Halloween party ideas 2015
Showing posts with label Dr Lal Dena. Show all posts

Chang thlang: I thu hi ka kehai ta dinga khswnvar, ka lampuia dinga var a nih. Inpakna Hla ,119:105 (Bible Society of India)

By Prof Lal Dena

Bible chel tlat rawh,
Bible chel tlat rawh;
Bible hi ei thuoitu meivar a nih.

Bible Sunday hi Mary Jones hrietzingnain Kristien khawvel pumpuiin kum 1910-a inthawk khan December chawlni hmasa taka an lo hmang tan tah a. Eini lai ruok chu iengtik hun khan am hi hun pawimaw hi ei lo hmang tan vea ti ei hriet chieng nawh. Chu chu a pawimaw tak a nih nawh a; a pawimaw lem chu - iengleia Bible Sunday hi Mary Jones hrietzingnaa inser am a nih ti le Mary Jones tum a niha ti hai hi an ni lem.

Mary Jones hi Welsh sungkuo rethei tak December 16, 1784-a pieng a nih a. A pa chu Jacob Jones a nih a, puonkhawngtu sin thaw hlak a nih. A nu hming khawm Mary Jones tho a nih. A nu le pahai hi Welsh Calvinistic Methodist Kohran an nih. Hi Kohran hin ram dang danga misawnari tira rawngbawl dingin Welsh Calvinistic Methodist Foreign Mission Society (WCMFMS) a lo indin a, an misawnarihai chu Mizoram le Meghalaya chena khawm rawng an hung bawl a; chu zar chu eini rawi khawma ei lo zo ve phak a nih.
Hun sawt naw te hnungin Mary chu a pa’n a thisan a, a nu hmeithai leh inrieng tak le harsa takin an khawsa tan a. An khuo tak hi Cader Idris tlang bul. Llanfihangel-y-pennant, Merioneth, Gwynedd (North Wales) laia um a nih. Khuo chite hmun kilkhawr a ni leiin, vawisun chen khawm hin mobile reception khawm a chau hlein an hril.  

Rev Thomas Charles, Bala-a um chun miretheihai ta dingin circulating school (sikul fe kuol) an din a, chutaka chun Mary Jones khawma ziek le tiem a lo inchuk a, amiruokchu insung retheina leiin an chuk sang theih nawh.

 Kum 8 mi a nih chauh a, a piengthara inthawkin Mary Jones hin Bible tiem chakna le mawrna dang ruol lo a hung nei tan a. An khuonah hlak Bible tiem ding a um si naw leiin, an khuoa inthawka mel 2-a hla Penybreniau Mawr farmhouse-a Bible tiem dingin kar tin kum 6 sung ke lawngin a fe hlak. Ama puol ngeia Bible inchawka tiem chu a duthusam lien tak a nih. Khuoi dam vaiin, khuoizu a zawrnaa inthawkin kum 6 sung shilling 17 an khawl chun Bible chu an chawk thei ve tah a nih. Sienkhawm Mary Jones-hai khuoa inthawka Bible inchawk theina hnai tak chu Bala (Mid Wales) khawpui mel 28-a hla a nih. Kum 1982-a Wales-a kan zin tumin Bala khawpuia Pi Tei (Gwen Rees Roberts) le Pi Hlimi (Gwen Evans) hmu dingin ka umna National Library of Wales,Aberyswyth-a inthawkin Theological student Richard Pooley-in a mi va fepui a. Pi Hlim-in dal zeu le kelsa chartangin a lo suonga, Duhlien tawngin tawngtaina an mi’n neihtir zoin sunbu chu tlai takin    kan fak tah a nih.                  

Mary Jones chu kum 15 a ni kum 1800-in an khuo Llanfihangel-y-pennant maksanin Inringni’n Bala-a Rev Thomas Charles Biekinah Pathienni tuk sacrament kil hman ngei ding le Bible inchaw dingin ke lawngin muol tin tlang tin, ruom le lohai fe tlangin zan khawvara lawnin Bala chu a tlung tah a nih. Hi ni le zana Mary Jones thafan dan ding le a pheikhai zang dan ding mawl hi suongtuo thiem an tak; a ke kham le sawl khawm hre fu naw nih.

