Halloween party ideas 2015

Members of Hmar Christian Fellowship Choir, Delhi.
By L. Keivom*

Ei tÅ­ng èm ém Hmar Christian Fellowship, Delhi (HCFD) kum 25 suona champha Silver Jubilee chu September 4, 2013 Nilaini khan hlawtling takin ei lo hmang zo der tah a. Khang anga HCFD thilthawnaa ruoi kiltu tamna kha Delhi tlangah ei la tuok ngai naw a, fatuhai khoma fak bang bawmrang 12 em chu ni naw sien khom chuong fé dinga hisapa sa kg 200 neka tam hiel le sa fa lo ‘vegetarian’ hai ta ding khoma thrahnem tawk tak ruoi an buotsai kha a na, vangnei thlak takin a dai naw tlat! Kana khuoa inneia thrang Mari kha um ve sien chu, ‘Ruoi an indai nawh ie!” tiin invir buoi fet a tih.

Hi hi sum indai naw leia thil tlung anga hril nuom pawl ei lo um rèk takah, a ni nawh. Silver Jubilee lawmna dinga sum hung lut, kuta pek, lottery le thil dang dang thawa inthoka sum la hung lut dinghai thrang sa loin, nuoi nga chuong a ni a, hmang bang nuoi hni le a chenve nêka tam a nih. Hi ni hi chawlkar tawp (weekend) ni loin, ofis kai ni (weekday) a ni a, mi hung lawmpui nuom, abikin tlangmi tam tak an hung thei naw leia poitina thu hung hril an tam leiin mipui tieng inthawt met dinga ngai a ni a. Sienkhom, HCFD hmanga Pathienin ringtu Vai a hung thruoi luthaiin an thaw hlawk hle a. Chuleiin, kum za kristien nia insal tah kohran pawl pakhat thruoiituhaiin thlarau chi khat an chang leia inthin chur chura ‘ramthim biel’ an hung indina an thruoi lut, kèl tlawmte, sienkhom inbe ring deu el, Isu trongtraia “anni chu ka veng a, anni laia pakhat khom an bohmang nawh, hremhmun naupa ti chauh naw kha chu” (John 17:12) a ti ang deuha bohai kha an thrang le thrang naw a’n hriet thrak nawh. Hi chen rauh mi thruoi tlungtu le mi hieng zozai mi hung thruoi khawmtu LALPA Pathien kuomah lawmthu ei hril non a nih.

Lawmum le khawsawtum

Kum sawmli neka tam hiel tah, Delhi tlanga umhmun khuor dinga bul kan tran hlim lai chun ka dam sungin ei khawpuia hin Zo hnathlak a singa tiem umin, Hmar trong hmang ngei khom a sanga tiem ei la um ding a nih ti hi manga khom kan mang phak naw a ni tak a. Chuong lai chanchin chu a hnungin a tawi fie thei ang takin la hung zep ka tih. Mal taka Delhi tlangah inthrung a, “Lung a dam nawh, ningtel a na” tia hlaa ka khek suok lai le tuta ei ngirhmun tlung tah hi zuk enkhi chun a lawmum dan a’n ril a, lawm taluoin lungriem mitthlin a mi’n sil naw thei nawh. Kum sawmli sung hin a let sang khat neka tamin ei pung a nih.

Khuorel hi a’n thlak danglam thut a ni ngot naw chun, Silver Jubilee hmangtuhai laia kum sawmnga ral kai tah a tam lem chun Jubili hung tlung nawk ding hi khawvel danga inthokin an hmang phak chauh ta ding a ni leiin, kong khat ngaituo chun khawsawt a sukum khop el. Keini nupa ta ding lem chun, hi kum hi kan inneina Golden Jubilee a ni leiin kum hlu chungchuong a nih.

Hieng ang hun hi hlimna le lawmna ni, taksa le lungrila rikphur po po thè thlaka pangpat anga zânga boruoka inlêng khopa lâma inchawm kalang ni a ni ang bokin hun ei lo pal tlang tah hai thlir kir a, mani nun kong le kalchawi dan insui lêt hun a nih. Lawm nachang hrietna hi insuikirnain a hring suok a nih. Kha hmaa ei ngirhmun le nina le tuta ei nina hi ei sui a, ei bukkhi pha pha leh, a thra tieng le insang tienga danglamna po kha ei vangneizie le hamthratzie hriltu a ni a; kiem le inhnuoi tieng ei panna po kha ei ngirhmun inkhina thar chu a nih. Lawmna le hlimna le nuorna le lungawi nawna ei ti hih beiseina le tak ram inkar inhnai le inhlatin a hring suok a nih. Chu khawvel chu fangin hang inzin vak ei tih.

Pherzawl-Delhi inkar


Kan naupang lai chun, Tuibum le Tuizang vadung chep de kara um, Pherzawl khuo chu kan khawvel hriet sun a nih. A tam lem chu phaizawl amanih tuifinriet amanih hmu loa thi an nih. Saikal, motor le rel le inlir thei thilhai hi lekhabua a lim kan hmu kha kan hmu hnaina tak a nih. Pawlkuo ka thaw ding kumin, kum bulin inkhawmpui hmang dingin Saidanah kan fe a, chu chu a taka saikal, motor, phaizawl le Imphal khawpui ka hmu hmasakna tak a nih. B.A ka tling hnungin, Parbung High School-a kum chenve Headmaster sin thaw dinga an mi hung thruoi trumin Imphal-Silchar inkar vuongnain kan fe a, chu chu vuongnaa ka chuong hmasakna tak a nih. Rêl (rail/train) hi kum 1964-a M.A inchuk dinga Gauhati ka panin ka hmu a, chu chu rêla ka chuong hmasakna tak a nih. Indeusawnaa “Rel lu hmu loa B.A tling” an ti laia mi ka ni ve.

Kum 1950 Thlazing, Pawl thum ka thaw laiin kan veng Muolvenga um ve T.Khuma chun tu chen khoma sak lar zing KAN TLANGRAM ti hla hi a phuok a. A chang tawpa chun pipu khawvel le thrangthar khawvel indanglamna thiem takin,

Pi le pu haiin lasi le khuovang,
Lungmawla an saina ram lo nih;
Thrangtharhan khuovang lasihai nekin,
Korvaipui dar ang kan sai NEW DELHI


tiin a lo hril a. Kum 11 mi chauh ka la nia chu hi hla hi naupangte ruol chenin kan khukpui hlak a, ui tol inleta kan inlet a nih. Chuong lai chun ‘New Delhi’ ti le ‘New Jerusalem’ti hih angkhatah kan ngai a, pakhat hi hnuoia um, a dang hi vana um, Jerusalem thar amanih Van Jerusalem tia ringtuhai hril hi a nizie khom kan ngaituo ngai lèm nawh. Hi hma kum thum khan T.Khuma Songate chawrpa Lalnghinglo Infimate chun Mizo Union hla inlar tak el, a phuokah,

Hung ta um khai, thrangruol ei tiu,
Zalenna ding sin thaw peiin;
New Delhi-a Nehru darin,
‘Hung suok ro, bawi tinreng,
Suok ta ro’ a tih


a lo ti bok a. Anni tuolbawm hi Hmar hlaa New Delhi hming khum lut hmasa tak an lo ni a. Chu khawpui, kawlvalensam rama uma ei lo ngai hlaka chun Muolvengpa bokin muol za tam chawm hlênin, kum 1970-a inthok khan hmunpuia nei dingin chu khawpuia chun ka lo inson lut ve tah a nih.

Delhi-a ka’n zin hmasakna tak chu UPSC-a intarviu dinga April 1968-a Mussourie-a inthoka ka fe trum kha a nih. Chu trum chun Jubilee Hall, Delhi University-ah ka tlung a. A kum nawk 1969 khan thla li Customs & Excise trening-in ka um nawk a. Chu trum chun a tawpna tak dingin IAS/IFS ekzam ka bei nawk a, ka tling ve ve a. July 1970 khan IFS ka zom a, chu taka inthok chun Delhi chu hmunpuiah ka nei tah a nih. Ka um hlim chun India hmar sak tienga tlangmi hmel hrim hrim hmu ding a la tam naw a, khawsawt changa hang leng lutna ding khom a vang el khom ni loin a la um naw tluk a nih. Ka um hma 1967-68 khan ka ruolpa Lalthanzau Pudaite kha trening-in a lo um a, sienkhom ka hung khan chu Hongkong tieng a lo inson daih ta a. Kum 1955-57 daih khan India rama tlangmi ST laia IAS hmasa tak Jamchong Nampui chu Metcalfe House-ah trening-in a lo um a, ama hi eini laia Delhi-a um hmasa tak le sulsutu a nih.

Bulthrut rem sin
Hieng lai huna hin a hrana inkhawm khop tlangmi Delhi tlangah an la um naw leiin, dannaranin a um sun, Catholic kohran ni lohai chu Parliament Street-a Free Church zing inkhawmah kan fe tawl tak a, kan inhmu khawmna hmun tak a nih. Free Church-a hin a nih kum 1972-a ni thum Nagaland-a Billy Graham hang inzin hung kira inkhawm kan neipui chu ni.

Hieng lai huna hin deputation-in J.C.Nampui chu Delhi-ah a hung tla thla a; Hongkonga inthokin Lalthanzau Pudaite a hung kir bok a. Chun, Mizoram tieng mi, State hrang hranga um IAS ofisar an hung posting bok a. Lalzar B.Sinate khomin March 1972 khan CSS hung zomin UPSC-ah a thok a, kan hostel-ah 1975 kum bul chen khan kan um tlang a. 1972 bok khan Bibles for the World-in Green Park-ah Ofis an hung hong a, Daineikung Pudaite le a nuhmei Zosangkim-in an enkol a, anni thrangpuitu dingin Lalchunghnung, a hnunga Central Young Mizo Association-a President hung ni kha a hung bok a. L. Khobung-in Delhi University-ah LLB a hung inchuk a, Jawaharlal Nehru University-ah M.Phil & Doctoral thesis thaw-in ka tupa Lal Dena a hung um bakah AIIMS-ah MD inchukin Dr. Lalzakung F.Tusing a hung bok a. Chun, hieng lai bok hin USA-a fe tum Chongrolien Chonzik le Jacob Pudaite hai chu visa buoipuiin thla tam fe an hung um bakah Daineikung nu le pa (Pastor Suoka le a nuhmei) an hung thla bok a.

Ka zuk suikirin, kum 1970-76 sung, a zawna Delhi-a ka um sung kha hun poimaw a lo nizie, Delhi tlanga Hmar sawsaiti ringot khom ni lo, Mizo sawsaiti hung intran hun a lo nih ti le bul thrut remtu laia mi ka lo ni ve zing ti ka zuk hriet suokin vangnei ka’n ti em em a. Ka lekha ziek, lekhabua suta um ta le la ni lo le hla 38 zet ka phuok bel sahai chu External Affairs Hostel Room A-209 a inthoka suok deuh vong a lo ni tlat el! Khang hun laia UPSC-a interview dinga hung a tam lemin innghatnain an hung hmang a ni a; week-end a kan tlan khawmna le riek khawmna, ka hla phuok thar kan inchukna, ka tienami ziek thar kan tiemna, kan zawlbuk dawbol a nih. Khang ang khopa inchim buoina kara khan, ieng hun khan am hieng zozai thu le hla ka lo ziek hman am a na? ti zawna hi kei khoma don harsa ka ti chu a nih. Thil pakhata ruok chu ka chieng: hnama ei dam khawsuok ding chun Sinlung thar indin a ngai, ti hi a nih.

Hieng lai huna hin a remchangna in inah Mizo inkhawm kan nei hlak a, inkhawm trinah bu kan fak tlang nghal bok hlak a. Hi hi hung sunzom peiin Green Park-ah Delhi Mizo Inkhawm an hung tran a, chu taka chun Lusei trong hrehai chu an fuon khawm tak a. BFW ofis-ah Hmar trong hmang iemani zatin a’n khat tawkin Pathienni remchangah kan inkhawm hlak a. Hi hi Vikaspuri-a Hmar tronga inkhawm, Vikaspuri Family Worship Service (VFWS) an ti an tran hma daih, kum 13 liem taa thil tlung a ni a, chu chu chanchin bel chieng dawl lem ei ziek ding pha chu ngaiven sa a thrat ka ring. Mani hma zawna histawri tran top el hi thu him a ni ngai nawh. Hi lei hi’m a ni ding, an naw leh unau tienami hril khom a’n ang ngai nawh ti changchawia HCFD trantu nina pumbil tum ang ziezanga thu fepui tumna a lien lei, a changtuhai dam lai ngeia thil tlung khom ei hril dan a sai sa nuoi el tah hi, ei inbi chieng a trul khop el.

A tira HCFD hung indin san kha pakhat char a um a, chu chu Hmar trong hmanghaiin mani tronga inkhawm an nuom lei a nih. Thlarau invoi, ramthim invoi le thil dang dang, abikin a hnunga thupuia hung hmang tah, khawvel hmun tinah fe a, chanchin thra hril ti dam hi a bebawma hung kop le hung inser suok pei chauh a ni lem. Vaihai laia rongbawlna a hlawtling ei ti khom hi Pathien lawmzawnga rongbawltu, pawl chi thlak loa chanchinthra chi tak tak thètu Pathienin a mi serpek lei le inthuruol taka zai khata luong a, inngei diel diela Fellowship pakhat hnuoia ei insung khawm lei a nih. Gospel thilthawtheizie ei hril vet hi Pathien THU a ni lei a ni a, a thu ei zawm fukna muol muolah, a tiem tah sa angin, mal a mi sawm a, ei zawm threlhnaa chu ieng anga tharum leh sum le pai leh thrangin thaw inla khom kongro a suk tak tak ngai nawh. Ei ripawt ngaithlak tam tak hin mihriem hmaah a mi sukmawi a ni thei a, sienkhom iengkim hretu Pathien na ruok chu a kham hle thei.

HCFD indin a nina san chu indin khop mihriem ei um tak lei a nih. Kum ruk a zawna Delhi-a ka um sung, 1970-76 inkar khan inpawl hlim khop ei um hman ta a. Kum 1986 April-a India ram puo tieng posting-a kum 21 zet ka thang sungin damten ei pung pei a. Chu ei pungna dinga Josefa ngirhmun hluotu tak chu Lalzar B.Sinate niin ka hriet. Ama hi Director, Staff Selection Commission-a Gauhati-a kum thum a hang um sungin mi tam tak sorkar sinah a hung hnaw lut a, tu lai hnaia penson tah leh la thok mekhai hi chuong hun laia awareness campaign a hang thawna ra suok, hmar sak rama inthoka thoktu tam tak Delhi tlanga ei hung pung thutna san chu a nih. Sorkar thoktu le inchuklai, mani puola inkhawm khop ei hung um leia north-east tieng mi Fellowship tam tak ei hung suok hi iemani chenah ama lei a ni inthuk khop el. HCFD khom hi Gauhati-a postinga a um laia Delhi-a kuartar, mi dangin an lo hluoa inthoka intran a ni bakah, kum 25 sunga HCFD lu nina Chairman kum 14 zet cheltu a ni a, Fellowship hi ama keitlei a nih ti inla, ei hril uor taluo ni naw nih. Amiruokchu, Silver Jubilee-a ei thilthawna iengkim deuthaw-ah a hming sam hmaih ei inchu a hoi khop el. Hi hi mi puitling lo le lungril zau lo nungchang a nih. Bul thrut lo remtuhai hriet nachang le inza nachang hriet hi mi puitlinghai thaw dan a nih.

