Halloween party ideas 2015
Showing posts with label Travelogue. Show all posts

By Pu Ramthienghlim Varte, Shillong

            Tarik Ni 14, Thlaphur (May) 2016-a Tribal Research Institute (TRI), Conference Hall, Chingmeirong, Imphal-a  “One-Day Regional Seminar-cum-Consultation on Hmar Dialect” ti Hmar Literature Society (HLS) hnuoia Hmar Literary and Vernacular Committee, Imphal (HLVCI) le Hmar Students’ Association, Imphal Joint Headquarters huoihawtna le inzawmin resource person dinga fielna ka lo hmu a. Topic dingin “Hmar language and its development through years (Hmar tawng hmasawn Dan le an thanglien pei dan)” ti a ni nih.

                Ei Tawng le inzawma hiengang Seminar-a ka vawikhat thangna ding a ni leiin Ofis sin pawimawzuolhai inthielfaiin, thafan takin kan siem a, Tarik Ni 13, Thlaphur 2016 khan Shillong suoksanin Imphal ka vuong lut a, chun Dr Zarzosang Varte Seminar Co-ordinator kuomah kan report a.Tuhilal International Airport, Imphal-a inthawk hi chen milo buoipuitu Madame President (Hotunu Thangthatling), HYA, Imphal Jt. Hqrs.-kuomah lawmthu ka hril.

                A hun a hung tlung a, paper presenterhai khawm subject peka um anga hun bituk inza taka hmangin, hi seminar-a thanghai reng reng a tawp chenin a tin dar ka hmu nawh. Vawi tamtak India ram le puotieng hmun dang dangah seminar/workshop-a ka thangve tah hlak a, a tlangpuiin Session hnina (lunch neizo) hin Vaihai hih suonlam siema tlanhmang an ching khawp el. Ei ni chuh a huoihawt dan ei thiem bawk ning a tih, hlasak thiem tleirawlte Lorinda Hrangdokim Varte le Thangremsiem–in paper present kar lakah hla’n an min awi zing bawk leiin thu le hla an vuok fuk tawk zie khah D.M.College, Imphal-a ka kai laia BOC-a Meiteinu Hotel-a IRONBA chawkpawl huntawk, inhnik em em kan hme hlak ang el khah nin ka hriet. Seminar zo charin late Lunch neiin programme zo a na. Hi programme-a hun hmangtu ding le paper presenter dinga fiel hmun hrang hranga mihai tukhawm a thei naw um der lovin programme phuisui taka hmang a ni a, an hawi khawp el.  

Hmar tawng ziek indik harsat zie, tawng aw-phawi, ri sang le inhnuoi umzie, thluksei le tawi, tawng upa… hriltlangna nei a ni a, mifel, hrietna zau tak tak neihai le hohlimna nei a ni leiin ka hlawkpui hle a, “Seminar Thupuong (Declaration)” siem nghal a nih. Seminar organizing Committee le volunteerhai fel dan, an inpekzo zie khah mi dang khawma hmuhai sien nuom. Upa Darliensung, Chairman, Hmar Literary and Vernacular Committee, Imphal (HLVCI) le a thawkpuihai thahnemngaina khah a ropui ka ti a. HSA Imphal Jt. Hqrs. thuoitu le memberhai kha an hmel le an incheidan a mawi a, an fel a, an hmel khawm a tha, hmel hi tha ringawt sienkhawm an fel naw chun iengtina khawm an nawh. Thaw rawp chi a nih.

HMAR MARTARS DAY  :