Mary Jones-in Bible an chawk dan hi hril dan pahni a um a. Hril dana pakhata chun Rev Thomas Charles-in Welsh Bible kawl a lo neih tah nawh a, a um sun khawm huollawksa vawng a ni thu Mary Jones-in a heih hriet chun, a tap hlawl el! Rev Charles-in a lunginsiet taluo leiin mi dang ta dinga pakhat a la sie chu Mary Jones an chawktir ta a nih.  Hril dan pahnina chun Mary Jones chu ni hnu sung la nghak dingin hrilin a um a; ni hnungah chun ama ta ding le a sunghai ta ding khawm an chawk tia hril a ni bawk. Kum 1982-a Bala ka sir tumin Thomas Charles Biekinah glass frame sungah “Mary Jones Bible” tia an mi kawk hmu kha, an lo sawn ta mani ding tuhin British and Foreign Bible Society’s Archives, Cambridge University Library-ah sie a lo nih lem tah. Mary Jones-hai sung Bible pakhat dang chu tuhin National Library of Wales, Aberstwyth-ah sie a nih bawk. Hi library-ah hin thla 2 deuh thaw ka um nghe nghe.

Mary Jones chu Bryn-crug-ah puonkhawngtu Thomas Lewis leh an inneih a. Kum 80 damin, khuo hmuh theih ta loin December ni 28, 1864-ah a Lalpa kuomah a lo chawl tah; a ruong  chu Bryn-crug Calvinistic Methodist Chapel thlan muolah phum a lo ni tah. A lungdawhah chun hienghin an ziek:”IN MEMORY OF MARY JONES, WHO IN THE YEAR 1800, AT THE AGE OF 16 WALKED FROM HERE TO BALA, TO PROCURE FROM THE REVD THOMAS CHARLES,B.A. A COPY OF THE WELSH BIBLE. THIS INCIDENT WAS THE OCCASION OF THE FORMATION OF THE BRITISH AND FOREIGN BIBLE SOCIETY. ERECTED BY THE SUNDAY SCHOOLS OF MERIONETH”. Hi hi Welsh tawng khawmin ziek a nih bawk.

Mary Jones nunin Kristien khawvel a nghawng dan le a nuna inthawka nang le keiin inchuk ding ei neih thenkhat zuk la suok ei tih.

1.British and Foreign Bible Society Indin (BFBS): Mary Jones-in Bible a ngainatna ra suok pakhat chu British and Foreign Bible Society indin a nih. Rev Thomas Charles chun Mary Jones ang bawka Pathien thua dangchar mirethei Bible tiem chak si Wales rama mi iengzat khieu am an um ding, iem thaw thang a ta ti a ngaituo tan a. Council of the Religiuos Tract Society kuomah chun Wales ram ta dinga Bible suttu le semdartu ding society thar indin a rawt tah a. Chu lai huna thuoitu hmingthang John Hughes chun hieng hin a dawn a:”Wales ram ta ding chauh maw! United Kingdom ram pumpui le khawcel pumpui ta ding khawm tie!” Chuongchun kum 1804 khan British and Foreign Bible Society chu indin a lo ni tah. India ram chu British rorelna hnuoia inthawka a hung zalen hnung chun Bible Society of India (BSI) khawm a hranin a hung ngir tah a. BSI hin tawng iengzatin am Bible a sut tah a? Bible Society hin ram hran hran 200 chuong zeta Bible suta rawngbawlna a lo neih tah a nih. Nang le keiin Bible man tlawmtein ei lo neih theih pha tah a nih hi. Lalpa chu inpakin um raw se.

Lal Dena Bala Lake bulah; Lal Dena leh Pi Teii-hai
2.Bible thawn dar: Mary Jones-in ama puola Bible a neih el hi dittawk loin, ama ang bawka Wales rama mi retheihai le ram dang dangah chen khawm Bible thawndawk chu an vawih em em a. A sum hmusuoka inthawka a ngamtawk Bible Society rawngbawlna sinah a pek zing hlak a. BFBS indin kum 50-na lawmna kum 1854-a an neih tum lem chun China rama Thuthlung Thar makteduoi thawnna dinga special collection an lakkhawm zatve chu Mary Jones-in a thaw tia hril a nih nghe nghe. A va ropui de! Entawn tlak a va ni de! Eini’n Bible ei neih hi dittawk el loin, a la neih ve naw hai ta dinga thaw hi ei bat a nih.

