Halloween party ideas 2015

By Pu L.Keivom, inpui.com columnist

Memory... is the diary that we all carry about with us.  ~Oscar Wilde, "The Importance of Being Earnest"

Threnkhat chun ka thu khûkpui ding hi nuizatum le inzapuium khom an ti el thei. Ka ta ding ruok chun a ni nawh. Ka Maruti-800, DL2 CK 2054, August 13, 1977-a Rs. 212328 a Sikand & Company, Janpath, New Delhi-a mihai dawra inthoka ka hang inchawk chanchin a nih ka hril tum.

Ngaituona mitthlaah kha ni kha a la chieng kher el. Kum 17 zet car thra chungchuonga hril Mercedes Benz khal hnunga Maruti-800 hang khal chu toy car-a chuong anga inngaina a um tlat a, fiemthu a hoi a, nui a sukza tlat chu tie! Amiruokchu, ei hang hmelhriet a, a hmel inlang ang mei mei a lo ni naw a, a chin ang huin a phehlêng naw a, a pick-up a thra a, thau a dawn tlawm a, tleirawl tha inthak vanglai ang elin accelerator ei hang sir phat khan a’n dok zot a, car lien tak tak khom ei tlan pèl zung zung el a nih. Parking harsatnaa khom awng chite a um phot chun a’n zep tat thei tlat hi a varzàngna pakhat dang chu a nih. Tlangram khawpui inchêp Shillong le Aizawl vela hmang dinga an siem hrim khom ni sien a mawi khop el. Pa pakhat nuhmei lawmin tûk tina a man pèk belsa a rot thu an hril ang elin, a man pek belsa ei nuom ve zing el a nih.

Khang hun lai khan car nei ei la tlawm a, Delhi-a car neihai lai khom khan a thar inchaw um sun chu Darsiemlien leh kan ni el awmin ka hriet. Ka’n chawka inthoka DHCF Pathienni chawibiek inkhawm hmasa tak August 17, 1997-a Pathien kuoma ka car thar inhlàn chu thaw makmawa ngaina ka nei tlat leiin, unaupa Rev. Koh Hae Sung-in trongtraiin a’n hlàn a. Hi hi chawibiek inkhawma member haiin an thil thar nei Pathien kuoma lawmthu hrila an inhlàn le inching, tu chena ei thaw zui pei hi, a hung intranna niin ka hriet.

Pathien kuoma inhlàn a ni ang hrimin kan car hi Pathienin a veng a, car khal hrata hril kai ni lang khom, kum 15 zet kan kol sungin voi khat khom eksiden a tuok nawh. Kan inkhawmna a hlat bakah keini nupa hi kan damnaw amanih le kan inzin suok a ni ngot naw chun chawibiek inkhawm hi pel ngai lo hrim hrim kan ni a. Ka hisap dan chun, car-a kan suok dok 75% vel hi inkhawma fe kan ni a, kum 15 sungin inkhawmnaa petrol le car khorsaw dang danga kan hmang po hi, thla tin cheng sangli vela hisapin, kan car man lêt hni nêka tam, nuoi nga vel ni tain ka hriet. Thawlawm le thil dang danga seng le hisap lem chun, khawpuia inkhawm fe man hi to deu el a nih.

Duthusam chun car hi kum thum dan peiah thlak thei inla, a thra. Chu sung chun routine maintenance ti bâk chuh thaw a ngai bèk naw a, sèng a tlawm. Keini khom chuonga thaw a, kum 2000 lawm lutna malama car thar lien lem le hadam inchaw dingin lungril kan siem a. Chu bakah, “Car thar inchaw ta ro, in ngirhmun le in car hi a’n hmè ta nawh” mi ti pawl an kat nok a. Chu chun thil tam tak a mi’n ngaituotir a. Car hi ieng ding am a na? Car hi status symbol amanih, incheina thuomhnaw amanih a ni? Ieng dinga mani nauhai career siemna dinga loan cheng khat khom la ngam si loa car inchawkna dinga loan ei lak ngam? Ieng leia threnkhatin car inchawkna dinga in le lo hmun nghet dam ei zor thlong ngam am a na?