Hmar Martyrs Trophy Organizing Board (HMARTOB) haiin hnam tadinga hringna lo inhlanhai hrietzingna dinga Football Tournament, Tuithaphai, Saikawt khuoa an nei mek a tumtiek ni Thlaphur (May) 16, 2016 programme an lo buotsaina ah ka thang nuomve leiin kuong khawm awm hman lovin Churachandpur tieng ka kai nghal a. Dr. Rosangzuol Khawlum DVO/CCpur leh kan va thang a. Manipur-a Hnam pumhuopa function neinaa ka thangna khah a sawt ta em em a, ruoltha hun sawttak kan hmupui ta naw hai leh kan hei inhmu a. Lung an lengin theitawp suoa hnam tadinga ei lo invir buoi lai dam a hung in virsuok deu zut zut a. Chubakah, kum 1959-60 hnam ei buoi nuk nuk laia thi huoma hmathuoitu, ral hmaa zam ngai lo Pu Selkai Hrangchal le Pu Damkunghai hmel ka hei hmu nawk nghal a, vawisun chena hnam tadinga an la hei pensuok khah ropui ka ti ngawt el. Chawimawina zukhawn dawng thlak chuh an va ni ngei. Thangthar thuoitutharhai reng rengin hranghlui-thuoituhluihai zara hiengchen tlungthei ei ni ti hi organization hrang hrang khawma hrea chawimawina le ditsakna hlu ei inhlan a pawimaw a, hnam changkanghai thawdan khawm a nih. Programme insersawng khah a tam em em a, a suora ei suor tluon, hmatung dawma ei dawm el a ni lei khan a ropuiin sum khawm tamtak seng an ta, a huoihawttuhai khawm an sawl hle ka ring, inpak an um. Tlawmngai taka mipui pungkhawmhai  khan programme a hlawtlingna le a ropui zie ha hipa an hril ding le an inlawipui ding khah a ieng tak am a ni ding aw ! ti ruok chuh a tawp chen ka thang ta naw leiin ka hriet bik ta nawh.

CCPUR- BANDHPUR :

                Churachandpur-a organization/associationhai hrim hrim hnam le hnam kara buoina lei dam, sawrkara ei thilphut ang hlawtling naw lei dam, inthatna lei dam le thil a rasuok mipuiin an sawr ding um hliek lo, khuo le khuo insukbuoina lei dam, hnamdang tlangval le zurui insukbuoina lei etc. dam mei meia Bandh a kakhawk thatnawzie hi mipui le mirethei hrawk/hnuk sukchatna a nih ti hre zinga hrillawk khawm um mumal lova tharum hmanga thaw thut thut ei ching a, awlsam ei ti bawk. Manipur state a um ei ni leiin Meiteihai thawdan ei lak khawm ni mei a tih. Chu nunphung (Bandh Culture) ditum lo tak ei nei hi a tha naw em em el.  Hiengang ei thaw hin mi pawi iengzam ei tawka ti ngaituo chun ei Pathien thuring le khawm an kal hlein ka ngai. Ka um sung khan Manipur tlangram le phai rama chenghaiin BANDH khah an hung thaw insawk zak zak leiin ka suoksan el thei ta naw a, ofis thil ralkanga telephone-a sukfel theilo um zing bawk leiin ka buoive khawp el a, kirna ding programme siemrem khawm thiem an tak.

A reng rengin Churachandpur khawpui le a sevela cheng hnam hrang hrang abikin hieng - Kuki, Paite, Gangte, Vaiphei, Hmar, Zou, Mizohai khawsak le chetdan hi ni dang ang kha chuh an ta naw hrim hrimin ka hmu. Asanchu, mipui verther/changchavai, ei khawthlir le thil khukpui hih a chin am a lien hnam thilin an vawr kai nghal a, a phairuom sung khawm a huopzo naw bakah Tuithapui vadunga tui luong le a panga Utawk inhram khawm a tlukphakin ka hriet naw a, nun hi a zalen naw em em, pangzat khawm ei um ka tih. Ngaituona inthuk tak neia Churachandpur boruok a khelneng-khawlnawnga a rilmu khelphaktu dam ei um chun hi hi ei hriet ka nuom-‘Roreltu khawm sawrkar ni lovin thudik le dik naw ngaituo lova a tlukvum tha le tharum hmanga awm dawr pawng hrat hrat le a khaibawr lien lien dingchangna khawpui; ei thiemna ngawi ngawia khawm ro fela rel ngaina reng umlona; a ru inno deuhai ta ding chun dam khawsuokna ding a um nawna khawpui a ni a; Archal insuol lei ringawt khawma hnam le hnam intuolvuokna suok thei zingna hmun a nih’ ti hi. Chuleiin, a ru innem deuhai chunga inthat, invuok, inhlukhum, insuollui, a san mumal um lova insuol inhal le dang dang hi a tam ding reng a lo nih.