3.Bible tiem taimakna nun: A chunga ei hril ta ang khin Mary Jones chu kum 6 sung kar tin mel 2-a hla Penybreniau Mawr khuoah Bible tiemin a fe hlak ei tih kha. Ama puola Bible a neih hnungin a dam sungin Bible hi vel 4 a tiem suok. Eini lai khawm Bible pumpui vawi iemani zat tiemsuok ei tam tah ring a um. Kei hi vawikhat khawm Bible la tiemsuok lo ka nih a. Mary Jones chanchin ka hang hrietthar nawka inthawk hin chona lien tak a mi pek a. Vawikhat bek chu Bible tiemsuok ve dingin thutlukna ka siem ve an tah. Eini rawi tam tak chu: “Dumbawm chawi ding hemil leh, la nawk ngei nei. Bible chawi ding hemil leh, la kit ngai lo” ti pawla mi deuh vawng ei nih. Mary Jones angin Bible tiem hi thlada nawng ei tiu

4.Mary Jones Hniekhnung (Mary Jones Walk): Mary Jones-in an khuo Llanfihangel-y-pennant-a inthawka Bala pana a heih pensuok kha khawvelin la lungkham a tih ti ngaituo phak kher naw nih. Amiruokchu, kum 2000-a Mary Jones Walk Bicentenary lawmnaa hmang hman dingin, Bible Society chun Mary Thomas chu Mary Jones lampui hraw suihsuok dingin an ruot tah a. Mary Thomas chun Mary Jones-hai khuoa Mrs Margaret Rees, nu chinchang hrie, Church Warden le Lecturer kum tam tak lo thaw tah, a hun laia ‘a mine of information’ (hrietna hnar) ti hiela hriet chu rawnin MARY JONES WALK ti a lo  buotsaih tah a.

Llanfihangel le Bala khawpui kara lampui, ruom, muol, tlang, lo, vadungte, dil le khuohai an hming ziek dapin a ram lim leh siemin kum 1999 April thla khan Presbyterian Church of Wales East Meirionnydd Presbytery-a thalai 30 pawl leh Mary Jones Walk tia hriet chu hlawtling takin an lo zo fel tah a nih. Chu lekha chu tuhin Bala College, Presbyterian Youth Centre of Wales-ah mi tin hmu theih dinga sie a nih. Hi taka inthawk hin mi pakhat chauh khawma Pathien ta dinga inpetu chun a thiltha thawin khawvel a nghawng theih ti ei hmu chieng. Nang le kei khawm ringum taka Pathien ta dinga sin ei thaw chun ei Kohran, khawtlang, ram le hnam ta ding chauh ni loin, khawvel hriet khawpin sin ei thaw thei ve. Chu ding chun in buotsaih ngam am leh?

Vawisuna Bible Sunday ei hmangna san Mary Jones chanchin atlawm azawng ei zuk tarlang tah a. Ngainuom a va um de ti el loin, Mary Jones nuna inthawka inchuk ding thupui 4 ei laksuok hai khi a taka thaw ve thei dingin hma lang ei tiu. Hi hi nang le keia ta dinga chona ropui tak chu a nih. Mi’n an thaw thei chun, ei thaw theih ve naw dim a nih? Pathien leh chun, iengkim hi thaw theih a nih si a.

Bible chel tlatin um la, ro chunghnung tak,
Thlarau hringna le sandamna a nih;
A hlutzie mihriemin an hriet seng naw chu,
Zawng la, aw thlarau, a malsawmna chu.

Unau dittak, Lalpa thu chu ei kehai di’n khawnvar, ei lampui elvartu ni mawl raw se. Amen.

*Hi thusep hi Bible Sunday Hmar Christian Church, Imphal, 1 December, 2013-a Dr Lal Dena  sermon laktawi a nih.

