norpui an thlak lai khan Manipur Rènghai sungkuoa an suongtawlol P.B.Singh chu thil enthlithlai dingin Hmar Bielah a hung a, a ramri vai tan zawnga an lo lam huol mup mup lai dam chu ka mitthlain a la hmu zing hlak. Lusei trongin hla an phuok khum a,

State lalber P.B.Singh-an,

Union kong a dal thei lo;

Union pheisen chhimtlang thli ang,

Kan la hrâng ngei ngei dawn e

tiin. Khuo a hung lut ding kha kotsuo tinah rûn dâlin an lo dang a, sienkhom a hrik khom an sukthak nawh.

“P.B.Singh inzin le inzom hin thu bel chieng dawl lo deu el tu chen khom hin a’n dar a. An hril dan chun, P.B.Singh khan Mizo Union thruoituhai kuomah, “In movement hi suktawp unla, Manipur ram sungah autonomous district peng ka ti cheu” a ta, amiruokchu Mizo Union thruoituhai khan an unauhai leh inkopa Mizo Sorkar siema khawsak chu an thlang lem leiin P.B.Singh thlemna chu an hnawl, ti hi a nih. Hi hi pa threnkhat zu khawn chang lo thusim ni dingin a’n lang. Hi thu hi P.B.Singh ngei ka’n don a, phuokfawm a ni thu a hril. 1970 chawhma tieng chen khan Manipur pumpui hi District pakhat chauh a la nih. India ramin zalenna a hmu hlim lai, India Danpui khom ei la nei hmaa Manipur Rèngin autonomous district pek a tiem chu thil ringum ni kher naw nih. P.B.Singh kha lekha thiem le mi var tak el a na, a hril nia an hril ang hin a trong suol ring a um nawh.”

Tlangkawmna

Manipur Reng Pamheiba (1709-48 AD) inlal lai Bengali thiempu Shanti Das Goswami chu Manipur-ah a hung a, Vaisnavism a hung put lut a, an Rengpa rawiin Hindu sakhuo-ah an lut hum hum a, Goswami chun Meiteihai hi Mahabharata hun laia Arjuna le lal Chitrabhanu naunu nei sun Chitrangada le an naupa Babrubahana thla niin a hrilpek a. Chu chu taktak sawnin an chi zungzam Mongoloid ninaa inthokin Aryan thla ninaah inpèm an tum a. Arawn hmula inchei vaak anga kum tam mani inhlèma lem an inchang hnungin Aryan thla an ni nawzie an hung hriet chieng a, sienkhom law ngaina rak an hriet ta bok si nawh. An thratpuina tam tak um sien khom an sietpuina a’n ril lem. Mani inhlèma lem an changna hrik khan an sungrilah hmun a khuor a, an nungchang, mizie, detna le ram le hnam an hmangai dan chenin a thruoi a nih. An dawi sa fakin a khit nghet èm leiin, helna tinrenga hela sùt el thei chi a ni nawh.

Eini dawi sa fak hin teh, ieng angin am a mi khit ve a? Lemchang nuna a mimira ei tui hlim chêng el tah hi iengin am a hring suok ning a ta? Churachandpur Biela cheng, Kristien inti, Zo hnathlak hnam hrang hrangin Coleman dawi sa ei du bèk bêk el hi a san ieng am ning a ta? Ieng leia hrât taka dam khawsuokna lampui ding siel a, insuikhawm a, ngirhmun inzaum lem suol suok dinga ke pên neka ei zalenna sawr chin tiel tiel a, mani bing senga dai insakkhum a, sipai ei nei fir fer? Tirko Paula’n Galati mihai a hal anga, “Aw, India hmar saka tlangmihai, tuin am a dawi vèt cheu a na? Mita in hmu ve ang khopa chienga hnam tam tak chimrala an um thu histawria an ziekhai hi in tiem naw am a ni? Hnam sipai in indin leia him in ni, in him naw leia hnam sipai in indin? Ralthuom chelek an tam po leh ram le khawtlang a him nawh ti hi in la hriet ngai naw a ni? Hieng lawm hin in lo invêt el a ni maw?” ti ve tak nuom a um chang a tam.