Churachandpur-a kan zin chang ei hmasawn dan tlangpui mit ngeia hmu ka nuom hlak leiin ka thaw makmaw chuh Tuithaphai ruomsunga khuo thenkhathai fang kuola mit inlen a nih. Tutum khawm hin a pawimawna zuol zuol Saidan-a tanin Thingchawm-K.Salbung-Songgel-Tuibuang-Sielmat-Bungmual-New Lamka-Thingkangphai-Khuga Dam-Rengkai-Muolvaiphei-Saikawt-Ngurte….ka tlankuol a. Khaw thenkhat chuh mipui an pung hratin an inthang hrat em em a,  a faiin lampui (infepawna) a tha bawk. Sawrkara mipui ai-awa ngirhai le thangruolin hma an sawn duok duok a, building tha tak tak a ngir khep khup a. Khuo thenkhat (eini rawi chengna) ruok chuh hmasawn nekin a tlangpuiin khawlutna ding lampui tak ngiel khawm Tipaimukh lamlien innge an hril vet (ka la hmuve naw a chuh) leh an dang chuong ka ring nawh. Khawsung roreltuhai khawm iemani chang chuh an khawtuola khawm thuneina changzo lovin mi nuom nuom inhrawt khum le sir de tlawk tlawk an nih dam an la ti deu deu. Khawpui sung taka lem hin chuh Andaman-a Jarwa, Shompen hnamhai ang deuvin pungtieng nekin tlawmtieng hma ei sawn a, inkhat pharin zingkar arasi khawm ei thlukphak ta naw’n ka hriet. In bichieng a hun, ei insunga Sakeibaknei anga nun tawrawt hmanga invilik, a chal lien lien inram pei a, nuhmei naupang inhawk khum mei mei, puotieng thila mi le inkhing ding ruok chun naupang chite khawm ngam lo; Bandh khawm ruo muolkhawi angin an mi thaw pek khawma iengkhawm hril ngam lo ei nin an lang a. Tulai Fb tawng takah  ei lo turu buru naw khawp el.

  CCPurr-Bandpur-a Bandh khah remchanga hmangin thu le hlaa thuoitu hlunhai, hnam thuoitu le ruoltha tamtak inhmupuiin hun inret der lova thu inril tak tak hohlimpui theina le ruoltha sung le kuohai inhmupuina hun remchang a lo ni lem hlauva. Pi le puhaiin ‘Ruoltha zar le Keipui zar’ an lo ti ang khan H/S a inthawk College chena a kul a taia kan pawlpui hlak, ka harsatna kan tlun ngamna le kan zawtna hlak mi hlimthei tak le pawl inhawi em em ruoltha Dr. (Upa) Rosangzuol Khawlum DVO, Churachandpur District a zarin nuomna naa tlan kalangna ding ke a lo nei remchang bawk a, ka lawm ngawt el. CCPurr-Bandpur-a Bandh ka hmang tangkaina nive tang a tih.
 
HAWRAWP CHAWKCHAWRAWI :

Hnam damna ding chun tawng humhal a pawimaw ti hrea Dr. Thanglung inrawina hnuoia kum 1945-a Hmar Literature Society (HLS) indintuhai khan khawthlir an lo nei hla em em a. Literature tiengpang thil reng reng chuh HLS mawphurna bik lieu lieuva sie’n a um reng a. Chu sunzawm peiin vawisun chena ei hmalakna hi inza a umin hnam tadinga HLS sinthawna hi a ropuiin ei tawngin hma a sawn pei a. Naupang inchuk Bu an lo buotsai dan le MIL (Modern Indian Language) Manipur le Assam Board le University-a degree chen nei thei danhai dam, tawng hmuhalna le hmasawnna dingin hmalatu le an vetchilpuitu um naw inla hieng chen chen hi ei phak naw ding a ni a. Ei tawng hi Univ. level chena humhala ziekin ei inhuon khum an ta leiin hnam chuh bo mei mei ta naw ding a nih ti thu dam kan hril tlang a. HLS-in lekhabu a suthai copy iemani kan chawk nghe nghe a, vangnei kan ti khawp el. Ei tawng sukhmasawnna ding pawimaw lekhabu hieng – Hnam tobul, Thawnthu, Tienami, Tawnglamkei, Tawng upa, Saihla, Hnam hla, Drama le dang dang ei mithiemhaiin zieka HLS-in a tam thei ang sut dan ding le inchukna tieng khawm a neka insang lem M.A. M.Phil, Ph.D. degree chen nei theina khawpa thu le hlaa hmasawn dan ding, huopzau deuva hma lak a tulzie dam le pheikhai inruol taka hmun hrang hranga um Hmarhai hi thangtlang a tul zie dam kan hril a. Ei mithiem lekhabu buotsai nuomhai tading khawmin HLS-in sut a nuom a , an pei zing a nih. Thangruol a tul.