Champha 20 Vs. 25

September 7, 2008 Pathienni-a HCFD pieng champha 20-na ei hmang trum khan ka thrang ve a, a thluoina artikul sei fe ka ziek chu DT-ah a hung suok a. Kha champha lawmna kha a sukuk (flop) chieng khop el a, a ni dan dan anga ka ziek kha tuta truma ka zuk tiem nawk hin a suk-flop zuolin ka hriet a, a ziektu ngei khom ka trim sur surna iemani zat a um. Silver Jubilee phaa fimkhur phanaa hmang dinga infuina thu iemani zat zet a um a. Tuta trum khan chu a zie ei um ta khop el. Kha hmaa zing dar 11 vela tran dinga an hril kha chawhnung dar khatah an mi sonpek daih naw hai sienla lem chuh, prokram hmangtuhaiin tlanbahrika an hnot ngai naw ni a, mani hun seng thiphuhaka inthuok phit phita an hmang ngai bok naw ni a, mikhuol mi hung lawmpuituhai khomin an hril nuom hrilna hun nei thei bok an tih.

Mi dang thlir dan leh a lo inang naw a ni khomin, khuollien le thuhriltu taka fielin a hun le inmil deuh hlek tieng sabzek neka a rongbawlna ramthim laia Pathien thu A AW B an inchuktir hlak thu tieng hung thur suok a, a thu hril ngaitu tam lem an inlusu ti khom ngaisak lem loa a tawpah, hun tepter takah, ‘Khawbung a la ti ta deuh deuh’ ti anga ‘altar call’ dam a la hang thaw vel kha chu, a hun enin a fûk naw deuh a nih. Hieng ang nikhuoa hin chu, hnam changkanghai thaw danin, sabzek bituk inpek a, a tawi takah kar khat vel beka inhmaa an thu hril ding ziek ngeia a text pe dinga ngiet ding a ni ngai a, chu chu ei thaw naw khom a ni el thei. Chuong anga lo thaw chu ni sien, kha ni khan ei muolpho naw ding bah.

HCFD hmathlir le hmelhmang


HCFD piengcham 20-na lawmnaa 2008-a artikul ka ziek thu ka hril tah a. Kha trum khan hieng ang hin ka ziek a:

“Kum za kristien ei nina champha chu kum 2010 February hin ei tlung ding a ni ta a. Chu kum za sunga 20% neka tam hman chu HCFD bung le changin a hluo phak ve el hi mang khom a hoi rum rum a nih. Delhi ka sir hmasa tak chu 1968 April khan a ni a. 1969 khan thla thum trening-in ka um nawk a. Khuo anga ka hluo tranna chu kum 1970 July-a Indian Foreign Service ka zoma inthokin a nih. Chuong lai chun Delhi tlanga khawsa sak tieng mi kan la tlawm a, a um sunhai chu Parliament Street-a Free Church vairik inkhawmah kan inlawi khawm tak hlak.

“Iemani chena inthokin Zo hnathlak, Mizo trong hrie le hmang thiemhai chu in hrang hrangah Pathienni chawhnungin kan inkhawm tran a. Delhi Mizo Inkhawm ti hminga kan inkhawm tran kum chu 1974 kha niin ka hriet. Sorkar sinthaw mi tlawmte le lekha inchuka um ti naw chu mani in hluoa um tu khom kan la um nawh. Hminga inko nal thei khopin kan inhriet vong a. Curzon Road-a External Hostel-a ka umna lem chu pindan pakhat chauh a nia chu tlangmi hnam tin leng lutna le tlungna, zawlbuk dawbol a ni ringot el. Chuong lai chun kristmas le kum thar kan hmang changa perkhuong le hla thruoitu ka ni hlak a. Kristmas tawm hun remchangah fe khawmin Connaugh Place-ah Christmas Carol a chângin kan thaw hlak a, an mi lawmin hotel le restaurant neituhaiin an mi hrai nasa thei hle. Poisa ruok chu an mi pek khomin kan lak ngai nawh.

“Mizo inkhawm kan thaw san tak chu Mizo trong hrie le thiemhaiin mani thu le hla ngei hmanga Pathien chawibiek kan nuom lei a nih. Hmathlir sei tak nei a, ramthim kan invoina leia thaw a ni nawh. Chuong ang bokin, September 4, 1988 a Hmar trong hmanghaiin L.B.Sinate kuartar 390, Sector 9, R.K.Puram-a inkhawm an tran khom khan an thaw san tak chu mani tronga mani thu le hla hmanga chawibiek inkhawm nei an nuom lei a nih. Inkhawma ripawt petu laia pakhat, R.H.Hminglienin a hril angin, “Khawvel po poah fe unla, thilsiem po po kuomah Chanchin Thra hril ro” (Marka 16:15) ti hi a tira trantuhai thupui ni loin, a hnunga ei hung inthrang lien dan ang peia thupuia ei hung hmang zui chauh a ni lem.

“Chuleiin, HCFD chanchin le a thil tum ei hril changa vai thimpui sut hi ei motto tak anga ei hril vet hi thudik chenve niin kei chun ka ngai. Chun, ei hung inthrang pei san khom hi thlarau tienga ei hnienghnar lei ni loin, fak le dawn zong trulna (economic compulsion) lei le lekha inchuk dinga mi an hung tlak thlak tam pei lei a ni tak. Chuleiin, vai thimpui ei invoi leia hlawtling anga inngaina lungril ei nei khom hi mani tawtawrawt inmutna a ni lem hmanin ka hriet. Vaihai laia HCFD rongbawlnain ra hlimum a’n suona san tak chu anni laia rongbawl ding tirko ditum, Pathienin hlawk taka a hmang thei dinga inpumpek Lalsiesang ei nei fuk hlauh lei a ni tak. Ama kut thlakna chen chu a’n veng hok hok a, a kut a chawl charin ei kalchawi a tawp titi deuthaw el a nih. Tuta mawphurna lien tak ei hmaa innghat chu a ram lak ta sa chin beka ringtuhai ngirhmun hi suknghet le siem puitling a nih.

“Saphai thuvara, “Charity begins at home” ti angin, ka ngaidan chun, kristien indik takin a’n voi hmasa tak ding chu ama sung le kuo le a u le nau, a hnam chanpuihai an ni ding a nih. Pathien mi ei tihai, entirnan Mosie le Paula hai dam kha enton ding thra tak an nih. Isu ngei khomin chanchin thra hril dinga a zirtirhai a tir suok khan hnam dang le ram dang mihai kuomah ni loin, anni mi Israelhai lai lieu lieu a tir a nih. Van tieng a fesan tawma a zirtirhai kutah rongbawlna sinpui a’n hlàn khan hnam dang le ram dang mihai khom a zirtirhai rongbawlna bielah a’n huoptir sa ve chauh a nih.

“HCFD thiltum hmasa tak chu mani tronga mani thu le hla hmanga Pathien thu le hlaa inthranglien a nih. Pahnina chu kohran hrang hranga ei inthredar leia hnam inthuruol thei ta loa um, pawl hriin a fak siet tah le la fak siet mekhai chu biek in khata inlawitir a nih. Pawl bik um loa biek in pakhata inlawi tlang dan zongin hmun hrang hrangah hma an lo lak ta hlak a, sienkhom an hlawsam deu pei a. Chuong anga hmalakna a hlawtlingna hmasak tak chu Delhi a nih. Kohran pawl threnkhatin kuo suot tumin hung bei hlak hai sienkhom tu chen hin pum khatin HCFD chu a la ngir a, chu chu kei chun ka ngai poimaw a, mellung ropui tak niin ka ngai bok. Hrat naw taka HCFD rongbawlna Pathienin mal a sawm san tak nia ka hriet chu inngei diel diela um khawm dinga a mi dit chu biek in khata pawl bik nei loa ei inlawi khawm hin a tak ngeia ei sukdik lei a nih. Pathien thu chu a ieng khom ei zawm indik phot chun ei zawm indikna muol muolah malsawmna ei dong naw thei nawh. Chuleiin, HCFD hin hlawtling pei a nuom chun inthuruolna lampui hi hraw pei raw se. Hi hin damten Guwahati, Mumbai, Bangalore, Pune, Chennai, Calcutta le hmun hrang hrangah chi thra a thla pei a nih. Pathien thu awia inngai, inrem thei lo le intheida tuo tlat si hai hi Setanin a commando dinga a thlanghai nungchang a nih. Chuonghai laka chun insie fihlim ei tiu.

“Vai thimpui invoi phak (outward looking) pawlhai chun an invoi phak dan ang angin lo invoi phot hai sien. Kei ka’n voipui phak (inward looking) ve ruok chu eini sunga ramthim a nih. Chu ramthim sutna dinga ni tina ei ralthuom poimaw tak chu Pathien thu a nih. Pathien thu inhnikna le invoina tienga ei inthim dan hi a muk khop el. A langa intuom mawina anga ei hmang, ei ralthuom kol, Pathien thu ei hriet ei tihai hi inchen neng le inzom lo neng nunga ei hriet, ei nuomna bung lai lai la suok a, ei mi theida le hnàm deuhai vuoknaa ei hmang dam a ni a, ralthuom a nina anga rem khawm dan ei hriet naw a, do dan thiempa Setan le a rawihai kap dan lem chu ei hriet naw nawkzuol a, a hre deuhai khomin ei kap thiem naw leiin ei kap threl duoi duoi hlak. Benediction hril dan chen khom la hre lo thiempu ei hau hi entirna thra tak a nih.

“ HCFD ngai poimaw tak dinga ka ngai chu Baibul thutak hrietna le zawmna tienga inthranglienna le chuong tieng panga inchuktirna uor chu a nih. Chu chun Pathien thutak hrietna mihriemah a hring a, zawm le zawm lo ding a hung hriet a, a sie hnawl a, a thra pom nuomna le ngamna lungril a hung nei a, Pathien tieng a huoi a, a nun a hung zalen hlak a nih. Baibul thutak hrietna tienga a hung inthranglien pei ruolin a hnam trong ngainatna le hrietna tieng a hung inthranglien bok a. Chu chu hnama dam khawsuokna chabi a nih. Delhi tlang le vairampur hmun hrang hranga seilienhai hi hnama ei dam khawsuok ding chun ei sakhuo le trong ei humhal tlat a ngai. Hnama dam khawsuok ding chun trong a dam khawsuok a ngai. Trong a thi chun hnam hrangchatin a zui nghal hlak. Hnam a thi ruolin a sakhuo khom a bo hlak. Delhi tlanga naupanghai hin tuta inthok panga mani trong an thiem ta naw chun hnama thi ta saah sie hmak inla, suol tam naw nih. Taksaa an dam pei a ni khomin an thlahai trong hmang ding chu vai le sap trong, an biek ding chu milem ban sawm nei a nih. Hi thil hi zing nisa suok ding anga inkhêl lo a nih. Inen fel ei tiu.

“Ieng leia Hmar tronga kum ruk tâl top Baibul inleta buoi a, ka nei bâk hiel senga Baibul ka sut am a na? Baibul tiem tlâk le thra, ei trong indik hmanga inlet nei hi tuta le thrang la hung thar peia khom ei sakhuo le hnam a bo nawna ding lampui um sun nia ka hriet lei a nih. Chu thuruk chu a hmu phak ve naw ta ding chun ka thil invoipui hi thil invetthlak tak a ni thei. A hmu phaktu ta ding ruok chun, mani hnam le mi le sahai thlarau bo ding sansuokna lampui siel chu thil dang po po neka thaw makmaw, nei po po thàpna tlâk a nih. Chu lampui chu HCFD hin hmathlir hla tak neia a siel a ngai a, naupang seilien pei dinghai le thralaihai hi imu intuo lo khopa ei invoi a trul. An dampui thei khop Sunday School inchuk ding dam hi duongpek ding a nih. Chuong chu ngaisak si lo a, ramthim invoisan tum dam chu mani inhlèmna ang charah kei chun ka ngai. Ngaituona bui mei tawi a nih...”

Ebenezar


Silver Jubilee ni hin lekhabu ‘EBENEZAR’ ti, phek 160-a sa chu tlangzarh a ni a, a kawmah lungphun insang tak el a chuong a, en vuoitu chun ‘Shiva linga’ sawn pawl um mei an tih. Kum 25 sunga HCFD aiawtu hmelhmang put inchuon ding ni ta inla, ieng ang hmel am put a ti aw? DT Editorial-in hi nia an prokram sut po po, chawimawina an pek po po le tarlar thil dang hrim hrim Saptronga an thaw vong thu a hmuin a nâk a kalh ni ngei a ta, “Hmar trongin a dai hlol naw a ni maw!” thupuia hmangin editorial-ah a ziek hiel a nih.

(*Keivom is a retired Indian foreign diplomat and well-known writer. This article is dated September 14, 2013, New Delhi)

A glance at Hmar Hills
By L. Keivom

Little drops of water,
Little grains of sands,
Make the mighty ocean,
And the pleasant land.
-Julia A.F. Carney (1823-1908)

Thla ropui

August thla hi khawvel hmang tlanglawn tak Julian/Gregorian Calendar dungzui chun thla rietna, kum khat sunga nau pieng rawnna tak thla nia an hril chu a nih. Ei rama chuh furpui lai, sum zing nasat hun a ni leiin Hmar trong chun ‘Thlazing’ ti a nih. Lusei trong chun ‘Vawkhniakzawn thla’ an tih, chirdiek chierdapah vok hniek inzawn thliei hmu ding a tam lai a nih. Thlazing zuitu chu Thlaram a ni a, chu chu ‘Thitrìn thla’ tia hriet a ni bok. Pipuhai chun, Thlaram thla hi kum khat sunga mithi po po thlarau, hnuoia la chambanghaiin mithi khuo an panna thla nia an ring leiin, mithi inthlàna thil ser hrang hrang an thaw hlak a, chu leia Thitrìn thla, mithi an trinna thla an ti a nih. Thlaram hi thingtlanga chu favang awllen, hun inhoi lai tak ni sien khom hi thla hin nuhmei pasal innei an thaw ngai nawh. Hi thlaa innei chu sungkuo an ram nuom hlak niin an ngai. Chu chu a’n dik a’n dik naw thu dang ni sien, puithuna chi hrang hrang an nei laia an ngai poimaw le lak ursun hlak pakhat a nih.