Thuvar 26:27-a chun, “Tlakkhur chotu chu ama khur choah chun tlang a ta, lung inhlumtu chu a chungah hung inhlum lêt a tih” a ti angin, hriemhrei chelektu chu hriemhreiin, mi sietna dinga dawi hmangtu chu dawiin, a thi deu tei. Dawithiem Lalruong khom kha dawithiem dang Supheikakin a dawi hlum a ni khah. Kawlhnâma ama thlaktu dinga Pathien ruot sukhlum tumtu Saula khom kha kawlhnâmin a thi a nih. Thu indik lo trantu le khekpuitu chu khêl chirdûpah a’n tàng naw thei nawh. Mi ei hlèm hmaa ei thaw hmasa tak chu mani inhlèm a nih. Phuokfawm histawriin a mi thruoi hlat thei tawp chu phuokfawm ram a nih. Phuokfawm a nih ti ei hriet naw leia ei lo ring a ni chun thudik ei hriet chara inlamlet a nih. Ei inlamlet nuom naw chun phuokfawm jail-a intàng song ei thlang tina a nih. Chu lampui chun Sheol a sun. Ram le hnam detdo le tlo indin ding chun phuokfawm phaiphin chungah ni loin, thudik lungpui chunga innghat a ni ding a nih.

(*Pu Keivom is a retired Indian foreign diplomat and author of ‘ZORAM KHAWVEL” series. March 9, 2012 Delhi)

Tv Ruoltinkung Paruolte in Bangalore Hmar Christian Fellowship memberhai thiem taka kum iemanizat Pathien inpakna hla a an awi hnungin tuhin Album thar a siem ta a. Hmuntina Hmar nauhai ngai thei dinga zawr suok a ni tah. A dit hai chun Churachandpur a sung-le-kuo hai in ngaiven tir vat chi a ni awm. Hi video hi internet hmang hai lo en lawk dinga ama ngeiin a hung upload a nih.

 

Greta Khawbung-OptimizedOliver Intoate

New Delhi/Imphal: Miss Greta Khawbung, a Hmar girl hailing from Sielmat. Churachandpur, Manipur, studying at St. Xavier Senior Secondary School, Chandigargh, stood at 2nd Position in the National Level and among the top 1000 among International English Olympiad Competition organized by Science Olympiad Foundation in collaboration with the British Council.

Millions of students from across the Globe participated in this Competition.

What a brilliant achievement and we offer our heartiest congratulation to her.

Greta, bring more laurels for your community and country!

Imphal, IBN: Initial trends indicated the gap between Congress and others getting wider with the ruling party ahead at 19 seats. NPF was leading on 5 seats, PDF 2, TMC 1 and others 2.

According to latest reports, Congress candidate Chalonlien Amo won the Tipaimukh assembly seat in Manipur defeating his nearest Trinamool Congress rival L Fimate by over 1000 votes.

Chief Minister O Ibobi Singh and Works minister K Ranjit of Congress were leading from Thoubal and Sugnu seats respectively in Thoubal district.

Exact vote:-

55/Tipaimukh A/C :
Dr. Chaltonlien Amo INC - 4525
Dr. Lallukhum Infimate AITC - 3639
Ngurrivung IND - 99
Ngursanglur IND - 2894

Ziektu: L.Keivom* Inpui Columnist

Mihriem hi bei chauin a hring naw a, Pathien baua thu tin suokin a hring lem a nih -Deuteronomy 8:3

Sûra favang bu thlir takmeua Sinai Trening Sikul chanchin ziek tah laklaw si chun an Constitution le a poimawzie tlawmte bèk ziek lang chu thaw makmaw niin ka hriet a. Chu tieng rama chun muvanlai anga mit inlènin, mit latú tù chu bir thla veng venga man tumin ei inzin ding a nih.