By Dr. Lal Dena,Imphal.

Churachandpura ka kal apiangin New Bazara Synod Book Room ka tlawh zia thin a. Ka chhiar duh chi lekhabu thleng thar a awm chuan ka lei ngei ngei thin. Ka kal hnuhnun ber chuan Pu M. Lalmanzuala lekhabu ziak “Nghet Taka Ding Zelin” tih show board-a an lo dah ka hmu a, ro phum ruk hmu tlukah ka inngai a, ka lei nghal bawk a.

Pu Manzuala hi a lekha ziak leh lehkhabu chhuah hrang hrang, abikin Zoram Kalsiam atangin ka lo hmelhriat tawh a. A thu ziak atangin mi huaisen, a sawi duh apiang hlauh neih miah loha sawi hmiah hmiah ngam, thudika a hriat chu tan ngam, thil tha tih duh mi niin ka hmu a. Ani ang hi Zoram khawvelah mi eng emaw zat awm sela chuan, Zoram hmelhmang hi a danglam ngei ang tiin duhthu ka lo sam thin.

Review pawh ni chuang lovin, he lekhabu ka chhiar atanga Pu Manzuala ka hmuh dan leh a lehkhabu chungchang tlem han tuihnih hlek ila. Keima ang bawka harsa taka lehkha zir, self-made niin ka hria a, office hnathawhna lamah pawh a vawr tawp thleng pha niin ka hria. A hnathawhna lama a inpumpekna, rinawmna le principle nghet tak vuana a din zel ngamna hi entawn tlak a ni. A lehkhabu chhungah hian ama chanchin chauh ni lo, a hun laia thil thleng te leh a rualpui te chanchin hmer telin a chheprawtui thiam hle a, chhiara a nuam. A bung hrang hrang chu sawi ngai lohah dah ila, a tawp lama Mizote Mizia leh ACR (Annual Confidential Inpe ila) ti te hi a tha thlawt e, belhchhah tur pawh kei chuan ka hre lo.

Keini NRM (Non-Resident Mizo) ho hian kan Jerusalema kan ngaih Aizawla thil thleng reng reng hi kan ngaihven a. Inthlan hnuhnun bera ‘Pu Manzuala’n a contest ve dawn e’ tih ka lo hriat chuan, “E heu!, a va’n pawi mange, Pu Manzuala hian a kuang lo tur a nawr ta a ni chu!” ka ti vawng vawng a. Ka rin ang ngeiin a tling ta lo va. Tling mahse Zoram chu a siam tha chuangin ka ring lo; ama constituency chu model constituency-ah a siam mahna..

Kei hi Vai ngaisang mi ka ni a. Vai nula hmel tha ngaisangtu chang ni lo, rilrua be duh hialtu ka ni a. Vai nula nalh tak ka hmuh chang hian, Pathianin mihring min siam dan hi thlei bik a nei emaw ka ti thin a. Abikin keini Zofate min siam dan hi hmanrua a nei tha tawk lo emaw, kan hnar leh kan mita belh tur ni awm takte kha kan chawnah te a belh daih a. Hnar bek thler thlur, mit sin le tâng vum pawh neih mumal lo nula zawng, kan ngaizawng hle a nih pawhin, nalh erawh kan ti tak tak thei lo. Vai nula hmel tha Bipasha Basu te ang siam nan hian Pathian hi a uluk bikin ka hre thin. Mizo valin ka ngaihsan em em Vai nula hmeltha Pu Manzualin a han kual bik ngat hi zawng, kei chuan ka ngaisang lo thei lo. Thangchhuahna chi khat chu a ni hrim hrim. May his tribe increase!