Dannaranin, thla hming hi kum khat sunga sik le sa inthlak dan le lo neina tieng le inzoma phuok a ni deu vong. Judahai thla tiem dan le kût hrang hrang an hmanghai khom hi chuong ang deuh vong chu a nih. Amiruokchu, khawvelin ei hung hmang tlanglawn tah Gregorian Calendar-a kum, thla, kar le ni hminghai hi Rom lalram ropuia an pathien biek hai dam, an laltak Kaisar hai dam le ni poimaw an inser hlak dam hming an inputtir tlangpui. ‘Kaisar’ ti hi Julia Kaisar (Julius Caesar) hming an hung som pei, Kumpinu (Emperor, Samraj) tinaa an hung hmang ta pei chu a nih. Hi hi German-hai khomin hung somin ‘Kaiser’ an hung inti pei a, Russian-hai khomin an hnam Slavic trong awphawiin Tsar/Czar an tih.

August thla hming hi BC 8 laia Kaisar Augustus hming an inputtir a nih. Ziektu Dr. Luka-in khawvel ram po poa mihai hming ziek vong dinga thupek insuotua a hril Kaisar Awgasta (Augustus) kha a nih (Lk. 2:1). Ama hi Julia Kaisar (Julius Caesar) nau lak, a hming tak chu Gaius Octavius a nih. Kum 44 BC-a Julia Kaisar an that hnunga thuneina inchua kum 17 lai an buoi hnung khan Kaisar Awgasta hming chawiin Rom lalrama Kaisar (Kumpinu) hmasa tak a hung ni a, BC 27- AD 14 sung lal a nih. Isu rongbawl laia Kaisar ruok kha chu ama thlaktu Tibera Kaisar (Tiberius Caesar) BC 14 - AD 37 inkara inlal a nih. Rom Rengpui hmasa tak hming chawia Thlazing thla hi ‘August’ tia inbuk a ni ang hrimin, ‘august’ umzie chu lien, ropui, poimaw, inzaum tina a nih.

Thla vangnei

August 15 hi India ramin zalenna a hmuna ni a ni el bakah ka nuhmei Darthrachong piengna ni a ni a, a piengcham hi ofisial thil leia sungkuoa kan lawm hman naw chang khoma India mi, tlukledingawn neka tamin kum tina an ni inser a ni tlat leiin kan nu hi a vangnei chauh khom ni loin mi ‘nihlaw’ a nih. Ka ruol le pai le ka’n hnaipui tam tak khom hi August thlaa pieng an nih. Chun, 1988-a inthoka tu chena ka ni inser hlak chu Burma rama Aungsan Suu Kyi le a pawlhai National League for Democracy (NLD) ni inser hlak, 8.8.88 champha a nih. Sipai rorelna hnuoia inthoka suok a, mipui rorinrelna lak lut tumin kum 1988 khan mipuiin thla thum ding lai lam an hraw mup mup a. Hmu el dinga an inbeisei laiin sipai bokin 8.8.1988 khan thuneina an hung lak nawk a. Hieng hun lai hi a kip a kawia mit ngeia thlirtu le na ngeia ngaithlatu ka ni leiin, khanga mipuiin hnena no an dom trep nia an inngai laia an kuta inthoka ben thlakpek an hang ni nawk el kha chuh, lung a dong hle.

Mipui roinrelna hi an hmu theina dinga a kul a taia thranga suolpuitu ka ni ve leia sipai sorkar theida kai hiel ka ni a, an hmu teuhzie khom hretu ka ni a, ‘tling threlh apiang pawi tih a zual’ ti ang el khan, poitiin ei inchek tlok tlok el a nih. A rama chenghai le himna zonga khawvel hmun hrang hranga tlan dar le umhmun khuor mi sang tam takin hi ni 8.8.88 hi mipui sorkarna (democratic government) suol suok dinga beipui thlakna ni-ah an ngai a, khun takin kum tin an inser zie hlak a nih. Delhi tlanga khom Kawlram buoi leia rifiuzi tlan khawmhai inbuk tamna Janakpuri-ah kum tin an inser hlak a, kum tam kha khuollienah ka va thrang tah hlak a nih.

Tu kum khan August 8 hi North Cachar Hills le Cachar-a tlangmihai ngirhmun fe pei dan ding hril tlang dinga Sorkar Laipuiin HPC (D) aiawtuhai Delhi tlanga inhmupui dinga rem a ruot ni a ni a. Kei khom Observer dinga an mi fiel leiin, ni dang ka lo pom nuom ngai nawa chu lungril thlakin, tuta trum chu thrang dingin ka lo inpuocha a. Sienkhom, insilna pindanah ka tlu pal leiin ka voi tieng dar inchuktuona ka tet pelsol a, hospital-ah ka fe lem a ngai tah tlat leiin ka thrang hman ta naw a. October-a Guwahati tienga inbiekna sunzom dinga ruot anga tluong taka thil a fe chun ka la thrang ve rawi mawh. Pathien thu thu. Ka thu zuk suklang nuom tak chu, ka ta dinga ni poimaw, ka ni inser hlak ni champhaa sorkarin inbiekna hun a hung ruot tlat kha a nih. Chu ni chun vang iemani hung phur ngei dingin ka beisei a nih.

Delhi-a inbiek zo hin Mizoram sorkar le Sinlung Hills ngirhmun hril zom dinga August 14-a inbiek rot le ruot tah angin, chu hun chu nang hman dingin ka mikhuol threnkhat chun Aizawl an pan tung nghal a. Aizawla inbieknaa hin, kha hma kum tam an lo simbudawi hlak anga dawi zom pei an tum kha an nuompek ta naw leiin, hlawtling takin an inbiek tlol a. A hma khoma voi tam a trong invet kha sunzomin, Mizoram sorkar thruoitu chun, mani khuo le tuihai le inkap dan ding phierpui ding ni awm hrima Aizawl tlanga hmarsak ram tieng vengtu sipai laltak a ko zing si laiin, inkap sunzom nawk el ding chu poi a tizie hrilin, India zalenna ni inzaum tak chu a awle mitthliin a sukporche ti chanchinbu tiemtuhai chun hrieng an tih. India le Pakistan ta dinga zalenna an hmuna thla August hi a letling zawnga hmang chu khuonu remti zawng khom ni kher naw nih.

August le Tlaitlan

Chuonga ni iemani zat ka dar le kut voi tieng khit khai a, kut chang tieng chauha inkhor taka laptop hmanga mail tiem dinga internet ka hong trawk trawk lai chun tlangval Zakaria Varte, Secretary, HSA Delhi Joint Hqrs-in a mi hung telefawn a, kum tin voi li DT Special Issue insuo an rot thu le a hmasa tak chu Inrinni, August 24, 2013-a HSA Fresher Social Meet Voi-28 phaa tlangzar hman dinga buotsai tum a ni thu a mi hung hril bakah artikul hung thon dingin a mi ngên bok a. Chun, a hming ding hung phuok dingin a mi ngên bok a. Hniek phawi loin, “Tlaitlan ti inla a ne’l annawm” ka ta, a umzie ka hril fie bok a.

Hi thu ka hrieta ka lawm èm ém san clu, naute anga ka duot, ngaisak le hlut Delhi Thurawn (DT) chun kum 30-na a suo kum 2013 khom hin kulcho el loa tha thar insuo a, thâ sukthak a, zak khawng a, hma tieng pana a la’n per zek zek lei a nih. A mi hung betu Zakaria, naupang chikte, inchum bat el a ni laia Elizabeth Varte-in Rengkaia inthoka umpui ding le lekha inchuktir dinga a hung thruoi thlak hlim lai dam chu sinema angin ka mitthlaah a hung inlang a. Tuta anni rawi, Delhi tlanga seilienhai hi HSA le ram le hnam kalchawina kong tinrenga kut le ke poimaw an hung ni el tah dam hi Pathien malsawmna a nizie a mi’n ngaituo nontir a, lungrilin lawmthu ka hril mol mol a.

A nih, vanin a ruotui ren thrak loa hnuoiah buok a, thing le ruo, thlai chi tinreng le hlo hnahai inthrang hlut hluta a chawm hun Thlazing thla bok hin a nih, kum zahni chuong British hrengkol lo bun tah India khawmuolpui (sub-continnent) chu a hrengkol sût thlakpeka insuo zalen a ni hun chu. Hi Thlazing, thla vangnei bok hi a nih ka koppui ding khom ka hriet hma daia inthoka hringnun bu zawla lo sietu chu nih. Tu kum 2013 hin malsawmna bawm chawia keini sungkuo khom a mi hung kan a. Serampore College-a inthoka ka naupa David Lalhmingsang Keivom ekzam rizal hung hawnin, Bachelor of Divinity (BD) thra takin a tling a; a hung suok char kha khawvela radio hmanga rongbawlna lien pawl, Trans-World Radio (twr) ah Communication Manager sin a hmu nghal bok a.

A sang, kan mi tlum tak, New York khawpuia um photo-journalist James Lalropui Keivom khomin India zalenna ni le a nu piengcham ni tak khan New York khawpuia Photo-Journalist Association-in kum tina thla la thiem fal bik a thlanghai lai lawmman paruk zet a dong a, a dong rawn tak a ni bakah a thlalak pakhat lem chun ‘inlâr tak’ nina a dong bok a. Hi hma khom hin kum tin deuthaw lawmman a lo dong tah hlaka chuh tuta anga chawimawina insang hi a la dong ngai nawh.

London-a khawsa, kan naunu upa tak Margaret Thangmawi Keivom (Mawi Limited) khom Overseas Indian Associations haiin Fashion Designing tienga India ram cheimawitu laia mi suongum nia an ngai leiin chawimawina inhlan an nuom thu le sina a buoi leia a la hman hri naw thu le kum nawk March-a dinga a hun a son hlatpek thu khom Thlazing thla bok hin a mi hung hril a. Hieng naw khom hi thil dang tam tak, beisei phak lo sir hrang hranga inthoka Pathien kut inlangna a tam a, a hun ruota a hung keu pha leh ei la hril pei ding a nih.

Tu kum February 2013 khan kan tunu Jessy Darmawi Keivom-Lockhart, kan naunu pahnina, Helen Ruolsingpui Keivom (Deputy Chairperson, District Board) naunu, Wellington (New Zealand)-a um chun New Zealand Army-ah Lieutenant Colonel (Psychiatrist) sin a zom bok a. Helen sin chel hi sin liena hril ding ni naw sien khom, New Zealand-a Asian mi khawsahai laia hieng ang ngirhmun hluo hmasa tak a nih. A naunu sin chel khom hi chuong ang tho chu a nih.

Hienga vangneina chungchuonga kan insung inthuoma a um el hih kan fel le tlak bik lei ni loin, kan hma khala ieng lai khoma hnuoi tienga inthoka mi lo domtu, Lalpa thratna le lunginsietna zar lieu lieu a nih.

13: nambar vangduoi am vangnei?

Tu kum, 2013 hi nambar 13 thrangna kum a nih. Nambar 13 hi mi tam tak chun nambar vangduoia an ngai, khawpui tam taka hotel threnkhat lem chun Room No. 13 hi an sie nuom lo, bilding insang threnkhata khom sawng 13-na an sie nuom lo khopa puithuna thila nambar ditum loa ngai pawl an um. Kei ruok chun nambar vangneia ka ngai a ni tlat. Roman Catholic bu zawl, an Pope inthrungna Italy/Vatican khomin nambar vangneia an ngai a ni ve tlat chu tie! Italy-a chu nambar 8 hi mi tam takin nambar vangduoia an ngai a ni thung. Keini unau pieng laia a naupang tak, 13-na ka ni a, pasal pari laia a pasarina ka nih. Jerusalema Isu rawia zanbu nuhnung tak kiltuhai kha 13 an na, 12 chu a zirtirhai, 13-na Isu a nih. Departmental Exam, ka dam sunga ekzam ka tling nuhnung tak le ekzam ka thaw tawpna chu April 13,1973 a na, ka tling chu Hindi Departmental Exam a nih. Thil dang khom hril ding a tam.

Tu kum kum bul tieng khan trum khat chu David Buhril kuomah (fiemthuly and konfidensially), “Kum 2013 hi kan innei kum sawmngana, Golden Jubilee a ni ta a, keini ta dinga kum vangnei a ni el bakah ei ram le hnam ta ding khoma kum vangnei, kha hma kum tam inrim taka ei lo suol tah thil hrang hrang, abikin intuoi tharna, iemani bek a hung tlung ka beisei a nih” tiin ka hril a. Kum a hung thar a, thla hnina ei suo chauh ti-ah Hmar Inpui thruoitu tharhaiin hma ieng khom an la lak hman hmaa beisei letlinga Delhi tlangah boruok thra naw tak a hung suok el khah, kong khata thlir chun a beidongumin a vangduoi thlak hle a, thla iemani zât zet ei khawvel zim buoiin thil dangin hmun a chang naw a, a poi takzet a nih. Ei sawsaiti hi tuthlaw le laptop inkara leng ei la ni tlat si leiin, hang inhril fie el thei ruol lo khopa zau chadan a um a, mi nuizat bur ei kai naw thei naw a nih. Inthlak thlengna hun a tlung ding pha chu hieng ang thil dangdai le mak tak tak hi a tlung hlak hrim a, sienkhom chuonga sietna hmangruoa hmang dinga mihai dawi vettu chu Pathien a ni ngai nawh. Saula sunga lut le Juda Iskariot sunga lut kha, an inkarah kum sang chuong hiel tla sien khom, a pangngai tho a nih.

Sienkhom, kei chu thil innîm le inthim zawnga thlir mi (pessimist) ni loin, khaw var mawi tak la hung suok ding beiseia thlir mi (optimist) ka ni leiin, ei thil tuok threnkhathai hi inthlak thlengna dinga khawfingchat hung tlung ding hriltuah ka ngai tlat a, ka bei a dong nawh. Harsatna hung tlung hrim hrim hi ei nina tak tar langtu a ni nuom hlak a, ei beram vun silhai ei hang hawk zet chun, ei inhmu chieng tawl thawkkhat niin ka hriet.