Tlâng hmingthang pahnih

Baibulah tlâng pahnih poimaw èm ém ei hmu a. Pakhat chu Sinai tlàng, Horeb tlàng amanih Jabel Musa (Mosie Tlang) tia hriet, feet 7363- a insâng, Sinai Peninsula-a um, Pathienin Israelhai Constitution a rochungna tlàng chu a nih. A dang chu Kalvari tlang, Golgotha (Luru Hmun) an ti bok, Jerusalema um, feet 2550 vela insâng, Pathienin thisena mi tin sandamna ding Constitution Thar a ziekna le hongna tlang chu a nih.

Zawna pakhat, lungrila hung inlang chu: Ieng leia Sinai tlang kher kher hi Dan pekna dinga Pathienin a thlang am ning a ta? ti hi a nih. Chu zawna chu don thei naw inla khom, Sinai tlang le Kalvari tlang hi Pathienin a Constitution puongna dinga a lo buotsai lawk dan, Pathien thu ei ti vet suk-Pathienthutu chuh a thren chauh hang thlir vak ei tih.

Aigupta rama inthoka Mosie a tlan hmang hnungin Midian rama thiempu pakhat Jethro an ti naunu Zipora chu nuhmeiah a nei a, a tarpu beram a veng hlak a. Midian ram hi Saudi Arabia hmar thlang, Tuipui Sen hmawr inkhaw lut, Gulf of Agaba kam sak tienga um, 1980-83 a Saudi Arabia-a ka um laia ke ngeia ka sir ve tah ram a nih. Midian rama inthoka Sinai/Horeb tlang, “Pathien Tlâng” tia an ko bok hi kilometer 240 vela hla ni dingin hisap inla. Midian rama inthoka ran ruol le damtea inzin ding chun, ni tin kilometer nga pei fe ding ni inla khom, a tlungna dingin thla hni deuthaw a lak ring a um. A kawl hnaiah ran tlatna ding hmun hring thra lem a tam awm vei leh, Mosien a beramhai khala hi hmun chen chen a zu tlung tlat el hi a nih thil mak chuh! Tu-in am a thruoi ning a ta? Hi hmuna hin kàng si loa chîmbuk chok a hmu a, chu taka chun LALPA vantirko a kuomah a hung inlàr a, Aiguptaa bawia intâng a mihai thruoi suok dingin a tir thu ei hmu a nih (Exodus 3&4). A betu ngeiin a biekna hmun hi hmun thienghlim a ni thu a hril. Hieng lai hmun hi a hmaa inthokin Mosien a lo hmelhriet daih tah a ni thei dan ei la hril pei ding a nih.

Ni thum lamah” Pathien be dinga a mihai leh infetir dinga Mosien lal Faraw kuoma a hni vet khom khah (3:18) hi tlâng tho hi a ni ka ring tlat chu tie! Dr. E.K. Victor Pearce buotsai lekhabu Evidence for Truth: Archaelogy (OM Books, Secunderabad, 1998) hril dan chun, naua latu, Faraw naunu Queen Hatshepsut khan Mosie-in bawngchal inhlàna a Pathien kuoma hlanbiek a thawna dingin thlaler ni thum lamah tempul a bawlpek a. Aigupta mihai chu bawngchal hi pathien anga be hlak an ni a, an ran biek hlak hlanbieknaa hmang chu an ngai thei naw ding a ni leiin an hmu phak lo thlalerah hlanbiekna hmun ding tempul hi a bawlpek a nih. Chun, Hatshepsut thi hnungin khang laia Faraw-a inthrung Thutmos III chun Mosie chu Aigupta mi a sukhlum leia man tumin a zong a. A humtu tak Hatshepsut a um ta si naw leiin Midian ramah a tlân hmang a nih.