A lekhabua hian Renuji nen an inneih tih kan hria a. Mahse tuna a fate zawng zawng leh a tute thlenga hringtu Renuka chanchin a lang tlem hlein ka hmu a. A nupui pahnihna Pi Madini nena an thlalak, Pi Madini thlalak dang dang leh a pi leh pute thleng chanchin chhuiin, ‘a fakna a dai lo vang, khawvel tawp hun thleng pawhin’ tih lam hawia tuna a nupui a han fak mai bik hi, tute emaw ‘mitmei ven’ zawnga khâp a ni lo ang kei chuan ka ti thei lo. A lekhabuah hian Pi Renu leh a fate thlalak leh E.Barlow nena thlalak pahnih chiah kan hmu a. Pi Renuka hi Catholic Kristian chhungkua seilian a ni a. An inneihnaa pawh a thianpa, ka Pu chhuanvawr L.Keivom pawh a han telh ve nghe nghe a ni. Catholic-ho hi an rinnaa nghet taka ding zel mi an ni a. Tuna Manipur University, Department of History-a Head ni lai, ka junior colleague hi Goan minu, Catholic, mahse Meitei lal chhungkua-a mi nena inneih an ni a. Fa hmeichhia hlir pali an nei a. He nu hian biakin inkhawm le mass-a kal a pelh ngai loa, a pasal pawh inkhawmah a hruai thin. An fanu pathum te chuan pasal an nei vek tawh a; an pasal te chu an Catholic vek a; an fate pawh Catholic-a baptism chang, Catholic zirtirnaa kaihhruai vek an ni. Kan thufing, fing tehchiam lohah chuan “Hmeichhia leh chakaiin sakhua an nei lo” tih a ni a. Keini Zonu tam tak chuan, huat thu loah, an pasal te sakhua an zawm duh mai thin. Tuna ka awmna bulah pawh hian Zonu engemaw zat, Meitei pasala neih an awm a, an Hindu vek tawh a, an chal pawh a rang vek tawh.

Pi Renuji kha a chhuanawm hlein ka hria. Pu Manzuala hian an family background, a pipu te thlenga an chanchin, an inchhar dan, an nupa nun mi dang te tana entawn tlak te, Londona an len lai te le Europe ram hrang hrang tu dang ngai loa an fan dun chanchin te, a dam lohna, vanduai thlak taka a fate leh a pasal a hmangaih em em a boralsan tak dan, a sunzia te leh a dang dang han ziak tel se a va duhawm em! An inneihna thlalak leh an honeymoon thlalak te a ngah dawn vei nen! Delhi tlangah a Mizo thiante nena zankhuaa an inkawm chang pawhin, Pi Renuji khan phunnawi loha Pu Manzuala a nghak fan fan peihzia hmu pha vetu ka ni a, nu tha tak zawng a ni phawt ang. He lekha ka ziak lai hian, “Pi Renu kha eng ang mi nge a ni le? tiin ka Pu L.Keivom ka zuk zawt leh a. “E khai! Nu hmeltha, fel leh ngilnei tak a nih kha. Delhiah E.A. hostel-a ka awm laia an lo zin truma kan inkawm lai pawhin i awm ve reng kha” a rawn ti a. Kei chuan ka lo hre reng tawh lova.. Hemi lekhabuah hian Pi Renuji-in a hmun luah tur ang a luah lo avangin, kei chu ka vui hle ringawt a, ‘great injustice was committed on her’ ka ti loh theih loh. May her soul rest in peace! Pu Manzual hi a tuina lamah a frank vei nen, hemi thuah kher hi chuan, there is a sort of pharisaism in him, ka ti a ni.

Pu Manzuala hian tul vak loah a hun laia nisa hnuaia thil thleng zawng zawng sawi a tum emaw tih hial turin, ama chanchin nena inzawm mi thenkhat chanchin leh ngaih dan a thawlh hnem hle a, chu a tha a chhiain, sawi tur a tlakchham karah thilphal taka a mi ngaihsan zawngte tana hmun a kiansakah dahin, ngaihnathiam ila. Ka supervison-na hnuaia ziak chu ni sela, a lehkhabu phek zanga sawmruk pasari hi hmun thuma thena hmun khat chu ka paih ngei ang. Engpawh ni se, tumah tha famkim kan awm lo a, Pu Manzuala pawh mihring ve tho a nih avangin kan ngai thiam tur a ni. Thudik tana nghet taka ding zel hi kan tih tur pawimaw tak chu a ni tih i hai suh ang u. (July 27, 2013, Manipur University, Imphal)

Powered by Blogger.