Hienga ei fe map map lai hun iemani chen liem tah a inthawk ei tawng ziek dan fe lai zing hmasawnna ding ngaituoa sukdanglam nuom mimal (pawl nilo) mithiem thenkhat ei hung suok tan a. A  tha. Inthuruol taka hnam pumhuopa hmang dingin hnam thuoitu le hmalatu HLS-haiin hril tlanga thuthlukna thatak siema zui nisien chuh kei tak takin sukdanglam chuh tha ka ti awm ie. Amiruokchu, ei hawrawp sukdanglama a thara naupang inchuk bu po po tlak vawng ding chun a bula ei tan that a hung tul ding a na, Board le Univ. hai chen hrietpuina dam le dan le dun hraw ding tamtak a um a. Chubakah, dilsut taka ngaituo chun Tr, O, Aw… hin ei hawrawp tlak tum tak ai a aw zo chie nawna a um nia hriet leiin a pangaia fe tha ei ti tlanga ei fedan pangaia fe map map ei nih. Hi hi mimal thila lak chi khawm a ni der naw a, Hnam issue a ni leiin tuta ei fedan hi  mipuiin inza taka zawm el chuh a hadam tak a, ei pathien thuring le khawm an hme hlie hlie’n ka hriet.

 Hawrawp ziekdan sukdanglam ding tak tak chun a kakhawk tamzie chuh tuta ei hawrawp ziekdan pangaia lekhabu ei lo siem tah hai kum 1995 chen khawm khan 420 bawrvel ei nei tah a, mithiem ziekmi ei hung pung hrat em em a, tulem hin chuh Hmar tawng lekhabu hi a sangtel a tlingphak tah mei a ta, hienghai hi hnawl a hung tul ding lem chun buoina tam hleng a tih. Chun, hawrawp sukdanglam nuom pawlhai hin an ti ang takin thaw inla khawm hieng buoina tamtak chingfel dinga a hmatawnga thangin mawphurna an lak ngam ka ring bawk naw a. Chuleiin, mipui ei lan lungruol tawk naw a, nuom ela tawng ziekdan tlakdanglam el thei a ni naw leiin vawisun chen hin ei tawng ziekdan pangai A AW B…hmanga inchukbu buotsai naupang tam takin lungril thienghlim tak leh an inchuk tlut tluta hiengchen Pathien zarin ei tlungphak an tah.

Hienglai zinga ei thuring bulpui le innghatna Baibul le Magzine, Journala hai Tr le dang dang hmanga ei hawrawp fepui dan ni lova ziek hi a um hlak a, hi thil hin tu dang khawm a sukbuoiin a suksiet naw a, a sukpawi naw bawk a, a tuortu chuh mipui, naupang Hmar School a sei liehai le Hmar (MIL) inchuklaihai an na, a bikin English medium A B C a seilienhaiin an tuor hla zuol bik a nizie tuta kan zin sung khan HLS thuoitu, mipui, Inchuktirtu le inchuklaihai a inthawk ka na ngeia ka hrietin pawi ka ti thar em em a. Hnam inthuruol lo ei nizie suklangtu a ni bakah a kakhawk thatnawzie chuh naupang inchuklai lungril inthieng, suolna nei derlo tawng ziekdan indiklo kawkhmutu le sukluhaitu a nih. Asanchu, Baibul version tr hmangna sungkuo a seilien naupang eilo um naw thei naw a, tr or o …. an hmang khah thawsuolah an inngai nawh. Hmar MIL School Teacher haiin Tr le O le Aw… Hmar hawrawp le tawng ziekdan indiklo a nih ti an hril pha ‘Baibul-ah khawm an hmang tlat chuh’ dam an ti hlaka an dik naw ti hrehai sienkhawm examna ah ziek/hmang chang an lo nei naw thei naw hlak leiin a pawi em em a nih. 