Mosie ta dinga Hatshepsut bawlpek tempul hi Sinai Peninsula hmun pakhat Serabit el-Khadim-a tempul hlui an hmu suok hi ni dingin an ring a. Lina Eckenstein lekhabu A History of Sinai (London, Society for Promoting Knowledge, 1921) a chun hi hmun hi Mosien Dan a lakna Sinai tlang ngei khah ni dingin a ngai. Hi taka lunga lekha inziek, Serabit Inscriptions tia hriet hi Munster University-a Prof. Grime inlet suok dan chun, “Kei, Manasseh, thil cho suokna khurhai enkoltu le tempula lu tak hin Faraw sungkuoa Lalnu Hatshepsut, Nile vadunga inthoka mi la suok a, ngirhmun insang le inzaum taka mi hlangkaitu chungah lawmthu ka hril (I, Manasseh, Captain of the Mines, Chief of the Temple, offer thanks to the Pharohonic Queen Hatshepsut because she drew me out of the Nile and advanced me to high honour) ti a nih. ‘Manasseh’ ti hi Hebrai tronga Mosie hming a ni a, Mosie ti hi Aigupta mihai kona, ‘tuia inthoka lak suok’ tina a nih. Roreltuhai 18:30-a ‘Mosie’ ti hi Masoteric text-a chun ‘Manasseh’ tiin a chuong.

Zêldin thubawlin, sathu hmarchadeng angin changal iemani zat polin zuk chok huom bût bùt inla. Kum sawmli lai zet Mosie chu Midian rama a thang hmang hnungin, Faraw Thutmos III a thi tah bok leiin a ta dingin ral a muong thawkhat ta a. Chu chu remchanga lain, a ran ruolhai thruoiin a tempul hi a hung kan vang vang a ni el thei. Pastor Thangngurin, “Ka hma khalin hnuoi tieng a mi lo dom” a ti anga chîmbuk choka inthoka betu, kum sawmli zet Faraw lal ina trêning lo petu chun a mi Israelhai thruoi suok dingin Mosie chu Aigupta lal inah a tir kir nawk a nih. Ieng anga fe rinin, suonlam tinreng dap khawm sien khom, a tir lui tho tho.

Hi hmuna bok hin Mosie nuhmei le a naupahai, a tarpu Jethro kuoma a maksanhai chu Midian rama inthokin Jethro chun a hung thruoi a, an infin khawm bok a nih (18:5). Aigupta ram Israelhaiin an suoksana inthoka a thla thumna ni takah Sinai tlang hi an hung tlung a (19:1). Hi tlang bula hin thla 11 zet Israelhai chu an inkul a (Nambar 10:11), chu sung chun Mosie fe thlengin an invong dan ding chipchier takin an Pathienin dan a pek a, chu chu Mosien ngun takin a ziek thlak a, a hmatiemin a taka hmang le zawm dan an inchuk pei a. An Danpui tak, Thupek Sawm (Decalogue) lem chu meiling hmawr zum hmanga intrêk chuoi chuoia lungthìr pheka a kerpek ngat a nih. Khawvel histawri-ah Sinai Constitution tluka ursun tak le râpum taka ziek hi Constitution dang a la um ngai nawh.

Tlâng pahnina Kalvari (Latin: calvaria), Luru Hmun, Hebrai tronga Golgotha khom hi tlâng naran el chu a ni naw khop el. Hi tlâng hi Abrahamin a naupa Isak a’n hlanna Moria tlâng ngei kha ni dinga ngai pawl an um. Chu tlâng chu Abraham le a naupa khawsakna hmuna inthoka ni thum lama hlaa um a nih (Gen.22:4). Chu hmun chu Davidan maicham a siemna, Jebu mi Arauna hrizawl a’n chawk (2 Samuel 24:18-25) a na, a hnunga Solomon Tempul ngirna (2 Kronikul 3:1) a ni bok. Jerusalem inhuonna bang hi a hluotu zirin an son ngun leiin, Jerusalem kul bang puo tienga uma ngaihai chun Kalvari le Moria tlang chu thuhmun ni thei dingin an ring nawh. Threnkhat ruok chun, Moria muol hi a tlang chuonhnuoi, feet 1500 vela insânga um, Kalvari ruok chu a tlâng sîpa um niin an hril bok. Tyropeon ruoma um Trapna Bang chung tak hi Tempul Muol a ni a, chu taka inthoka tlâk tienga um Kalvari an ti panna chu intung tak el a ni a, ei tlung chun thuok a lâm el a nih. A ieng ieng khom chu ni sien, Moria tlang le Kalvari tlang chu thuhmun an ni naw a lo ni khomin, inhnai tea um an nih ti chuh ke ngeia 1993-a a hmun sir vetu ka ni leiin, a chieng khop el. Khawvel hmun hrang hranga hin histawri lamthruoma ngîr, a luong khawmna dinga Khuonu ruot ni awm hrim an um a, chuong lai chun Sinai tlang le Kalvari tlang hi an thrang chieng khop el.