Chu chun ei hma dom ding pikzie amanih zuomumzie le ieng hmangruo am hmangin hma ei tawn pei ding a na ti iemani chen a tar lang a, thil lawmuma ngai ding a nih. A ieng ieng khom chu ni sien, Delhi-a ei Sinlung khawvel chu a pangngai neka hrat lem hmanin a fe pei a, ei ringthar khawvel phun khom a phuntuhaiin an dit dan ang taka an enkol zui pei dingah ngai inla, an nuom dan ang takin khawsa raw hai se, fei ruok chu baw ve loin. Mani thilthaw senga a maw phur le a ra sik le mani kros seng put hi thil umphung dinga khuonu ruot, thutak a nih. Inthuruolna le inpumkhatna huonga hung lut nuom nawk hai ruok chu naupa tlan hmang unaupa lungril puthmang kha hnawlin, a pa, lo lawm luttu lungril kha puta lo lawm lut ding a nih. Tam tak lem chu an thu le hla khom ni loa khawsa an nih. Inpumkhatna dit loa kawi ve rêng rĕng hai ruok chu khawtlang ta dinga mi hnoksak an ni leiin, an inlengna hmuna an um a thra tak.

Delhi tlanga ei khawvel vangneina le damtea hma ei hung sawn pei theina chu inthuruol taka lungthu pathum- HSA, DHWA le HCFD- haiin kal an chawi tlang lei a nih. Insomdawlin an inphuhruk tuo a, iengkim thawnaah inthuruolin an thrang tlang a, hmun danga thaw thei lo amanih le thaw harsa an ti khom zâng tak le zo takin an thaw thei pha hlak a nih. Tlawmngaina thilah, khaw lai hmuna khom Delhi tlanga tlawmngaina a tak ngeia an kengkawna le a hrila hril loa a thawa thawa an phur suokna hi hmu ding a um ta naw el thei. Khawtlang, inchuklaihai le kohran thilthawna ienga khom neitu nina changin an thrang tlang vong a, sorkar thoktuhai khomin an awfis an maksan chara inthokin khawtlang thila chu sorkara an nina thè thlain vantlangah an inhlawm lut vong a, kâr a um nawh.

Hi hi a theina san poimaw pakhat chu biekbuk khata tu pawl ti um loa Fellowship hnuoia ei inlawi tlang vong lei a nih. Hmun danga thaw thei ta lo, kohran pawl hrang hranga thruoituhai hung inzin chang khoma an inhmu le inlawi tlang theina dawkan um sun chu Fellowship-a chawibiek inkhawm a nih. Chu inthuruolna boruok chu hung vaw se a, March thla bula a hrana inkhawmna an hung neia inthokin hieng pêm tharhai hmel hi ieng thawnaa khom hmu ding a um ta nawh. Sienkhom Delhi-a a nawlpui inlawinaa ruok chu kha hma neka inthuruol lem le hrat lemin kal ei chawi pei a, intuoi tharna thlarau khomin hmun a hluo lien deu deu a hoi. Delhi Thurawn khom hi inpêm tlawmte leia thi el dinga an hril kha a hring zui pei chauh khom ni loin, a sungril tieng insawi mukin, a hrât deu deu a nih. Chu ra suok, mit ngeia hmu thei chu August 24-a 2013 Fresher Social Meet-a tlangzarh ‘TLAITLAN’ kha a nih.

DT Tlaitlan

Kum 2013 hi Delhi Thurawn-in kum 30 a suona kum a lo ni tah. Kum tin voi li DT Special insuo dinga HSA Delhi Hqrs thu tlukna siem hi hma tieng panin a fe pei ti tar langtu a nih. DT anga kar tin suok chanchinbu dam sawt hi Zoram khawvel khaw lai hmuna khom a um ti ka hriet nawh. Thla kip suok HSA chanchinbu tak ni hlak ‘Inchulai Nun’ chu 1952-a insuo tran tah ni sien khom hring le hroa um, a dam hun nekin a thi hun a tam lem a, thrangtharhai lai a hming hrie khom an um ngut ta naw el thei. Hmar Literature Society (HLS) insuo, thla kip suok bok, a hming ka phuok THURO khom hi hring le hroa um, a hring sung neka a thi sung tam lem a na, a buoipuitu le an sutna hmun an son kuol an son kuola chuh, thing kak phun son phun song ang elin, an son hlum rawn tah. DT ruok chu tri-lingual a ni bakah HSA enkoltuhaiin ka sawl ka kham ti dawn loa an buoipui lei dam, pawl tinin thu insuona le chanchin laknaa an hmang lei dam, a zorna ding, renga inlawi tlangna Fellowship inkhawm a um lei dam, inchawtuhaiin tlawmngaia an inchawk ngat ngat pei lei dam le tlawmngaia thu le hla hung ziektuhai lei dam a ni tlangpui. A tawi zawngin, inthuruolna le inpumkhatna ra suok a nih.

Chuonga thawin, thu ziek ei thaw khawmhai chu, a bula Julia Carney hla ei tar langa tui far kek kek intling khawmin tuifinriet a siem thu a hril ang khan, ei thu le hla far thla kek kek hai chu thla khatah artikul 16-20 vel a hung intling phak a, chuonghai chu DT hmangin ei thu le hla zengpuiah ei hlu lut a, kum khat sungin 150-200 dam a hung tling hman hlak a nih. Kar tin zan khat ka khawvarpui hlak a ni bok a, keima ringot khoma tu chena DT-a insuo ding artikul ka ziek hi 600 chuong a ni ta a, chu chu lekhabuah phek 300 dong pei dingin hlu lut tah inla, bu 30 chuong ding a ni tah.

Thu le hla hnârpui

Pathienni zata DT latu hi dannaranin 70-100 vel chauh an nih. Internet hmanga tiemtu hi a tam lem daih an ni bakah ei khawvela website, chanchinbu le magazine-a thu le hla insuo tam tak hi DT-a inthoka an lak sawng a ni a, thu le hlaa ei khawvel chawmtu hnarpui a nih. DT-a ka artikul ziek po po hi DT-a insuo dinga ka thon ruolin website lien le inlar deu deu hai, HYG dawkana hai, Hmasawnnathar le chanchinbu hrang hranga hai le ka website keivom diary-ah thon nghal a ni a, internet umna taphotah minit nga sungin ei khawvel a tlung hman vong a nih. Keivom Diary ringot khom hi boruok zai hmanga ni tina sirtu, kantu le tiemtu 80-100 an um a, chuong kantu laia tam tak chun an mi ditsakhai tiem dingin a kawpi an siem a, chu print-out a inthoka tiemtu chu a tam lem daih an ni ring a um. Kum 2007-2013 inkar hin ei khawvel kil le kap fangin ka’n zin ta a, hmun kilkhawr tak taka umhai khom ka artikul tiemtu an lo um pei tlat chu tie!

DT hin thu le hla ziek nuomtu le insuo nuomtuhai ta dingin kotkhar lien tak a hongpek zing a nih. DT chauh hi trong pathum- Hmar, English le Mizo-Lusei-a thu insuo theina le a ziektuhaiin hawrop an hmang nuom dan sitail senga an ziek ang anga insuona kar tin suok chanchinbu um sun a nih. Chun, ieng thu le hla khom ramri khang sa bik um loa insuo theina, chanchinbu zalen a ni leiin a huopzau a, Hmar trong ziek dan le hmang dan thar thra lem khom DT hmang hin zalen takin a hung inser tung pei a nih. A khekpui tak khom zalen taka mihriem hmasawnna le inthranglienna ding thucha a nih.

Delhi HSA Joint Hqrs President-a David Buhril a hung thrang khan “Ei inthuok hlèp hlép sung phot chu DT sukhring ding” tiin thu kan intiem a. Saptrongin a hung ziek ngat ngat a, keiin Hmar trongin. Hma a hung sawn pei a, David chun Ramnath Goenka Excellence in Journalism Award 2006-2007 chu President Dr. APJ Abdul Kalam kut ngeia inthokin a hung dong tah nalh el a nih. India hmarsak ramah hieng ang chawimawina hi a dong hmasa tak a nih. A san tam tak um sien khom, DT ra suok a nina hi chîn tak naw top a tih. Career thra le hlawtling siem nuom taphot chun DT hi a thlawna treningna sikul thra a nih ti hi ei hriet tah khoma hre nawkzuol dingin ei infiel a nih.

Gay Rights (Zelaihai piengvo)

Hi ei thu vuokthlak indikzie chu DT Special Issue No. 1 TLAITLAN tiemtuhai chun hril sei ngai loin hre nghal an tih. Eini lai a ruka thil um ve zing tho, sienkhom hril thieng lo anga ei ngai le puon hnuoi, GAY RIGHTS, pasal le pasal, nuhmei le nuhmei zalen taka indit le um hmunkhat theina (homosexuality) hi an piengvo (birthright) ve hrim a nizie thu chu TLAITLAN-a hin a ru inlanga phor a ni a, maktia mit âr intrà pawl khom ei um ring a um. Sienkhom, topui a, ieng khom hril loa bo el ding a ni nawh; siema an um laia a siemtuin a siem danglamna kha anni thu a ni naw a, siema an um anga pom thiem chu a damdawi tak a ni el naw dim a nih ti hi zawna don harsa ni sien khom, don lo thei lo a ni a, ram threnkhat chun an don der tah a nih. Zelaihai hi mi pangngai ei tihai ang an ni naw leia ‘pieng suol’ ti zawnga hril chu a hril olsam dan tak a lo ni khomin, a siemtuin pieng suol a ti tlat naw thei a, a lo ti a ni khomin ieng am nang le keiin hril thei ei nei? Saula naupa Jonathan le Jesai naupa Davida inlaichin dan (1 Samuel 20) dam kha, tu lai thil ni sien lem chu, hril sep kai phak lai an thrang ve ngei ringhla a um nawh.

Thuthlunghlui huna thil thieng lo tam tak chu Thuthlungthar hunah ei pal zut a, Sabat (Chawlni) nekin Pathienni ei inser a, ran thisen ei fak a, sa thieng lo, abikin voksa lem chu ei sa du tak a nih. A thren ei lak vung hlut a, a thren ei lak zal hle bok a, a thren ei rìl rem zawnga kei tomin ei kei her a, pom thei le thei naw chin ramri ei khang a. Kalvari Manifesto hlak chun mi tin, la hung pieng pei dinghai chen khom huop zo vonga ei hril bok si laiin, huopchin le chin naw inneitir ei tum a, a thren chungah ruo insurtirin, a thren chungah nisa ei insattir a. Ngun taka ei sui chun, inkhina hmola ei hmang tak chu ei kalchar hlam ni tlatin a’n lang. Sienkhom, chuong ang thil tlang taka ngaidan inhril tuo theina dawkan chu ei sawsaiti-ah a la um nawh. ‘Gay Right’ khom Tlaitlana a hmor ei hung phok det det hi uolau taka ei hril voi khatna a ni ka ring. Hi dawkan hi ngai poimaw seng tum ei tiu.

Thrangthar khawvel

DT TLAITLAN tiemtuhaiin an hmu sa bok ka ring chu thrangthar khawvel a nih. A sunga chenghaiin mani mit ngeia thil thlir an tum takzie dam; pulpit sirsana hmang pawlin lungnona le pawl propaganda chok pol sehmea sermon thring tak tak an thlak hai le Pathien thutak danglamna thlier hrang thei tah an nizie dam; sakhaw mita kalchar en ta lo, kalchar mita sakhuo khom en bok lo, Saptrong le Hmar tronga thu le hla, national le international level deuthawa hlap thei mi ei hung suok mek takzie dam hmung i tih. Freshers Social-a hung mi tharhai chetzie-a inthok khomin, ram hnuoi pûk inthima inthoka tuolpara ramsa ei hung suokpui thut, mit invaia an chi-ai hlak anga kha hmaa zaksie, mipui hmaa hang ngira inthin el chi khah pakhat khom hmu ding an um tah nawh. Inringzona an nei a, khawvar an ngam a, mipui hmaah an zàm ta nawh. Ramthima inthoka hung tawl anga ngai a, ramthim pastor inoptir a, thutak le khêl chokpola chawm el chi chu an ni ta naw hmel khop el.

Chuong vel le thil hrang hrang chu ngaituonaah sie zingin, chom khat bek chu DT Tlaitlanah chawl hadam a, phur innghat a, khawvel lien lem thlira ngha velin thlan indei la, thu le hla thlifim hrang del del kara chun hringnun hi hang dawnkhawl ve rawh. Thla vangnei le tiktlai, Thlazingin i hringnunah vangneina le malsawmna tam tak maksanpek che raw se. A tawp taka chun DT hi ngaina a, taa nei a, a mamawhai phuhruk a, a sunga rangkachak le lunghlu inphumhai chu ro dinga i rût pei phot chun, ram le hnam sanna le nangma insukhmasawnna kongah thrahnem i ngai tina ning a ta, malsawmna le hlawtlingnain zui a ti che. Chu ding chun ditsakna vochuom tiemtuhai po po kuomah ka’n hlan. (Thlazing 27, 2013 Delhi).

Guest Staff

The roulette is one of the most popular casino games. Players, like you can choose to bet on the numbers 0 to 36, (additional 00 for American roulette) the colours black or red or even specific rows or collums. But are there any betting systems that will provide you a long term winning streak?

There are 3 betting systems that can be used, 2 may provide short term gains but do have considerable disadvantages the third is proven to provide long term wins. Let us look at the three betting strategies for the roulette wheel.

The Martingale Betting System

This is probably the most used method for trying to beat the roulette wheel. The principal is simple, you simply double your bet after a loosing spin. For example bet $1 on black and loose, you now simply double your bet to $2 and bet black again. If you hit black you have made back your 2 previous bets. If you miss again, then double your bet again.

The maths works like this: bet 1 loose , bet 2 loose, bet 4 win. In those 3 spins it has cost you 7 but you will make back 8

Why is this betting system flawed?

This system may provide short term gains but this system for playing roulette has some drawbacks.

  1. Large Bank role is required. With this system of playing the roulette wheel, if you are playing with $75 this could only equal 4 spins at $5 per spin. ( 5 +10 + 20 + 40)
  2. May help with short term gains but the house advantage, will in the long run make this betting system fail.

The second system for playing the roulette wheel is called the Fibonacci Sequence.
This mathematical strategy helps you to determine the wager on a specific bet.

Fibonacci Sequence

Here is the betting structure used. 1,1, 2, 3, 5, 8, 13 simply add the last two wagers together and place the bet accordingly. When you win simply continue the sequence making sure you write down the numbers.

Why is this system flawed?

Well If I provide you a random number sequence say 1,3,4,5, 9, 16 this will not change the house odds and you will be betting more on a non certain method.

Roulette Number Method

With this fantastic, fully automated, winning roulette strategy, by simply betting on 1 single number on the roulette wheel you are using maths to win in the long run. Lets say you decide to bet on number 14. This number will come up approximately once for every 37 spins.

The fabulous roulette software will continue to place this bet for nearly 200 spins. This means every 37 spins you will win! The best bit, you set the roulette software up and then leave it to make you money!