Amiruokchu, ei Hmar school-a hotuhai le MIL subject Board le degree-a inchuklaihai exam answer paper checktuhai an fel hram a, hiengang hawrawp indiko hmangtu an lo um khawmin a thei chin chin hrietthiemna le lungsietna’n infail tir em nek chun tiin mark an pek tawk tawk a, hienghai leia naupang mark an beisei ang hmuphaklo khawm an um hlak a nih ti hi ei ngaituo phak a tul. An ni chauvin an tuor nawh, thangthar Hmar tawnga thil ziek nuom tamtakhai sukbuoitu le sukluhaitu khawm a nih. A pawi ngawt el.

India mipui zalenna rama cheng ei ni ti leia nuom nuoma inper-kalang chun zalenna hmangsuol thei a na, hmangsuol leiin hnamin a tuor thei a, Jail bang chen khawm zut theina a nih ti hi hriet a tha a. Thildang hieng - kohran pawl, politics-a kuongkhata ei umkhawm thei naw hi chu a ni ni nisien, thu le hla hawrawp hmang danah bek hin chuh inthuruol inla nuom a um. A liem tah chuh a liem tah ni sien, ei thawsuolnahai theinghila ingaidam tuo’n tuta inthawk chuh ei tawng ziek le hawrawp hmang danah pheikhai inruol taka pen a, a dai ner le thil chawkchawrawi zawngin article, lekhabu le dang dang ziekin ei thiemna varna hmang ta lova lungruolna tlangsipa chuongin thangruolin hnam tadinga kal pen sau sau dingin tiemtu le ka hnam chanpuihai ka ngen takzet cheu a nih tiin kan zinna-XV thu le hla suk tawp el ka tih.

                                     “Tawng a dam chun hnam a dam,
                          Tawngin hma a sawn chun hnamin hma a sawn”.
               







By Prof. Lal Dena, Inpui.com Patron

Mi rama ka um sung hin,
Mi khuoa ka cham sungin;
Ka khatin ka um ngam nawh.
-Upa Ngama

Thlazing, 1950 khan Pu T.Khuma Songate’n “Thangtharha’n khuovang lasi nekin, Kawrvaipui dar ang kan sai NEW DELHI” ti’n hla mawi tak a lo phuok a. A tira a taka dar ang sai phak tak tak tuhai chu kum 1972 laia inthawka ka pu L.Keivom, J.C.Nampui, L.T.Pudaite, L.B.Sinate le Daineikung Pudaite-hai chauh an la nih. Dr Lalzakung le keiin kan zuk belsa a. Mizo Fellowship khawm E-24, Green Park, Pu Daineikung inah tan a ni nghe nghe. Vawisun ruok hin chu Delhi khawpui hi dar ang ei sai chauh khawm an ta nawh, “ka ta” ti theitu dawrzawn khat vel ei um tah a; sinthawna nei le inchuklai kum tin a zatelin ei buolriek zing ta bawk. Pathien chawibiekna hmun hni ei nei ta bawk. Hma ei sawn hrat khawpel.

Prof. (Dr.) Lal DenaDelhi sirsana hmangin July-August, 2014 thla sung khan India khawpui thenkhat hieng Shimla, Bangaluru, Pune, Mumbai, Dehradun le Missouri-hai sirna hun ka nei pha khiet a. Delhi khaw lum hnungsawnin, July 29-30 khan Shimla, Himachal Pradesh khawpui Pu Rh leh kan hang hang sir luot a. Hi inzinna chanchin hi Shimla Notebook tiin Saptawngin Delhi Thurawna le Hmar Inpui-a hai ka lo thawn tah nghe nghe. Eini Zohnathlak le Nagahai chauh him ei nih, rem le rem loa rawl kho kar le tenbarama khaw siem ka lo insawn a. E heuh! Himachali-hai tak tak an lo zuolkai. An khawpui chung kaina dingin electric lift tum hni hmanga kai a ngai. Chu hnunga kea iemani chen lawn hnungin Mingo roreltuhai um laia Viceregal Lodge tuolzawl hnuoi Candle Square ei chuongkai tawk a nih. Sum zingna khela khawpui a ni ringawt el. Ral khata en chun Shimla khawpui hi khuoithlar khawm a hawih. Hi khawpui hi Mingohaiin nipui changa chawl hadamnaa an lo hmang hlak a nih. Lamlienpui baka, Kalka khuoa inthawkin Shimla tlung zakin rel lampui a um bawk a. Hi rel lampuia hin leilak 806 le tlang ver 103 a um a. Mingoha’n Shimla hi an lo ngaisang vieu ning a tih, “British Jewel of the Orient” an ti hiel a nih. An roreltu pawl le an engineerhai pa naran chu an lo ni tawp el. An thilthaw le kutsuokhai vawisun chena ha hipa hril ding a la tam.