Ni thum lam’ ti hril taka chun kan khuo Pherzawla inthoka Tuithraphai hlatzie kan hril changa kan inkhìna chu ‘ni thum lam’ ti a nih. Ni thum pum hlum suk le tungah kea inzin ngat ngat a ngai. Chuleiin, hi thil inkhìna trongkam hin ka lung a suklêng rieu tlat: Sinai tlang chu ni thum lam, Moria/Kalvari tlang chu ni thum lam, Tuithraphai chu ni thum lam.

Hi Kalvari tlanga hin a nih Pathienin Abraham le a thlahai kuoma a thuthlung sukdikna dinga Sinai Constitution a pek chu thlak danglam si loa thisena thuthlung thar thlung a, Edena bawsietna thing kha inremna thing inchangtir a, Pathienin chatuon daih Calvary Amendments a hung puong chu nih. Chu Calvary Amendment chu annawm Pastor Thangngurin rawl tawp insuoa hienga a lo insampui kha:

Inremna thinga i tliekna hmuna chun,

Hung inthruom i ta, zalenna ropuiin,

Sä le mihriem dorâl bâng tâng an tih.

Sinai Constitution dangdaina

Constitution hi mi tlawmte thrung khawm a, thingpui amanih zu no doma tlak el thei a ni nawh. Ram le hnam inenkolna dinga a hnukpui a ni leiin, fimkhur taka duong a ngai. Mi var le mi thiem filor, dawnril, hmathlir hla tak nei, a ram le a mi chenghai chanchin le ngirhmun hre chiengtu, thu le hla thiem, abikin inrelbawlna dan hre mihai chu thlang khawmin Drafting Committee an ruot a. Chuonghai thu hung duong suok chu sîr tina lo thlirtu ding Constituent Assembly dam an indin a. India khom 1947-ah zalenna a hmu ringota chu Constitution la nei lo a ni leiin an buoipui chuk chuk a, November 26, 1949 khan Constituent Assembly chun a pom a, chu chu January 26, 1950 khan hmang tran a ni a, chu ni chu kum tina Republic Day tia ei inser hi a nih.

Sinai Constitution dangdaina chu Drafting Committee amanih Constituent Assembly amanih khom ngai loa Sinai tlanga an Pathien Jehovan Mosie kuoma a hril, a lo ziek thlak a nih. Thupek Sawm lem chu lungpheka meichok inhlapa a petu-in a kerpek a nih.

Dannaranin, Constitution hrim hrim chu Thuhmathe (Preamble) a intran a ni hlak. India Constitution chun Preamble bakah March, 2011 chen khan Parts 22, Articles 450, Schedules 12, Appendices 2 le amendments 115 (Wikepedia) a nei. USA Constitution hi khawvel constitution-a tawi pawl tak le hmang tlak pawl taka ngai, September 17, 1787-a an hmang tran tah a ni a, Articles 7 le Amendments 27 (trum 17) chauh a nei. Israel State ruok chu May 1948-a inthok khan lo ngir tah sien khom tu chen hin an Parliament Knesset-in a siem ‘Basic Laws’ ti bak chu ngaidan inang naw leiin tu chen hin Constitution puitling a la nei thei nawh. An harsatna bulpui chu, sakhaw mi inti pawlin an sakhaw dan le inzirtirna, an hnam nunphunga lo luong lut tah, an ni tin khawsaknaa an nun thruoitu danhai chu thlak danglam an remti naw bakah thlak trula an hriet naw lei a nih. Kong danga hril chun, kum 3450 lai liem taa Sinai Constitution khan hmun lien tak a la hluo zing tina a nih.