Stop trying to beat the roulette wheel, with failing betting systems. By using this, effective and proven roulette software you can become a long term winner at the roulette wheel.

By Ramthienghlim Varte

Chantawk-II ti lekhabu hi ziektu Pu V.L.Renga Hriler ana, Sinleng Publication-in an suo Hp Dzine, New Delhi-a sut, phek 322-a sei a nih. Ziektu’n a aihna-phapui Pu J.S.Lalringum Under Secretary, President of India, Secretariat, New Delhi-in Tarik Ni 5,October 2012-a chatuon ram a lo inlawi san tah hrietzingna dinga hi lekhabu hih an hlan a nih. Thangtharhai tadinga Novel tiem inhawi tak; a kawm hmatieng nunghak le tlangval bawk inchuktuo thlalak le a hnuoi char ah HSA Flag tlangval pakhatin Pistol-a a tinlai tak a chuong.

A copy kalo hmu charin ka hei inbur ngar ngar a, Chantawk-I ang bawk khan phuokfawm lieu lieu nisi tulai khawtlang nun besan a buotsai, Tv. Sanga (Thangliensang) le Nk. Kimboi (Thanghlunkim)hai nunghak-tlangval hmangaina tuipui a lawmna le beidawngna hrilsenglo an inbuonpui nun a nih.

NK. Kimboi le Tv. Sanga inhmangaina hmelma nunrawng leia harsatna tamtak an tuok khel a misuol kutah thina chenin an chungah thla a hung zar chanchin hih ngainuom a umin hi lekhabu hin nunghak-tlangval tadinga inchuk ding tam tak a um a. Hnam le khawtlang nun a hawl kim em em. Ei hnam organization hieng- HSA, HYA le dang danghai hnam tadinga an sinthaw thatzie, khawtlang tlawmngai nun le nunghak-tlangval inpawl dan dam chieng takin an lang a. Kohran pawl hrang hranghai leiin Hnam inthuruolna a suksiet zie an ruolhai Nk. Siempui le Tv. Chawnga inneina dinga inthawk suklangin a um bawk. Thangthar nun thalo tak tak zu, Ganza le damdawi inruitheihai leia insung tam takin buoina ei tuok nasatzie chuh Nk. Kimboi le a sangpa a inthawk hmu thei a nih. Chubakah, Politics leiin mifel, mitha le hnam tadinga mifel le suongum mi thenkhathai nunrawng kut luma hringna lo chan tah thatnaw zie hai khawm a changtupa Tv. Sanga chunga ngei suklang a nih.

Tv. Sanga misuolhai kut tuorzo lova thina’n thla a zar khum zan, zan thlavai um hun a Nk. Kimboi nunrawng thlipui ituomvel lai nun tak lem hi chuh phuokfawm a nih ti hrezingin tiem inla khawm pasal e tilo chun hilai bung le chang ei hei thlung zet chuh ei inphisulh el chu tie. Ngai bel dinga thenkhat chunga lo thlung tah le thlung thei zing nun khawtlanga um eini lei khawm ni thei a tih. Chuleiin, Hmar modern Novel, lungril le titakzet a tiem chi ni’n ka hriet.

Churachandpur khawtlang nun le boruok inhawitakel suksetu misuol nunrawng thenkhathai leiin Nk Kimboi chun a hmangai tak Tv. Sanga chuh a chan tah a, chu pur do beidawng inrum vel chun a taksa a chau hrat em em a. Chu boruok rik takel a inthawk nun hlimna le zalenna ding zawngin Shillong-a a sunghai intieng a fe thla a. Computer dam inchukin ruolthar le hmelhriet dang danghai a hung nei pei a; Lawilo-dawrpui nun chenin a hun a hung hmang tanve tah a. Khawpui lienlem belin Delhi tieng an tal lut tah a nih.

India ram khawpui hrang hrang a ei thalai inchuklai le sinthaw a um tam tak nun hmang dan indiknaw leiin hnam hming an suksiet nasat zie le mi tha tam takin ei tuor pha hlak a nih tihi Nk Kimboi nun a inthawk an hriet thei a. Delhi khawpui, hnam chitinreng fuonkhawmna hmun ah a thieng le thiengnaw hre zinga nun chen nuomve reng reng midumhai le inpawl hlak ruol a bel fuk tah pei leiin ama khawm a inthiemchawpna rama chet a tulve tah a. A buoi a nih. Delhi Hmar Welfare Assn.-hai buoipui chuk chuk khawpin, nu lepler hlaw’n Tihar Jail bang chen zutin a um tah a. Mu-le-mal khawm hrelova Jail a um chuh beidawng tawpkhawkin titakzetin Pathien kuomah ngaidam inhni’n a tawngtai a, a hmangai tak Tv. Sanga (RIP) laka a thutiem a suksuol lei khawmin a thlarau kuomah ngaidam an hni bawk a. Titakzeta a hnina sangna nirawinawnim Delhi Hmar Welfare Assn. Chairman le a nuhmeiin an hung bail suok tah a nih. Chun, Kimboi Delhi khawtlang zanthim a leng inzak taluo’n Bangalore tieng a sunghai kuoma um hri dingin a fe a, iemani chen a um hnungin alo ngaizawng hlak tu Tv. James Banglore-a lekha inchuk a lo umve leh a intuok nawk a chun hi thawnthu hih suk tawp a nih.

Pu V.L.Renga hih thawnthu ziek thiemtak Novel tiem hlak mi a nih ti a chieng a, sawrkar sin pawimaw tak chel laia hiengang lekehabu siemthei hih ropui deu a nih. A ropui zie chuh ziekmi le lekhabu buotsai thei chin hai bawkin ei hriet. Hmar tawng ziek chungchangah ruok chun HLS dai a nerin ka hrietnaw a; hawrawp inkawp ding le dingnaw chung thu a ruok chuh ei mithiem (Hmar tawng ziek thiem taka inngai) mani tapte bula inhawk ching, hmun-ti-ralngam ei tam em leiin ralkanga tawngtu chuh an um el thei.

Ziek tiengpang a Talent thatak a nei hih hung sunzawm pei a ta, CHANTAWK-5na annawleh 10na chen dam a ziek pha chuh Hmar Modern Novelist ti inhlan ni ngei a tih. Tukhawm hin tiemtuhai lungril a chuh inhlan a ni zing tah.

(An extract from the Unpublished novel of L.Keivom, 1973)

BUNG NGANA

Kum thar chu hlim taka ni hni an hmang hnungin a lo trumtriek nawk tah a. Khuong le seki leh ni tam zan tam lengkhawm a, rawl thâm rak khopa Siemtu an inawina hmun chu chepchep vuok thlak angin a rè vong vong a, khawlai dunga saru kolh inchua uicho insuol ri ngot naw chu ri dang hriet ding a um ta nawh. Lengkhawmna tuolzawl sir tuoka sawlfang tuoi an phun huolhai chu trawl barin an ngir a. Buthring le sathring zonga vaak ruol vuong kuolhai khomin an beisei ieng khom an ngà ta naw leiin sesong kawla intruo thing rieu zarah hai chun chila inlem khop tumin an fu khup a, anni le anni an insai tah mei mei lem a. Naupang ruol chun lengkhawmna thrungphahai chu Lalpieng Champha a hung tlung nawk hma poa dingin Biekinah an hlu lut a. Tuolzawla meipui an sepnaa thing bong la kang zo nawhai chu an inhlum ram a, nupui threnkhatin lawmsa tiin in tieng an hawn a. Thingpui an dawnna rawthla nohai chu khawlaiah thâng ramin, tleirawl le naupang uminhnelhai sui hleng ding mei mei an lo inchang tah. Bawng ruolin lawmsa tiin, zana an riek khawmna zawl, thla chenve lai zet an lo hluopek tah chu hung hluo nawkin, nisa zangpuok thawin, vairik chen deuthaw insîm hmur hmurin an bok inzam a.

Bu la thak zo nawhai chun imu suok le rawl tham khom la rè hman loin, Kristmas le Kumthar lawmna khuong rihai chu an naah la châm zingin, bu thakin an ramtrang nawk tah a. Hmarcha bil neihai chu hmarcha loin, pat bil neihai chu pat vè dingin, si la khawng zo lohai chu si khawng dingin, maibal, mai, bahra, bal, fanghra le kawlkai la hlu zo lo le la cho zo nawhai chu hlu ding le cho dingin, mîm la khawng lohai chun khâwng dingin chul ram, hnungson ramah chun truon sin an rel nawk tah a. Pa threnkhat chu an lo thar ding hmun enin an suok dok a; a thren ruok chu vai dawr dingin Tuiruong kai hmun hrang hrang panin bawmrang leh an inphur thlak a. A thren chu kristmas le Kumthar lawm sunga an thuomhnaw balhai sawp dingin tuikhur inhoina tieng an pan bok a. Mi threnkhat chu an nauhai lekhabu thar man ding ngaituon inhlawna an zong bok a. Tlang tin bawmtu tlangsam parhai khom Lalpieng Chamthla a hung tlung phaa hung vul nawk dingin lungawi takin hnuoiah an tril a.

Zosiemhai khom chu pawlsawm ekzam dingin Phaipui tieng Thawtranni nawka suok an tum a. Insingsatna dingin ni li chau hun a nei tah leiin Inrinni chun Thangi chu puonsawpa fepui dingin fiel a nuom a, a fe hmaa fienriel hun an nei thei sun niin a hriet bok a. Zirtawpni zan chun a va leng a, chu mi dang khom inleng a hau leiin chawr tieng chun Thangi nu leh, Thangi sanghai rawi leh chun meiphu siemin an awi a. Zosiem chun naupanghai chu tienami a hril a, an ngai nuom leiin a hang hril zo khom chun a dang hril nawk dingin an zuot an zuot a, an ngai em em el a. Chuong lai chun Thangi chu chawr tieng thil laa hung inhlemin, Zosiemhai umna bulah chun ieng ieng amanih a va mai tlok a. Zosiem chun, “Thangi, i nu khom ka lo hril tah a, zingah chu in hmarcha lo insahla hle inla khom kan inzin phaa ka chawi ding puon mi sawppui la thrang a tih”, a ta, a lo fiel a. “Ka nun a remti chun hung sawppui êm Ä•m ka ti che” a ta. A nu chun, “Ni e, Bawinu, hun sawttak inzin ding an ni si a, thrangpui la a thra an nawm. Nakie milien an hung ni pha leh anni rawi lem chun ei sorna hmakhuo vong an la ni hi”, a ta. Zosiem chun lawmthu a hril a, a zinga fâl lema inhmu ding an ni leiin trin inhmat thra’n a hriet a, naupanghai chun an phal naw sasan ‘Ni dangah la hril nawk ei tih” ti pum chun a trin tah a.

Inrinni zingbu fak khopin Thangi le Zosiem chu Zotui tieng panin an suok a, kum 1955 favanga puon an sawp truma an inmanna hmuna ngei chun an fe a. Thlasik vanglai a la ni leiin nisa khomin sim tieng kawl a la hnai hle a, a la eng dam duoi el a. Thlasik dei tuor zo loin hlohna tam tak chu hnuoiah hmon hmang dinga an tril hun lai a ni leiin vadung vel khom chu a fai rul el a, a hmaa an puonsawpna hmun khom chu a pik ta naw leiin an inlang tlang thei vong a, an hang en chieng chun an lo inhnai hle a nih ti chu an hriet suok zuol a. Puon sawp pum chun an titi a, amiruokchu an inthre hun ding a hnai ta em leiin an hlim tak tak thei ta nawh. Achangin an hang titi a, a changin hla an sak a, um ngaina hre lo chun an inthuok bong nawk hak hlak a.

Thangi chun, “U Zosiem, hieng hmun dam hi iengtik am lungruol takin fang hmunkhat nawk ei ti aw! Mihriem nun hlak hriet lawk thei a ni bok si nawh. Ei fang tawpna tak khom a ni el thei a ni aw! I sunghai khomin Tuithraphai tieng Mautam hung tlung ding hi pumpel dingin inpèm an rot ti thu mi hril ka lo hriet bok si a. Chuonga in inpèm dam a lo ni lem chun inhmu ni a vâng ta awm ngei maw? Nang hlakin in inpem tum thu ieng khom i mi hril nuom ve si nawh a. Kristmas tawma Changpui tuikhura ei puon sawp truma i thu hril kha ka hang ngaituo non nawkin hieng dinghai hi hre lawk vongin i lo trong a nih ti ringna ka nei deu deu tah. Amiruokchu, thu nghet taka i mi tiem leiin iengkim chu tuor inhuom dingin ka lo inpek tah a, ka hmangai em che leiin ei thutiem an khel ding tia hisap le hang suongtuo ngot khom ka phal lul ngai si nawh. Pathien samsuih an ti hi a um hlak hrim a ni chun mi suiton ngei a tih” a ta.

Zosiem chun, “A ni ngei maw, mi suiton ngei a tih. Kan inpèm ding chu iengkhom a la chieng naw leiin ka la hril naw che a, Zochung khuo suoksana hang inpèm hmang chu kei chun lungril voi khat khom ka la siem ngai naw reng reng a. Ka nu khoma a nuom ka ring bok nawh, a san chu ka pa zalna thlan hang maksan a,

Kai tang kan tih Tuithraphai vanhnuoi mi hrilh,
Ka lungdi awikieng fam rolung e,
Zochung suotlangah lo ngir den rawh,

tia hnung tieng a hang nghatsan ding chu a ngam lul ka ring nawh. Hmangaihai zalna chu ieng anga hmun tlawm le rethei khom ni sien, Shah Jahan hmangaina lungphun tluk zo naw sien khom, a ngainat um dan chu a’n ang vong a nih. Chuong nek hman chun ka hmangai tak, i lengna tlangpui hi pÄ•l a, ram thar hang zuon chu ka ngai ngam lul nawh. Khawlai hmun khom lo phakin, trÅ­lna leiin lo invâk suok lang khom vokpui chu ama buol boka a kir nawk hlak angin Zochung khuoah hin kir nawk ka tum rêng rÄ•ng a nih. Amiruokchu, i hmangaina par hi mi dangin thliek a, a thruomah mi dang an chawl ruok chun, dam sunga inlawi lut nawk ta lo dingin lungril siem thung ka tih. Ieng khom nisienla, ei hun hma tieng ding chu Lalpan hung rêl lem a ta, ei nin hril thei ei nei si nawh”, a ta.