Shimla panna lampui Dharampura inthawka kms 30 vela hlaa Subathu khuo hi inchik tlak niin ka hriet. Hi khuo tlung tawm hin Assam Rifle Training Camp a um a. Chu sunga chun Bishenpur Lane, Thoubal Lane, Ukhrul Lane, a dang dang (add) sign board ei heih hmu chu, Manipura um ei insawn hiel. Hi hmuna thil theinghil ngailo ding pakhat chu lampui sira pucca in ruok a nih. A hmel enin tlawm sienlakhawm, Pathien Mithienghlim Sadhu Surdar Singh lo umna le a tawngtaina hmun a nih a. Hi hmuna inthawk hin Himalaya tlang a pana, hmelmaha’n an thata amani, vur del hluma amani, an nawh leh, a hringa vantirkoha’n van tienga an thuoi el tu khawm a hre chieng an um nawh. Hi Sadhu Sundar Singh tawngtaina in hi national heritage-a puonga hum thei ni sien nuom a um ngei.

Subathu hmunah bawk hin Weslyan Methodist Church (1876-a indin tah)-ah Pathienni zantieng Hindi service-ah kan inkhawm a, Mizo nuhmei pastor Lalhmunliani enkawlna hnuoia um a nih. Pastor Lalhmunliani le Mizo 25 vel Zoram Evangelical Fellowship hnuoia rawngbawlin hi khuoah vek hin Shantiniketan Children Home an enkawl mek. Hi ni Pathienni zan bawk hin Mizo Fellowship-a kan inkhawm nawk nghe nghe. Inkhawm vawngtu le thuhriltu nuhmei vawng an nih. Inpak an um ngei.

August 8-in ka tunu Bengaluru-a lekha inchuk leh Delhi suoksanin Bengaluru kan pan a. Bangalore khawpui lailunga um Lalbagh Botanical Garden chauh ka fang hman hram. Hi huon hi kum 1760-a Haidar Ali, Mysore Rengpa mimal huon acres 40 biel vela lien a nih. A naupa Tipu Sultan le British roreltuha’n an hung suklien pei a. Tu lem hin chu Karnataka sawrkar enkawlna hnuoia acre 240-a lien a ni tah. Hun tawite sunga kea fang suok ruol a ni naw leiin motor ke thum nei, a bang bova mi sawm vel chuongin kan fang a. Haidar Ali hun laia thing le ruohai chu a rapthlak ie. Hi huon chanchin ringawt khawm hi a hrana thusep ziek khawp a nih. Hi huona hmingthang tak chu Glass House par mawi chitin chitang inentirna hmun a nih. Tuta tum Independence Day-a inentir ding par vul chi hran hran an lo sie khawm lai a ni leiin, ennuom a um ie! Hi Glass House hi diamond hmel puta, kum 1889 –a John Cameron hun laia Prince of Wales India rama a hung inzinna hrietzingna dinga siem a nih. Crystal Palace of England anga induong a nih a, hi sunga parhai sik-le-sa ngei zawng dinga siem a nih. Vawisun chen hin Lalbach lungmantam anga ngaiin, kum tin vawihni parmawihai inentirna hmuna hmang hlak a nih. Nupa tuok le inngaizawngihai ta dinga romantic deuha hun hmang theina a nih. Bangalore-a fe chun hi hmun hi fang ngei chi a nih.

Bengalore-a inthawkin Pune-a HSA Fresher Meet nang dingin ka vuong phei nawk a. Pune hi Mingo roreltuhai um lai chena sipai tieng hmun pawimaw a Io nih. A boruok a deiin an hawih bawk, multi-storey building thar a pung hrat em em. Hi fresher meet ni hin unaupa Darzakhum, IRS, Mumbaia Regional Commissioner (Income Tax) chu khuollienin a hung a. Inkhawmna chu Union Bible Seminary Hall-ah neiin zantieng ruoi kil a nih. Hi ni hin Sielmata ka tuolbawm hlui Mrs Lalnunsang Zote kan hmupui hlauh a. Ama hi Pune-a a ram mi pasala neiin kum sawmhni chuong zet a lo um tah. A nauhai chun Hmar tawng indak hlawkin an hmang chauh khawm an nawh, “bu ka bak” an la ti deuh deuh! A va heih thaw tha de aw! Hebrai le Hebrai kara insienghai hmanin mani tawng an theinghil laia. Nu entawn tlak a va nih deh. Pune-a Sinlung valhaiin a nau nunghak pahnihai kha chu insuo naw hram hai sien ka nuompui.