Chu chun Sinai Constitution tlozie a hril fie. Dimokrasi rorelna hnuoia Constitution po poin besan taka an nei chu Sinai Constitution hi a nih ti inla, khêl ei hril ka ring nawh. Sienkhom, Sinai Constitution khah mihriem felna hmanga zawm zo ruol a ni nawh. Judahaiin dan 613 an nei po po laia 612 zawm a, pakhat chauh bawsiet khoma thiem naw an chang tho leiin, Mosie Dan le a bebawmhai del dèna hnuoiah tu khom fel fai le thiem chang fihlim thei an um nawh. Suol ngaidamna dinga maichama ran thisen inhlàn ringota tlàk seng ruol a ni nawh. Chu ngirhmun chu Kalvari Constitution-in a hung thlak danglam leiin Paulan, “Mosie hmel êng, chuoi nawk el ding hman Israel nauhaiin an en zing ngam naw hiel khopin a ropui a, lunga hawropa ziek, thina intluntu rongbawlna hman khâng khopa ropui a ni chun, Thlarau rongbawlna lem chu nasa takin a ropui zuol naw di’m a ni? Thiemnaw inchangtirna rongbawlna hman a ropui chun, thiem inchangtirna rongbawlna lem chu a va hang ropui ding ngei de!” tiin a lo ziek a nih (2 Kor 3:7-9). Chu chu a nih Isun, dan sukbo ding ni loa sukfamkim lem dinga hung a ni thu a hril khah (Mat 5:17). Chu chu a nih Paula bokin, “Dan hnuoia um in ni ta naw a, lunginsietna hnuoia um in ni ta lem” tia a lo hril (Rom 6:14) Chu ngei chu a nih Calvary Amendment tia a bula ei hril khah.

Sinai Constitution tlangzar ni

Sinai Constitution ropuizie, thratzie, inthukzie, felzie le tlozie ei hril hman naw ding a ni leiin, mi tin ngaituo zui dingin maksan inla. Sinai Constitution a pek ding truma a petu dingin a lak ursunzie le inbuotsai dinga Mosie a hril thu chu Exodus 19 tieng hang thlir vak inla. Chang 4-6 hi Sinai Constitution ‘Preamble’ ti thei a nih. “Nangni ngeiin Aigupta chunga ka thilthawhai in hmu tah a, mupuiin a thlä zâra a tê a chawi anga chawiin, ka ta dingin ka thruoi suok cheu a nih. Tu hin ka thu a rênga zawma ka thuthlunghai in vong zing phot chun hnam po po laia ka ro hlu bik ning in tih. Khawvel pumpui hi ka ta a ni lai zingin, nangni chu ka ta dinga lalram thiempu le hnam ser hran ning in tih” tia Israelhai hril dingin Mosie a tir a. Anni chun, “LALPA hril taphot chu thaw pei kan tih” tiin thu an intiem duol duol a.

Ni thum hnungah Sinai tlangah hung trumin, Mosie a hung biek ding a na, chu chu mipuiin a tak ngeia hre a, Mosie chu an thruoitu dinga Jehova thlang a ni ti an ring theina dingin Sinai tlang bulah an inbiek lai ngaithla dingin hung an ta, an hung theina chin ding ramri khang an ta, tlâng hung tawk taphot chu sa khom, mihriem khom lungin an deng hlum naw leh thalin an kap hlum ding a nih. Ni hni sung insukthienghlimin an silfenhai sawp an ta, nuhmei pasal khom an inpawl ding a ni nawh. Chuong ang chun mipuihai chu Mosien a’n buotsaitir a, an hlàn thienghlim bok a. Nautesen enkolin a enkol tawl a ni tak.