Thangi chun, “Mi hang fesan i ta, ka beidongnahai chunga hapui inlang rak rak khopa mi diriemtu le mi nuisawtu ding an tam si a, ka chan ding chu ngaituo ngam khom a ni nawh. Awi, a harsa”, a ti vong vong el a. Harsa an ti ve vea chu hang law chuong rak ngaina a um bok si nawh. An hang hril nawkin, a bulah bok an tran nawk a, hril zo ti a um thei si nawh. Kha hmaa Thangi tlakna lungpui chu inkuo rielin an innghai a, van an hang en a, a’n sang hle a, hnuoi an zuk en a, a tawp rawt a, an khawsawtna hnempui dingin bau khat khom trongkam an inhlanpek nawh. Chuong lai chun tlang lawiin vapuol nupa an hung vuong hlÅ­p hlûp a, lungruol taka an thla zap ri thangkhawk chun boruokah rimawi an inzamtir a, inhnar em emin an thlir vong vong a.

An puonsawp a hul phing chun in tieng panin an hung kir nawk tah a, kha hmaa lam tluona lo inawitu rengchal le uleu inram ri hriet ding a um ta naw leiin a a rè vung vung a, lam kawla laitel khawsawt intel vel le laiking lungleng khaw thlir or insenhai chun an mi lo hmuok ta lem a. Tinhmun an hang tlung a, nikuma an inlawm laia an innghakkhawmna hmun le Thangin sûl a lo thliekna hmun chu ap barin, changpatin an lo bawm zo tah a, iengkim an hmu taphot chu chul le sul hnung ngaium an inchang ta vong a. Khuo an tlung tawm chun Thangin, “Voizan chu hung leng ngei ngei rawh, ka nu khoma thil hril nuom che a nei a ni awm”, a ta, zana inhmu nawk dingin an inthre tah a.

Zanah chun inkhawm loin Zosiem chun Thangihai in tieng a pan ta nal nal a, mi inkhawm kara titi chu remchang lemin a hriet a. Thangi le a nu leh inkhawm loin an pathum chun an titi tah a. Chuonga an titi lai chun Thangi chu chawr tieng a va fe a, a rÄ•l chu a va hong a, puon pakhat mawi tak el chu a hung chawi a. “U Zosiem, hi ieng khom thawpek thei che kan nei si nawh a, kan thei ve sun puon pakhat hi thra’n mawi ve naw sien khom ngaihruina dingin mi pompek la, i hmang nuom naw leh khom i sie mei mei ding khomin. Amiruokchu, kan ngaihruina che a ni leiin mi dang chu pe lul naw rawh” ti pum chun Zosiem kutah a pek a. Zosiem chun, “Lawm a va um lawm lawm de! Ka thilpek dong hmasa tak a nih. Amiruokchu pi le puhai ngaidan chun hieng puon inpek dam hi entirna thra lo takin an ngai hlak a, inthrèna a um ngei ngei hlak an tih. Chuleiin, ngaina hle lang khom ei inthrena ding a lo ni chun lunginsiet takin mi la kirpek nawk hram inla ka nuom” ti pumin Thangi chu a pek kir tum a.

Thangi nu chun, “Iengkhom lungrila chuong ang suongtuona lei chun a pek che an nawh. Ruolthra’n in lo inman a, ama tleirawl invet lai ni sien khom a tlak nawna po po hmu khumin in lo pawl har a, a ngaina che a, in hun hma tieng peiah keinia inthokin dalna ieng khom um naw nih. Amiruokchu, in hun hma tieng hretu chu Pathien chauh a na, ama thu thu a nih; ama chu hre zingin fimkhur takin um inla, in beiseina khom a’n hlawtlingtir ngei cheu ka nuom”, a lo ta.

Zosiem khom chun a hriet thiem leiin lawm takin a pom tah a. Inkhawm khom a trin ta bok leiin mi an hung lut rawn hma’n tiin Thangin inro hle sien khom Zosiem chu a trin tah a. In a hang tlung chun a nu chu thil um danhai a hril a, an lawm tlang hle a. Zosiem chun chu puon chu a lukham hnuoiah a sie a, mang thlum tak mang inbeiseiin ngaimuong takin a zal tah a.

Thawtranni chu a hung tlung ta ngei el a, ringkola parbawm phurin Zosiem le Chungthang leh an ruol dang mi pathum chu Phaipui panin an inthok suok tah a. Zosiem le Chungthang chu inthla dingin Thangi le Kimi chun thingphura inhlemin tinhmunah an lo nghak a. An ruol danghai chun hma an lo lawk a, anni pali chu inhmaw rak loin an intlon thla dal dal a. Fing ruk vel an phak hnung chun Zosiemin, “Khai, kîr ta ro, in hung hla deu deu chun ei inngai deu deu ding a ni si a, min kirtir hlauh rawi in tih. Kan kir hlak chun a khawtlangin thaibawi tawpkhawk hrilin an mi hril ding a ni si a. Kîr el ta ro, in kir nawkna ding a hla mei mei a nih” tin insuk pasalthrat sak sak a thaw a. Thangi hlak chu trong ta lo, innui thei ta bok lo, Zosiem dâr a’n băt a, a mitthli chu ruopui vanawn sur ang topin an sur thluk thluk el a. An reng chun an hang ngir nawk a, inhnem bik ding hlak um lo, an ngui chi-ai takzet a.

Chungthang chun, “Kim, ieng khom ni sien la, fe phot kan tih; a lampui khom kan hriet bok si nawh a, kan ruolhan mi maksan hla taluong an ta, a buoithlak lem ding a nih. Kîr el ta ro, a ngaina um naw a ni hi…” a ta. Kimi khom chu insukpachangin, “Thrien, thaw, kirsan tang ei tih. Anni pahni hrep hi ngai tlak khom an nim a nie! An nuom leh fe hmang dai raw hai se. Nakie ei ngai tak tak rawm sawn hlauh an ta, zawng khêkin pasal trap khêk hlauh rawi an tih. Damtakin fe unla, in hung kir nawk pha thangsuo tonlairang leh lo hmuok kan ti cheu. Lekha hang tiem rak ro, nunghak leng dam insûmin, in thil inchuk chauh ngaituoin leng inla. Ei ram le hnam ta dingin le ei reng ta dinga theitawp suo dingin lungril siem ro, naupang sie khom in ni ta nawh kha. In ekzam zo hmâ khat chu keinihai khom chu mi hung hre fu kher kher da’l ro”, a ta.

Thangi ruok chu invot pei hlà ang elin Zosiem chu inthla harsa a ti hle a. Zosiem chun, “Thangi ringum takin lo um la, inhmu nawk vat ei tih” ti pum chun a fawp ngawi ngawi a, Thangi bienga mitthli luong ngei ngei khom chu hru hul hman loin an inchibai a, an inthre thei ta hram a. Thangi le Kimi chun an thlir liem liet liet a, beidong takin an hung kir nawk tah a. Lampuiah chun thing hang fawm vel ding khomin tha an nei hlol naw leiin raw thing an phur ta lem a. Khuo an hang tlung chun Zochung khuo chu hluotu um lo, khawchul ram ang elin ngui ruoiin an hriet a. ‘Khaw chen am phak tang an ti aw?’ ti suongtuo ngotin ni chu an lo hmang ral tah a nih.

Zosiemhai ruolcham chu an ruolhan an lo maksan hla hle a, Tuolbuol, chu chu Thanlon, an tlung tawmin an hnot phak chau a. Tuolbuolah sunbu an fak a, Tongkhama riek dingin an suok dok nawk tah a. Tuolbuol an suoksan tawm chun Zosiem le Chungthang chun Zochung khuo chu an zuk thlir a, thlasik romei karah an lang riei chauh a, an khawsawt sukzuoltuah a thrang lem a. Chuonga fe peiin zanah chun Tongkhamah an riek a. A zingah khawvar hlimin an suok dok a, Kailam tlangpui panin an kai tung ngat ngat a, sunbu fak hunah chun Kailam Zopui, rawl insi khup el chu an tlung a. Kailam sip hi Churachandpur Biela tlang insangna tak a ni a, a tlang ei liem pha chu, Hreingkot lang tlung hma po chu, thlang tieng hmu thei a ni ta nawh. Zochung tlang chu an lang thei ta naw ding a ni leiin Zosiem le Chungthang chu an khuo a sawt zuol a, an hang inher liem ding chu harsa an ti a, ke pen a sak tralh el a. Thla iemani zat an ring dingin an zuk thlir nawk hlak a, Kailam Zopuiah an lut a, zotui dei fim a luong hok hoknaa chun sunbu an fak a.

Bufùn an hang thret a, an tlang kaina an sawlin an phing a tram tawl ta bok a, Chungthang le an ruol danghai chun an beng mol mol a. Zosiem chun hang beng ve boka chu a lem thei hlol si naw leiin beng hni vel chauh a fak chun a khop a. Chungthang chun, “Mala, sunbu i fak naw chun nakie tràmsawl rawi i tih. Fa hrâm hràm rawh”, a ta. Zosiem chun, “Pasal chau lo e, ka chak nawa a nih, mi ngaituo naw rawh”, a ta. An ruol danghai khom chun fa dingin an tia chu lem thei hlol lo chu, hang thaw lui ngaina a um si nawh. Chuongchun, an fe nawk tah a, Tuili chu an tlung tah a. Tuili leilakah chun an chawl met a, chu leilakah chun Zosiemin Thangi hming lien deuin meiholin a hang siek hram a, a khawsawtna chu thrahnem duokin a hriet a. Chu Tuili chu Tuivai hnar a nih. Tuivai chu a luong pei a, Tipaimukh (Ruonglevaisuo) ah Tuiruong leh an infin a nih.

Tuilia inthoka an hang suok chu lampui a lo intung ta bok leiin Zosiem chu a chau ta hle el a, unau hmelhaiin Chongkhawzo khaw kawn chu an tlung hram a, a chau em leiin sawtnawte a ruolhai chun an chawlpui a, ana chu Thingkeu ban ding an ni leiin chawl sawt thei loin an fe nawk tah a. Zosiem chu a tramsawl leiin a thlantuiin a buok a, khuo khom a hmu ta mang nawh a, muhaiin a lawn trawk trawk a, a thei hlol ta naw phat leh lamsirah a hang tlu nawk hlol a. A ruolhai chun a phur chu an sawk zangpek a, sienkhom a châu em leiin a thrahnem chuong khomin a hriet nawh. Harsa taka a bei hnung chun Thingkeu khaw chunga lungdaw umna an kai suok thei hram a, chutaka inthok chun khuo chu lunga deng phak chau a nih. Tung an hang kai zoa lungdaw an hang tlung chun Zosiem chu chawl malam a hang thrung a, a in bor bor nghal a.

Chuonga a hang met chun Zochung khuoah a lo um a, Thangihai inah a va leng a, a lut char chun, “E khai, U Zosiem, iem a ti an ta leh! In va hung nawk ol ngei de, chibai” a hang ti chau chun a ruolhai chun an hung keihar nawk a, a mang chu an pam hle a, a hang har hlak chun Thingkeu khawkawl zan inthim lai, chau takin a lo bok ringot el si a. An fe nawk a, phak hmasa tak dottu inah chun an inkul a. In an hang lut char chu panthlang tieng dawsawnah a tlu phei a, a in nawk chu a ne’l a. A ruolhai chun ar an inchawk a, an suong zo chun bu fa dingin an keitho a, ana chu a chau taluo lei le khawsik a thrang bok leiin bu khom chu a fak thra pei nawh. Zana chun a khuo a sik a, thlasik dei vanglai, puon hun tawk an nei naw bakah a hang damnaw nawk chu rinum a ti hle a, in lumah a nun enkol a, a hang them chu ni sien dam huoi huoi dingin an ring a, Thangi nek khomin a nu chu chu zan chun a ngai lem a. Zanril tieng chun damdawi dam a fak leiin a hung har deu tah a, a in thei tah a.

A hang in dierdier chun a mangin Thangi leh tlang insang taka hin an lo leng a, khuo a mawiin an thieng hle a, Thangin puon a pek chu an lo sil intrawm a. Chuonga hlim taka an leng lai chun thlipui hrat deu el a hung hrang a, Thangi chu a fen hmang dai el tah a, an puon inzawn chauh chu a lo chel tang ringot a. A hang en vel a, a hnuoi hla takah chun in a um a, chutaka chun Thangi chu tlangval pakhat malpui chunga inthrungin a hmu tah a. Zosiem chun beidong takin a lo thlir a, Thangi chun hang nuisan hin a hmu a. A beidong chu a khek rak leh a takin a khek suok a. A ruolpa Chungthang chun, “Ruola, iem a ti an ta leh, i mang a sie a ni maw?” a ta. Zosiem chun “Aw ka mang a sie a nih, ka lo khek dok a ni maw!” ti pum chun an in nawk tah a. Zosiem chun a mang chu umzie ropui tak neiin a ring tlat leiin a zinga chen chun chawl loin a ngaituo a, a ngai a sukthra naw hle el a.

A ni thum ni tuk chun Thingkeua inthokin an suok a, chawhnunh dar thum velin Hriengkot tlang an kai tah a. Hriengkot tlanga inthok chun Tuithraphai chu an lang rui el a, iengtik lai khoma phaizawl chuong anga lien chu la hmu ve ngai lo anni leiin lien an ti hle a, an inchek an inchek el a. Saikot, Khawpuibung, Ngurte, Saidan le khaw dang dang chu an lang bok a, tlung kar an nghakhla hle a. An fe pei chun Churachandpur Mission Compound chu an zuk tlung a, a hmaa tienami anga mi hril an lo hriet hlak, mit ngeiia an hang hmu chu vangnei an inti hle a. Churachandpur Mission Compound-a inthok chun Churachandpur khawpui khom chu rangva in de tuorin an lang tah a, ropui an ti hle a, vanram ropui ding zie a hmaa an lo suongtuo dan leh inmil hielin an hriet a.

Pearson khela Bungmuol an zuk tlung chun lamthlanga Meitei nu dawrkai, thingtlang mi ieng hre lo, an thil phurhai lo lambun a, hlèm a, indik lo taka bûk a, man tlawmtea lo lakpek hlakhai chun Zosiemhai chu hmarcha an phur amanih tin an bawmrangah chun an lo intul a, “Kari pu bara?” tin en pek tral an tum a. Anni rawi Meitei trong thiem sun hlak chu “Chak cha ra bara?” ti le “Ka ri naw?” ti mei mei a ni leiin hang inhril suok chu harsa an ti hle a. An Saptrong hriet sun kawi nengin an hang thaw ve leh, Meitei nupuihai hlak chun hre ve lohai, an huongintau deu deu a. Chungthang beidong chun thaw ngaina a hriet naw leiin a chem pai chu a lak dok vak a, Hmar trongin, “Nangni nuhmei mei meiin maw in mi chel tang tum, sat bong neng ka ti cheu”, a ti leh Meitei nuhai khom chun an lung a sen a nih ti an hriet tah a, an inthla ta hram a. Meitei nupui sumdawnghai um dan la hre nghal lohai, mak an ti em em el a.