Hi ni hin nikuma Miss HSA lo ni tah, hmai inzawm tiengpang met, sam sen a thlaia kawng chen vuok, puonbil dum a sir kawng chena inthler, nal tawka inkhaithli le ngo huntawk char ka hmuh a. Eini Zohnathlakhai mi siemna ding hin Pathien a themthiem tawk nawh ka lo ti hlak a. Ei hnar le ei mita bel ding a tlasam ti inla, ei kerai tieng a lo belsa nawk ang lawih si. Hi nu siemna ding ruok hin chu Pathien a va themthiem de aw ka ti vawng vawnga, a hming ka zuk hriet el naw leiin “Hmar European Lanu” ka ti el! A kal hei pen chang a mal var inlang zawk zawk khan Sinlung valbuonghai mit chauh a suktlai nawh a, kei Senior Citizen kum sawm sari paruk chauha naupang mit khawm a suktlai. “Khawi lam lanu nge maw I ni le? Tu hrailengchawi nge maw I ni le? Aw! hmel tha, aw! hmel tha…”tia chibai ka buk naw kha kan sir thlawt el. A zing Pathienni inkhawm tinin chibai buk tumin ka vel deuh leh, sir khat tieng a lo inrel hmang daih nawk ta si! Who Kaun thi!

Pune-a hin ka tunu Lalfamkim Songate bengvarna leiin, Pune University-ah talk “Strangers in their own land: The Experiences of North Easterners in major Indian metropolitan cities” ti hrilna hun ka nei a. Lawmum ka ti ngei. Mingo nunghakhai dam an hung thang ve. Hriltlang huna ka tum reng khawm ni loin, “Keini North East mi chu, Hindu caste system puotienga um kan ni a. Scheduled caste le angkhata mi ngai thei naw ti niu. Keini chun tu khawm kan hmusit nawh a, tu khawm kan ensang bawk nawh; chunga arasihai chauh khi atungin kan en hlak” ka ti a, ka tu-le-te hung ve hai khan an lo lawm hle. Hi talk hi Internet-haiah TNT-a mi ditsaktu thenkhatin an lo insuo leiin, Imphal daily paper-ah hai chen news itema an lo insuo ve a, lawmpuina phone khawm Imphala inthawkin ka dawng rawn pha.

Lalfamkim-in Pune University campus a mi fangpui zoin, Dr.Rev Lamboi Haokip, Lecturer, Union Bible Seminary-a umin, Pune khawpui ramtin a mi fangpui nawk a. Zawlbuk (sawm) experimental basis-a an din dam a mi enpui a. Unau suopuihai ma ma hi an lo indaih zai. Zantieng an campus-ah kirin Pu Lamboi quarter-ah suopui Bible inchuk thenkhat hai leh hohlim zoin, zanbu dam kan kil a. Pu Lamboi hi Aberdeen University-a theology-a doctorate degree zu la zo deuh char, Pune-a hung kir nawk a nih.

Pune dawta Mumbai ka sir a. Ei hriet seng angin Mumbai hi India khawpui hlun le hausa tak a nih. India mi hausa millionaire ruol tam lem um khawmna commercial center ropui tak a ni a. Sindhia mihausa thenkhat lem chu an insawng dining hall bula swimming pool nei dam an ni tawl. An ruolhai dinnera an fiel chang, nunghak ruol saruoka tui inhlieu inentira, scothy whisky inkhiet thei an tam. Chuleiin, India ram pumpui income tax a zatve neka tam Mumbai khawpui ringawta hin Central Sawrkarin a hmu a nih. Lengna hmun inhawih langsar tak chu Chowpatty-a inthawka intan Nariman Point chen tlung Marine Drive an ti khu a nih. Zan a hung inthima, kawlphe meivar an sit pha lem chun a mawi zuol.