A ni thum nia Sinai tlanga a hung trum lai chanchin ei hang tiem chu sikhlim puorin hmulthi an ding uoi uoi thei a nih. Tlâng chu meikhuin a tuom a, rawtuina meikhu anga intûr ngul el a suok hlut hlut a, tawtawrawt a’n ri ruoi ruoi a, van inrum dur durin kawl a’n lep zuk zuk a, tlâng chu sikinhning thaw ang elin a’n thin bup bup a, mipui chu triin an inthin hawp a, chil lem ri ngam khom an um ring a um nawh. Chu taka inthok chun rawlin Sinai Constitution chu a hung puong suok tah a nih. Exodus 19-a a hril dan chun, hi ni hin kum 80 mi ni tah Mosie chu Sinai tlang, Shillong Peak neka feet 914 zeta insang lem le an riebuk inkarah voi li top ke-in a tlân inlon a na, mihriem pangngai thaw ding chun thil thei lo hulhuolah ka ngai. Sawl phihrit a tih.

Khaw lai hmuna khom Constitution an pom ni le puongzar ni chun a ngaithlatuhaiin lawmin kut an ben dur dur hlak a. Sinai Constitution tlangzarnaa thrang mipuihai ruok chu thlabârin an inthin a. Mosie kuomah, “Nangman kan kuomah thu hril lem ta la, lo ngaithlang kan tih. Pathien ruok chun kan kuomah hril ta naw hràm raw se, kan thi el ding a nih” tiin an ngên hiel a nih. Mosie donna, “Tri naw ro. Pathien trîna nei a, thil suol in thaw nawna dingin Pathienin a hung fie cheu a ni hi” ti hi ngaituo tham a nih. Sinai Constitution a puong lai hretuhai hman chuonga thlabâra an inthin hawp chun, a lungsenna nia a dit naw zawng thawtuhai chungthu rêla a hang hrawk hun ding pangzatumzie lem chu suongtuo ngaina khom a um nawh.

(*Pu Keivom is a retired Indian foreign diplomat and author of ‘ZORAM KHAWVEL” series. March 3, 2012 Delhi)

Ziektu: Pu Zarzolien Keivom.

Tu khom i rong bawl nuom lo ram le hnamhai hrim hrim chu siein bohmang letder an tih. (Isai 60:12).

Ram le hnam tlaksiet tranna hi thawk le khata hung um phut ni loin taksa bung hmun khat lai chite a intran cancer zung kei angin Pathien ngaisak nawna suolin mi pakhat pahni lai zung hung kei tranin damte tein hriet naw karin hnam le ram chen a hung phur tluk hlak a nih. Eini lai khom sakhuona le khawvel thilah hotu ni nuomna le tangka sum ngainatnain zung hung kei tran peiin tuta ei ngirhmun chie-a lem hin chu ami phùr rêm trèp tah niin an lang tah. Ei suol sima Lalpa kuom tieng ei ngha kir vat naw lem chun bohmangna kotsuo ei lut zing an tah, Ka unau dittak Hmarhai, ei siet letder hma hin in ngaituo chieng ei tiu. Khawvel ropuina le mawina invêt chil el loin lungril thar puta inthlak thlengin Pathien ditzawnga thra lawm tlak le thra famkim chu hriet fie tum ei tiu.