Fe peiin Thangzam khaw sat Hill Town, New Churachandpur ti hming hung puttu, a hnunga Chiengkawnpang an ti chu an tlung a, 1952-a inthoka an hong tran, Churachandpur High School bul an tlung chun ropui hi an ti khop a, a sunga kai ve phakhai chu thiem em em dingin an ring a, lut ve an chak hle a. An fe thlak pei a, Phungkhawthang Guite khaw sat Hiangtam Lamka (Upper Lamka) an hraw suk a, Lamka bazaar pui chu an tlung ta hlol el a. In chikte rek rekah Meitei nupuihai chun an thil zorhai chu an kaw dar khumin an inthrung phar dar el a.

Chu bazaar kawl elah chun thingpui dawr ni awm tak a um a, a tuolah chun ‘Lamka Hotel’ ti an ziek a. An sawl bok bakah hotela thingpui la dawn ngai lo an ni leiin hang dawn ve hrim hrim chu an nuom a, rielno-in an hung pek a. An hang ngha vel chun almairah chikte sungah hin fak thei thil ni awm tak, kil li neia intan bong, a rong eng deu hlek an hmu tah a, Chungthang chun a hang kawk a. Hotel neitupa chun a hung pek ve el bok a, thingpui leh chun an hang hme a, artui rim innam hieuin a thlum hâng bok a, inhnik an ti em em el a. “Aw, mi nauhai chu an fak a va thra bik ngei de aw! Hieng ang hi fa rop inla chu lekha khom thiem sot ei tih. A hming iem ning a ti aw, ienga siem am a ni ding aw! tia an trong vel chu an kawl ela pa pakhat, Lamka laia lo um ta hlak chun a lo hriet vong a, an thil hriet naw danah chun thingtlang ram pilrila inthoka hung an nih ti chu a hriet nghal a, hmusit deuin a nui eu tawl a. Iemani chen Phaipuia an um hnung chun an thil fak chu Saphaiin ‘cake’ an ti hlak chu a lo ni zing a nih ti chu an hriet chauh a nih.

Hotela inthoka an suok chun Police Station hmaah in lien rak lo, a hma kawr an nalsen, sephum hoi vang vang, a chung inkhumna khom nalsen, a lailung lai chu tukvera sip an hmu a, mi an inthrung khap el a. A hnuoiah chun a ban thrommawl um loin sehriet inkuol pali, a hma sir tieng pakhat ve ve, a hnung tieng chuong ang bok chungah chun chu in chu a’n nghat a, Zochunga an naupang laia an tawlailir siem ke hoi an ti hle a. Lekhabua a lim an hmu hlak, motor an ti chu ni an ring a. A kawl an hang hnai lai chun pa pakhatin thir tluon, a hmor tieng inkuoi a chawi a, a hma tienga a lu ni awm taka chun a rol lut a, a hang her chun an rÅ­m ngur ngur a, a hung inhÅ­k dup dup el a, an huk malam chun meikhu a suok hlut hlut a, mak an ti hle a, motor ngei a ni chu an ring tlat a.

Chuongchun an thil hmuhai chu mak tia titi malam peiin Saidan tieng panin an fe phei nawk hnek hnek a. Bijang khaw hnuoi an phak lai chun an hnung tieng thil inrÅ­m ngur ngur hungin an hriet a, an kawl a hung tlung chun a rawl tre uorin a hung khek rak rak el a. Anni rawi chu namen loin an inching a, lamsira kor ruomah chun an bawmrang pumin an inchawm thla a, an tlu vang el a. Chu thil lawn thei chun khu sutin a hung pel tawl a, a hnung tienga inziek an hei en zui chun ‘MDU Bus’ ti a chuong a, motor a ni ngei a nih ti chu an hriet tah a, hrat an ti hle bok a. Phaipuia an fe phaa an chuong ve ngei hun ding chu an nghakhla hle a. A hnungin, MDU umzie khom chu Manipur Drivers’ Union tina a nih ti an hung hriet bel sa ta pei a,

An fe pei a, leilak pakhat, Tuibuong leilak an ti chu an hraw a, thir rong vara siem a na, thra an ti hle a, an zût an zût el a. Tuibum le Tuizang leilaka hmang ve dingin an inhnar hle a. An hang fe dep chun chang teing Saidan lam a pêt a, lamthlang tieng lungdaw var vur el, a sip zum nei an hmu a, ropui an ti hle a. An ngir a, an hang tiem chun a hmasa lem chu Tuipui Ral trong, Sappui trong an ti hlaka inziek a lo ni nawk nghal a, ropui an ti nawkzuol a; hun remchang an nei pha chu lekhapuona ziek suoka la baihat dingin an inti a. Chu lungphun chu a hnungin ‘Zolienthang pa lungdaw’ a nih ti chu hung an hriet ta pei a.

Lungphuna ziek an tiem zo chun an fe pei a, vadung pakhat an tlung a, chutaka chun nunghak tuiphur le naupang insil vel an lo tam hle a, Tuithrapui an ti chu a lo ni zing el a, a hming a’n thang ang huin a vadung chu chin an ti hle a. Chu kaia inthok chun Saidan chu a sak tlang ela um a na, sienkhom tungmitlik a ni leiin sawl hnunga hang bitum ding chun huphurum tak a nih. hle a. Tuithrapui kaiah chun Zosiemin a puhai in a hang indon leh a pu nau kher kher chu a lo indon fuk a, ama rawi chun an kai tung a, a puhai inah a tlung a, Chungthang ruok chu a sunghai inah a tlung thung a.

Saidan khuo chu muol bawlola um a nih. A khaw hmawr tlak tieng chun Independent Kohran Biekin a um a, in sawmhni panga khuo, kohran pakhat chauh ngirna, sakhaw tieng ngaisak em em, khaw inthuruol tak le intodel, sinthaw taima, mikhuol lawm thiem, pipu tlawmngaina hau em em, amiruokchu lekhathiem um lo, a thaw thei pawl deuhaiin pawlsawm an tling naw phak vangna chauh khuo a nih. An inthuruol hle amanih ti chun an khaw panna lampui chu a chin hle a, vok kong rau tluk lek, hang intol thluka trênbarama inhlum el theina a nih. Inkhawmpui lak an uor hle a, khuongpu thiem tak tak an tam leiin lengkhawm an hnik hlak. A tam lem chu Pherzawl khawa inthoka inpem, an lalhai khom Pherzawl lal sungkuoa mi anni leiin an khawsak dan le khawtlang nun iengkim khom Pherzawl her khing, Sappui trongin Saidan khuo chu “The Pherzawl of Tuithraphai” ti ding a nih. Lungtrau inlalna le Lungtrau tamna a ni leiin iengkimah a thra le sie, inhnuoi le insang, a chin le a lien, a mak le a mak naw, a thabo le a taima, tisa le thlarau, an vet le a var, zaidam le thinthok, ringum le khelhlip, mi huoisen le mi thaidawp an chongdo sa nuk el a nih.

Zosiemhai chu Saidanah ni li zet an cham a, chu sung chun Churachandpur-ah thingrem le puonthuo kawr (hold-all) an va’n chawk a. Thawtranni chun Phaipuia fe dingin motor an man a, an chuong phutna a ni leiin an phur hle a, an innui vur vur el a. Phaipuia lo um ta hlak mihai le intlon an ni leiin thingphek, thrungna an daw tlara chun, lengkhawm inthrunga inthrungin, lungmuong takin an bei thlak a. A lampui chu lungkawhrot sung khawm chunga pil an vur mei mei a ni leiin a khu êm Ä•m a, a suk a tunga intet ok ok a ni leiin, a chang chun an luin motor chung tawk vang khopa a tawm leng chang a um a. A hmaa inhoi dinga Zosiem ring ang awzawng a lo ni naw a, tluk inlauin thrungna hnaia thir ban chu thlan phul rak khopa chelin an thrang a. Meihlang an zuk tlung chun an lu chu a buong phat el a, an mithmulah hai chun pilvut a kai tier bok a. Chuonga fe peiin Lamlangtuong an zuk tlung nawk tah a, an ring ang hehu chun hmu ding a lo tam naw a. Amiruokchu an naupang laia upahaiin Manipur Reng hmu dinga an fe changa an ram zuon an lo hril hlakhai chu a tak ngeiin an hang hmu pei leiin an hlim hle a. Phaipui an tlung hma chun Meitei trong khom ‘Kham aw’ ti chu an hriet belsa bok a, Meitei nu hang dawr vel khom chu an inzuom pha sot tah a nih.

Darkar li le a chenve zet an tlan hnungin Phaipui chu an tlung a. Keisampat-ah sawtnawte an chawl hnung le mi iemani an zat trum hnung chun Paona Road-ah an tlan phei a, Bazar pui an khel chun lampui sir tuoka rawl bang anga insanga in tung khup el in an hang hmu chun ropui an ti khêl daiah, a lutna sumphuk le kailawn an hmu si naw leiin, iengtin takin am an lawn kai ding ti dam chu an buoipui tham a tling a, a ngaina tak an hriet nawh.

Chungthang chun, “Anni rawi chu an hà a dam bik maw? Chungdăl put hlak ngai ta lo, kum tina inhna phur hlak trûl ta lo, inkolh tuk hlak trul ta bok lo, an va vangnei de aw!” a ti a. Zosiem chun, “Mala, to ta la, ei ni khom lekha inchuk pei ei ta, hieng neka in ropuia hin um ei tum ding an nawm. Ti taktaka chu Abraham Lincoln hai khom an ropui hma chun hreipui bat a thingbul le insuol ve mei mei, thuk meichoka inthoka lekhatiem inchuk hlak, Thiembuk chu hril lo, zirbuk khom suo lo, ramhnuoia parawmau, pakhângbun le pahnâkhàr ei tihai ang ku kha zonga invak ve mei mei hlak a nih. Suran a unaupa Nahai in an thlengpui, nuhmei nauhai le arasihai tiem theina ang ina inthokin America rama President sumphuk a’n chawmkai zo chun ei ni khom iemani chu la tlung ei tih. Hieng bazar vela thengthaw taka leng a, insuk-khauphar-thawvenghai ku hi lekha tiem rak ei ta, ei la lekhêl vong ding a nih. Anni chu tu hin an ropui lai tak a ni a, lekha ei inchuk ngat ngat pei phot chun an nuom le nuom naw thu hril loin nakie pha leh salam an mi la buk ding a ni aw”, a ta, an thil hmuhai chun tumruna insang lem an neitir pei leiin hlawk an ti hle a.

Chuonga fe pei chun hmun pakhatah an chuongna Bus chu a chawl a, an trum a, an tlungna in ding chu an hang en chun ‘Hmar Trading Company’ tin a lo inziek a, chu taka chun an lut tah a. Chu in chu a sawng neia bawl a na, a chung rangva, a lutna tieng sir ve veah pindan te, mi poimaw deu tlungnaa an nei hlak a um a, a pindan pui tak chu a laiah an pindan a, pindan khatah chun intar takin khum pali ve ve sie thei a nia. Thlang tieng chun varanda a um a, chutaka inthok chun lampuia mi fe le hung an hmu thei a, Imphal Hospital an hmu thei bok a. A hnuoia chun pindan pahni a um a, chu chu vai dawrkaiin an hluo a. A in thrut elah chun hmunhnawk luong khawmna tuikor a um a, thil rimsie le tirdakuma sip a nih. Hmar tieng pangah chun in se trat el, pindan pahni nei, a kotkhat chu thingphek inawng trop taka siem a um a, chu chu ekin an ta, an inhnawmna hnuoiah chun trinbur an sie a, chu chu Mirawng, ek thak pawlhaiin an hung lak hlak a. Chu trinburah chun hmolte a tam emem hlak leiin ek thak pawlhai chun an lawm naw hle hlak a, an rawl inhmi rol elin, “Chingmi gi thi, chertiak ngak tah, chertiak ngak tah” (Thingtlang mi ek chu, hmolte ruok hmolte ruok) an ta, an lung a sen thei hle a. Amiruokchu, mong sawp, nuom pawnga hmusit hrim hrim mi an tam si lei le lekha hmang an tlawm si leiin naset bula dutawka chier ang chau a nih.

Hmar Company-ah chun umna ding an hmu hma po chu an tlung a, chu sung chun Rengpa in dam le hmun dang dang enin an invak bok a. Ni thum hnungah Keisampat tontir lai lamthlangah umna ding in an hmu a, chutaka an inhlu lut a, Chingmi Hotel-ah thla khatah cheng sawmthum chawiin bu an fak a. Zan tieng chun an ruol danghaiin French Talkie an tia chun Cinema en dingin an fiel a, “Anarkali” an ti, Hindi Film an va en a. A trong hre nawhai sien khom a lima inthok chun a chanchin awm tawk chu an man leiin lungsietum an ti hle a, a chang lem chun an mitthli a tla tum hielin an hriet bok a. Chu zan chun Zosiemin Thangi ta ding lekhathon a ziek a.

Imphal
c/o Hmar Company
Maxwel Bazar,
January 27, 1957
Hmangai tak; Thangnunnem,

I zun phura rimsi taka ka tram sawlpui hnungin dam takin Tuithraphai kan tlung a, ni li kan cham hnungin Phaipui kan pan a, tuhin umna iengkim sukfelin lekha tiem tran kan tum. Ei khuoa ei hmu ngai lo, hmu nuomum thil tam tak kan hmu a, a bengvar thlakin i hmu ve ngei dingin ka dit ngot el. Hieng lai chu thil iengkim a lo indanglam a, amiruokchu ei tiem Hmar Arasi ruok chu a umna pangngaiah a la um zing a, ka hmangaina che le ka ngaina che khomin ni tinin dawn thar an la’n suo pei. I zÅ­n hi phur zo loa ka tlukpui chang ni a tam ngei!

Voisun zan tienga kan Cinema en lem chu lungsiet a um khop el a, ei ni chan dingah ka hang inbel sin bok leiin ka mitthli khom suortui lien angin ka dang zo hlol nawh. Sun khawsawt le zan rea ka ngaituo changin ka lungril mitthlaah ei nunhluihai kha darthlalanga chieng taka inen ang elin an hung inlang hlak a, khawsawtnahai le lunglengnahai hi puon angin ka’n thuo takmeu a nih. I hmêl hlim sieu el, i hlimthla hi ka en tawp thei nawh. Chuonghai po po le lekha hang tiem tum chu tuoiram laia dumbûr pai chu nêpte a ni ka ring hlak. Pasalthra, thangsuo tumhai chun ramhmang hnuoiah thrangthram le invot le hling le changhai ner thlenga, in tienga an sahrang lu leh an kir phaa kotsuoa khuong le dar leh lo hmuoktuhai hmel an hang hmu ding hun le tonlairang an hang ton ding hun chu thlir zinga, phingtramna le lunglengna, rimsikna le tritnahai an tawn tlang angin kei khom chuong thilhai chu i lallukhum a mawi zuol theina dingin theitawpin tawn tlang ngei ka tih. Mi hung ngaituo naw rawh; ka ta dinga ringum taka lo um phot chun, ka ta dingin chu chu a huntawk.