Pu Darza’n office kai thul thakin a mi lengpui a. Mumbai tuipui kam Portuguese-hai lungphun Bandra Fort-a inthawkin khawmuol le tuipui kan thlir vel a. Shah Rukh Khan bungalow inlangtheina hmuna thla chu ka lak kha tie. Hi zo hin Juhu Beach tieng kan tlan phei nawk a; Amitab Bachchan gate bulah thla chu kan zuk lak nawk hram. Sachin Tendulkar in hraw a remchang ta naw leiin, ka hmu ta nawh. South Mumbai tieng ka nauhai Dr Laldaikim le Darthangluoi inah kan sawn phei a. North Mumbai le South Mumbai infepawna leilak tak tak hi a ropui ie. Hun sawt ka cham thei naw leiin, Laldaikim-hai pansak taka Hanging Garden, a hnuoi water reservoir, India zalenna suoltuhai laia hmingthang ve Pherozshah Mehta hming chawia kum 1821-a an lo siem ta chu kan hang sir hram a. Hun a tawi a, “Saw saw Mahatma Gandhi chengna in. Saw va saw M.A.Ali Jinnah in, a naunu’n a hung inchu nawk a, iem an chang pei ding” tia mi kawkpekin ka thlir liem tawl mei mei. Mukesh Ambani in sawng sang helicopter tum theina le Lata Mangeskar in chu Sura favang bu thlirin ka en hman vuoi. Victoria station le Muslim firfiekhai kut hnung dam kan thlir vel a. Thla khat bek chamin mihranghai sulhnung thua ka lo inchuk hai hi a tak ngeiin hang suih zawm nawk lang chu hrietna muk zuol ngei a tih.

Mumbaia inthawka Delhi pan nawkin, kar khat ka cham hnungin Pu RH leh bawk Dehradun August 30-in Mrs Siempui (late Dr Baby Kuruvilla nuhmei) leh kan pan nawk a. Chawhnung tieng Missouri kan hang sir vuoi a; ropeway-a dam intulin kan hung thla nawk el a; tawngkhawp a um naw hle. Nupa tuok le inhmangaihai ta dinga hmun dit um, zan hni zan thum bek riekna chi a nih. Khawpui tina tlawmin tam inla, Hmar Christian Fellowship a lo um pei a. Dehraduna ei mihai inkhawmna chu compound lem chu compound lun tawp a nih. North East Fellowship inkhawm ruolin fellowship dang dang panga neka tam an inkhawm. Derhadun-ah hin Thawtanni la chama, Captain Mercy-hai leh ruotuoi khea fe dinga program siemsa a nih a. Pherzawl tlanga high sikul tina ruolcham le rawtuoi khe kha ka sunzawm nawk ding a nih ka ti a, ka phur vei leh! Colonel Vikram Mercy inah a hung lenga “Ka scorpia-in ka khat chauha Delhi pan ding ka ni a. In nuom leh, hung tan la” a ti a. Ka ruolpa damnaw leiin zuih a rawt a, Pathienni sunbu fak khawpin Delhi kan pan nawk nghal.

Kan zin sung po poa ka lungrila um chu thil pahni a nih: Hieng ram le khawpui po po hai hi Mingo tlawmte Robert Clive rawia tanin hun sawt rak loa an hung hne fai vawng el a na. British roreltu (colonial officials) mi 800 vel chauhin ui thi hnukin an mi lo hnuk el chu a nih a. Thil an lo va hei thaw thei bik de aw! Pahninaa India ram tak tak (real India) hi Deccan plataeu le Indo-Gangestic phaizawl chauh hi a lo ni lem. Eini rawi Indo-Mongoloid, hmel le nunphunga khawm ei lo danglam bik a. ei chengna tlangram British ramper hlutsak pawlhai leiin India bereiah an mi lo sung sa ve mei mei a lo nih ti hai dam hi ka ngaituo neuh neuh a. Sienkhawm insukneitua, India khuo-le-tui ringum tak niin, a hnuoia Pu Rev Thattinlien Sungte hlaphuok khu saka, insuklungawi el hi ei himna tak chu a nih ti’n kan hnem ta lem a nih:

Kan nu India, Chunnu India,
I hraitehai kan ni;
Hnam lungmawlha’n
I par tlan ve kan nuom,
Keini khawm I hrai kan ni,
Kan ram kan hnam hre ve rawh, Jai Hind.

Powered by Blogger.