Ram le hnam dam khawsuokna dinga bulthrut poimaw tak chu Lalpa Pathien rong bawl hi a nih ti a chunga ei Bible chang tar lang khin chieng tawk takin a mi hril a. Ama Isu ngei khom khan “Ka thrang loin ieng khom in thaw thei si naw a” a ti a nih. (Johan 15:5). Eini khâta thaw thei nei lo ei ni tlat leiin iengkim thaw thei Pathien rong bawla a thupek zawm chu ei thaw makmaw a na, chu chuh ei ram ei hnam damna ding a nih ti theinghil ngai nawng ei tiu. Leihnuoi le a sunga umhai, khawvel le a sunga chenghai arênga neitu Lalpa chu ei suklungawi phot chun ei ram le ei hnam chu a dam khawsuok el ding a nih. Tuta ei ram le hnam ngirhmun chie hi chu thlaler depa hlo mawng ang chauh ei nih; ei hmabak chu nisa lum le thli lum mut hlum el chauh ni ta niin a’n lang.

Ei ram ei hnam damna ding chun inhmangai tuona le inremna neia Lalpa rawng bawl hi a nih. Mani unau ei hmu zing hman hmangai lo chun ei hmu lo Pathien chu iengtin am hmangai thei ei ta tiin ei Pathien thu chun a mi hril a. Chi khat hnam khat Pathien hring bie inti seng seng lai bawm khata ei inlawi khawm thei naw el dam hi chanchin thra leh an inhme chie dim chu aw! Hmar hnam hmangaia ramsuok inti seng thil tum le dit khom inang ve ve ni bok, sazuk pèla ei inpêl el dam hi chu hmangaina Pathien lung a dum chie dim chu maw! ti khom hi ngaituo um tak chu a nih. Hmarhai ta dingin Pathien hi hmangaina le inremna Pathien a ni ve ta naw hiel am an ta ding chu maw! Lung inruol taka unau chêng khawm diel diel thratzie le chutaka chun malsawmna Lalpan intlungtirin, kumkhuoa hringna ding a ni thu Sam 133-a ei hmu angin ei ram ei hnam le ei kohran lai hin chuong ang Lalpa malsawmna a tlung theina dingin ei Pathien thuah insiem thar ei tiu.

Mani sin senga ringum taka Lalpa rongbawl hi ram le hnam damna ding a nih. Pen hmora fak zongtuin a sinah taima tak le ringum taka a thaw hin Lalpa rongbawl a ni zing a nih. A sin thaw thrat min hmung an ta, Pathien an chawimawi ding a nih. Kut sinthawtu khoma a sûr a sâ dawn loa taima tak le ringum taka a sinah an bùr chun a lohma suok thratin Pathien a chawimawi ding a nih. Sin thaw pei lo chun a fak khom fa lo dingin ei Pathien thu khoma a min chuktir hrim a nih. Upahai khoma “ Ei thaw dol leh dol fang ei ta, ei thaw rak leh marak fang ei ta” khom an lo ti hlak. Lekha inchuktu khoma an inchukna ngai poimawa taima taka an inchuk chun hla inchukah lo thrang ngai kher naw sien khom, lo inkhawm kher kher ngai naw sien khom, exam result a thra chun Pathien rongbawl a ni zing a nih. Inkhawm zata thrang kim, hla inchuk pel ngai lo, exam rizal a suok phaa fail rop mi chu a sakhuo biek chun umzie a nei der nawh tina a nih. Inkhawm a thra nawh ka tina a ni nawh; mani sina ringum hi Pathien rongbawl a ni thu ka hril a ni lem. Chuong ang bokin Pathien rongbawltu le hnam rongbawltu khom an nih. Pathien rongbawltu chun a rong a bawlpek ta dinga thrahnem ngai taka ka sawl ka kham ti loin thawin, a kotu suklawm khopin rong a bawl ding a nih. Hnam rongbawltu khoma thlier bik nei loa a hnam le a ram hmasawnna ding ngaituoa sin a thaw chun Lalpa rong a bawl a nih. Mani sina ringum lo le tha dûp inhrùla sin thawtu chu misuol le Pathien hming sukpawitu a nih. Mani sin sengah taima tak le ringum taka ei thaw seng chun Pathien hming ei ni lai hung mawi a ta, ei ram le ei hnam khom a hung changkang duok duok ding a ni si a.

KEIVOM RUN (Geater NOIDA)

29 February 2012.

Powered by Blogger.