Chungthang a dam a, annu a ngai thei hle. I nu le Kimi chibai ka buk tawl. Kan chanchin hi hung hril tawl rawh. Ekzam chu Thlatrau ni 31 ah tran kan ta, Thlatun ni 20 ah zo kan tih. In trongtrainaah mi hung hre zing ro, keinin kan hriet zing hlak ang cheuin.

Damtakin, chibai le mangthra,
Ka hmangaina popo leh,

I ta,
Sd/- Zosiem.

Zosiemhai chun a lekhathona a hril angin Thlatun ni 20-ah pawlsawm ekzam chu an zo tah a, Tuithraphai tieng an hung suok a. An hung suok hma chun poisa tlawmte a nei chun Thangi kutsebi ding a’n chawk a. Zosiem chu a sunghaiin inpem an tum thut leiin Zochung tieng fe thla ta loa Saidan velah in le lo ding lo en vel dingin an hang ti a. A puhaiin an khaw Zirbukah hotu an indai naw leiin a chawl sung inhlawfa malama lo thrangpui dingin an fiel bok a. Chu bakah, pawlsawm a tling chun Thiemsangbukah IA (Intermediate of Arts) dam zom a nuom si leiin poisa tlawma zawng a lo hlaw khom chu thra a ti bok a. Chuong lei chun Zochung tieng fe thla ta loin Tuithraphaiah pawlsawm rizal a nghak ta lem a, a ruolpa Chungthang ruok chu Zochung tieng a kir nawk nghal a, Zosiem chun a kutsebi inchawk chu a thon tah a.

Chungthangin Zochung a zuk tlung chun chanchin iengkim chu Thangi a hril a, an lau dan ang chara thil a hung um pei el chu a bei a dong ruk takmeu a. Thla li pum hlum, beisei taka a lo thlirna mithai chu an kham thlawn a, a beiseina po po chu sazuk thla hmu ang lekin, khuoi ang an khel ta si! A hang ngaituo vang vang chun a chan chu lo lai chabuka khuongruonghai khom tluk zo loin an hriet a, ama le ama chu an lunginsiet a. Chungthang le Kimi ruok chu hlim takin an leng a, Thangi chu a thei ang taka hnem le thlamuong an tum hlak a.

Thlado ni 15 chun pawlsawm rizal chu a hung suok ta ngei a, Chungthang le Zosiem chu Third Division ah an tling ve ve a, insang naw sienkhom Zosiem chu a hlim hle a. Chu kar bok chun a sunghai chu an hung pem bok a, inhai bawlin an buoi hle a. Chungthang chu lekha a zuk thon a, lawmpuina leh; chun, Thiemsangbuk zom ngei dingin a zuk fiel bok a. Zosiem tlingna chu khaw kohranin lawmpuina an nei a, an lengkhawm dup dup a. Chu zan chun Thangi a ngai hle a, a kawlah hang thrung ve sien chu iengkimah hla le tisaah lawm a kim hle ding nin a hriet a. Nunghak dang, mitmei lo inhmu zeu zeu um hai sienkhom Thangi a hmangaina chun Zosiem mit chu sukdel leiin ruol pawla a pawl tawl bak chu mitmei an hlan ve thei nawh.

A zingah chun mikhuol hung tlung an um a, Zosiem lekhathon ding an hung chawi a. Zosiemin a kawm a hang en chun Thangi lekha a nih ti a hriet nghal a. A hang tiem chun a pawlsawm tlingna chunga lawmpuina thu a ni de khomin a dang po po chu Thangi beidongna le a lung himawna thu vong a nih. A lunginsiet hle a, a ringhlelna lei chun poi a ti em em bok a, kum 1956 a tawp zana a lo hrillawkhai kha a hung indik pei a nih ti a hriet a. “Hmangaina leiin chu ringhlelna thlipui chu do zo hram a tim aw!” ti pum zing chun Tuithrapuiah insil dingin a suok a. Thangi a ngaina lung sa huoi huoi chu Tuithrapui li inthukna taka khom inchie dei thei a ni nawzie le amaa ruokna chu Thangi chauh naw chun ieng ang tui fim le inthieng khoma sung sip thei a ni nawzie ruok chu ama neka hre chieng tu khom an um nawh. (As revised and edited August 15, 2013, Delhi).

L.Keivom
By L.Keivom

Man is born free, and everywhere is in chains - Jean-Jaques Rousseau,1712-1778 (The Social Contract)

August 15, 2013, Delhi, Thursday. Voisun hi India ramin British Kumpinu ramper a ninaa inthoka suoka mani kea ngir dinga a indangna ni, a ram sunga chenghai ta dinga zalenna ni champha voi 66-na chu a nih. Manipura British Political Agent nuhnung tak G.P.Stewart, ICS valin Imphalah zing dar 9-a British puonzar, Manipur chunga kum 56 zet zara lo um tah chu pot thla a, a thlaktu India puonzar (tri-colour flag) kei tunga a zar ni chu a nih. Stewart hi kum 1983-85 sunga New Zealand-a India palai sin ka thaw laiin bu fa dingin voi thum lai ka fiel a, a chengna khuo Nelson (South Island) ah zan khat riekin ka va sir tah nghe nghe a. Hieng lai bawr chanchin hi kan titi thruoitu tak a ni hlak a. A ruol hlui Captain Maharaj Kumar Priyabrata Singh (P.B. Singh), Manipur State-a Chief Minister hmasa tak chanchin ei hril lem chun a khawsawt a cho suok a, a mitthli a parol kuong hlak a nih.

India ramin 1947-a zalenna a hmu ni kha Ningani (August 14) zan ril dar 12 charh, August 15 Zirtawpni intran ding chie a ni leiin, kha zana India zalenna thu puongtu Jawaharlal Nehru chun, “At the stroke of the midnight hour, when the world sleeps, India will awake to life and freedom” a ti a nih. Zalenna puong hun dinga an ruot August 15 chu ni vâng thra lo (inauspicious day) ni dingin astrologers-haiin an ngai a. Chuong ang puithuna ring ve lo Pandit Nehru hlak chun an thu chuh barah a khon bok si nawh. August 14 chu Pakistan indangna ni dinga an lo ruot a ni ta bok si. Chu ni chun India indang hmasa sien, a rama inthoka Pakistan khoi thlak a, ram hrang indin chu a phal naw ding a ni bok si leiin, namen loin an buoi a. Chuleiin, zan dar 12 inrik charin, ni 14 amanih 15 amanih vang thra lo hnuoia um lo ve ve dinga ngaiin zalenna an lo puong a nih. Puithuna (superstition) hi a buoithlak. Hang namnul vong dingin a lo indik fuk chang a um hlak bok si!

An puong lai khan Pherzawl-ah kan um a, sienkhom hi ni poimaw hi hriet zingna dingin khawtlangin ieng khom a thaw naw ni mei a tih, kum riet mi ka ni taa chuh ieng khom hriet zui ka nei nawh. Khang lai kha Mizo Union an invet chilh lai a ni leiin Muolvenga Lalnghinglo Infimate-in hla ropui tak a phuok a, a thunona chun Nehru thu puong ei hrilh tah hi a thrang tlat chu tie!

Hung ta um khaih, thrangruol ei tiu,
Zalenna ding sin thaw peiin;
New Delhi-a Nehru dàrin,
“Hung suok ro, bawi tinreng,
Suok ta ro a tih”

tiin. ‘Nehru dar’ a ti hi suokna dar, zalenna dar, bawia intangnaa inthoka suokna dar, British Kumpinu opna hnuoia inthoka suokna dar, amain a’n kawktir tak lem chu Manipur Reng inlalnaa inthoka suoka, Zo hnathlakhai po intel khawm a, ‘Mizo Sorkar’ siemna dinga dar a nih. Hi hlaa hin khang hun laia thil tlung le la tlung dinga an beisei ram inchuk tham a um. India ramin zalenna a hmu ruola an hlim nui ri lunghnurnaa inchang laia mihai chu Hmarhai an nih. Tu chen hin chu chun hlim angin a la zui zing.

India zalenna nia sorkarin sorkarin lawmna chi hrang hrang kum tina a buotsai hlak hmang nuom loa bawikawt ngun tak chu India hmar saka cheng, abikin tlangmihai ei ni ring a um. Ei lungawi nawna le nuorna thusim puongna remchanga ei hmang tah khom a hoi. Sienkhom, tarmit thar buna ei inbi chieng thar a trûl tah khop el. British sorkarin an mi op de sunga ei hmasawn dan le India sorkar hnuoia ei hmasawn dan hang buk khi inla, chepa le vahrit buk tuo nek daiin inthlau mei a tih.

Eini rawi ngirhmun sui bingin, Zo hnathlakhai chengna khawvel hang bi inla. British sorkarin kum 56 pum hlum a mi op de sung khan hmasawnna sor tlak an mi maksanpek hril ding a vang khop el. Zawng neka changkang meta an kalchar le kristien sakhuo an hung put lut chu ei biek theina ding le an thaw dan ei lak lut theina tawk charin ziek le tiem an min chuktir a, anni hung cho phak khopa hre ding le thiem ding chun an mi dit der nawh. Sumdawng hnam an ni ang hrimin, hmasawnna thil an thaw tum hrim hrim chu a sengso ding le sum amanih hlawkna ieng amani an hmu let nawk ding hisap diema an thaw vong a nih. Chuonga thawin, India hausakna zengpui tlanin, kum tam an inchawm thau a, khawvel hmun hrang hranga ramper an zauh peihai khom kha India hausakna hmanga an lak tam tak a um.

Kha hma le tu chen khoma ei thiempuhaiin an mi lo inchuktir chu kol chi hnih an min buntir leia hung hmasawn ei ni thu a nih. Hrengkol pakhat chu thuneina le dan hmanga khauh taka tu khoma trit ti ngam lo dinga ro an mi rel khum kha a nih. Hrengkol pahnina chu sipai hratna hmanga ram an hung lak ruola ei lungril hnetu dinga misawnari an hung inluttir pei le Baibul hmanga ei lungril le thlarau ram hung hne a, sakhaw phêna an mingo kalchar an mi hung inbà le inbiektir kha a nih. Chu ruol chun, Pathien ang thawthanga anni ngaisang le inzana lungril bakah an rorelna le an sakhaw hung put lut huonga ei cheng leia ramsa ngirhmuna inthoka mihriema hung inthrang suok anga inngaina lungril eini-ah an tu nghet tlat a. Chu chun mingo taphot eini neka var lem le chunghnung bik dinga ngaina lungril indik lo a mi’n puttir a, chu bawia chun inzapuium takin ei intang thrup el a nih.

British sorkar opna hnuoia ei intang lai le a hnung iemani chen khomin kristien sikul le damdawi in chu thra bik dinga ngaina a um. Thil ei sui chieng ruok chun, ei lekhathiem hmasa le sorkara sin insang chelhai khom India zalen hnunga suok vong an nih. Hun a hung fe pei a, kristien sikul le damdawi in tieng an chau tiel tiel a, secular tieng indin le enkol sikul le damdawi in an hung insang tuol tuol a. Kristien pawl hrang hrangin an enkol a ni leia thra bik dinga kha hmaa ngaina kha a letling hlauh a hung ni tah. Hi hi kristien sakhuo hlawtlingna le hlawsamna inkhina a ni chun kristien sakhuoin hnung a son takzet ning a tih. Chuleiin, kristien ei ni lei ringota hmasawn ta duok anga ei ngaina bawia inthoka ei suok dok a ngai. Sakhaw bawia intang, mawlna chu sakhaw mi thra nina anga ngai, rethei chu Pathien hnaina le thlarau mi nina anga ngai bok ei tam. Theulawzi indik lo khukpui, mani le mani inhlem kawtlok mei mei ei nih ti ei hriet suok hma chun hmasawnna le zalenna ramah lut ngai nawng ei tih. Kum za chuong kristien ni rikngot hi ei intangna ripa inthoka suok ei tum si naw chun ieng tina khom a ni naw a, kum sangkhat intang inla khom umzie nei chuong bok naw nih.

Mani inenkolna hnuoia kum 66 lo suo tah India ram khomin hrisel taka hma a sawn pei ding chun nasa taka inbi chieng a, nuomin nuom naw sien, kawrapson khuopnaa inthoka a’n tal suok a trul makmaw. Mihriem tlukledingawn (tda) 1.2 umnaa hin 50% neka tam chu kum 20 le a hnuoi tienga mi an ni a, eini lai khom chu ang deuthaw chu a ni ring a um. Hienghai hi zalenna rama thruoi lut ding chun thruoitu var, huoisen, hmathlir nei, hmasawnna lampui daltu taphot thiem taka thriek a, thrangtharhai tha le thiemna a hlawk thei ang tawpa sor trangkai thiem ei mamaw. Hmasawnna daltu thriek lo thei lo laia a pikhawi chu kawrapson a nih. Chu chu mipui roinrelna dan (democratic process) hmanga ei inthiel fai thei chun thil thra tawp ning a ta, sienkhom inthlanga huoisar pawl le challanghai lai mi suol, tawrot, tuolthata intum, case rik tak hli zing, pathiena sum le thilthawtheina be pawl an pung deu deu nia a’n langna rama hin, French Revolution lai le a hnunga hmun hrang hranga inthlakthlengna lampui daltuhai an inthiel fai dan ei en chun, thisen a la ko suok rawn hmel khop el. Thisen suok loin nau a pieng thei bok si nawh.

Khawvelah inthlakthlengna mamaw lo tu khom an um nawh. Ieng anga thaw thrahai khom, iemani chen hnunga ngaia neina (complacency) an hung nei chara inthokin, an hriet hman hmain, mi hnung an hnot tran nghal el a nih. Mi hnung hnot pei ta loa kulchohai ta ding lem chun khawvela hin dam khawsuokna thu tiem a um nawh. Kristien ni lei ringota hmasawn ding le changkang dinga inngaina dam hi suol thilthaw a ni thei leiin bansan ei tiu. Tu lai khawvel, abikin Asia rama lem chu, ram hmasawn hrata hrilhai hi kristien ram lo deuh vong an nih. Pawlitiks le sakhuona khawvelah ieng anga zalenin in ngai inla khom, fak le dawn tienga mani intodel ei ni si naw chun umzie bo zalenna a nih. (August 15, 2013 Delhi).
Powered by Blogger.