Hieng zawnahai donna hi chik taka ngaituo trûlin ka hriet. Car hi hoithawna el ni loin ei fe tumna inrang taka mi thruoi tlung a, ei thil thaw dinghai inrang lem le hlawk lema ei thaw theina dinga mi thrangpuitu, Saptrongin, “to improve or increase our efficiency and effectiveness” a nih. Mihriem lungrila indùna le chapona rûk (false ego), mi dang zuk chungdel nuomna lungril pam puomtu dinga siem a ni nawh. Incheina thuomhnaw a ni bok nawh. Mani car-a inkhawma fe leiin thlarau a pung naw a, inti-car nei deuhna lungril vawng khan thlarau a pot hnuoi lem a nih. Dannaranin, nuhmeiin car hi an lawm a, incheina thuomhnaw angin an ngai a, an iniempui a, an chapona lungril a sukvawng. Chuleiin, kan nuin kan car thlak a rot zata fiemthua ka donna chu, “Kei hi thil nei thlak zung zung mi ka ni nawh. Chuong chu ni naw sien, nang khom ka thlakna che sawt tang a tih” ka ti pha chu a hril zom pei tah ngai nawh.

Kan car thlak el loa kan hmang ngar ngar san pakhat chu car hi status symbol a ni nawzie mani nun ngeia ei sawsaiti hril fie ka nuom lei a nih. Sorkar thoktu, Delhi tlanga khawsa lai chu a siniar tak ka ni el tah thei. Pathien zarin, loan lak ngai loa car inchawkna ding sum khom kan sungkuoin tu khom pur buoi ngai loin, kan ngà thei. Sienkhom, mawl taka khawsak, simple living and high thinking and higher achievement pawlisi zui hi keini sungkuo ta ding le ei khawtlang ta dinga thil thra le tlo lem a ni ka ring leiin, chu lampui hrawtu ni chu ka tum hràm hrâm a nih. Ei ram tienga hotu le thruoitu hrang hrang an hung inzin changa ka car khal an hmu phaa an mi hril rawn tak chu a car thrat naw thu ni loin an ngaisang thu a ni lem zie. Eini rawi hi hnam naupang ei la ni a, thil tlereu hnota baklênga tlân nuom pawl ei la ni a, a thra tieng nêka a thra naw tienga ruolêng inlâk hi ei chîng bok a, chuleiin a siniar chinhai lem chun nun ei khal dan hi fimkhur a ngai.

Pahnina, kum 2000 a penson ding ka ni a, sienkhom kum hnia penson hun an suksei leiin kum 2002 khan ka penson tah lem a. Ka penson chara Baibul inlet sin tran dinga inbuotsai ka ni a. Thuthlung Tharah ka tran a, Hmangai Johan lekha ziek po kum 2002 khan a bu-in kan sut a, Thungthlung Thar, Sam le Thuvar inkop chu 2004 khan a suok a, Genesis bu mal 2006 a suok nawk a, Baibul pumpui chu 2007 khan a hung suok tah a nih. Baibul inlet le sut ka tran chara thutlukna nghet tak ka siem chu: Baibul inlet le sut ka zo hma chun car thar nei awi lo, ti a ni bur el a nih. Mi tam lem, abikin kohrana rongbawltuhai chun ka dam sunga ka’n let zo hman an ring nawh. Lo inlet zo hman khom ni ta hrim inla, a sutna dingin nuoi 15 vêl bèk a ngai. Sienkhom, ka penson poisa po po ka hang tlok khawm chun Baibul sutna a dai char a, car thar inchawk ruok chu a hnai ta naw khop el.

Amiruokchu poi ka ti thrak nawh. Ka car a la thra zing. Ka fe nuomna taphotah a mi la tlungpui. Chuong lai chun Sixth Pay Commission a hung suok a, hlaw a hung pung thut a, mani sum ngeia car thar inchaw thei ei hung pung a, car a pung tuol tuol a, ka car chu a upa tak le thring pawl tak a hung ni ta pei bok a. Sienkhom ka lung a awi. A san chu, Gospel Centenary 2010 tlung hma ngeia mani ngeia Baibul inlet le Bible Society of India (BSI) le Bibles For The World (BFW) fe thlenga mi sum pêk khawm ni loa mani sum ngeia Baibul sut chu Pathien ringsana ka target a ni a, chu chu kum thuma inhmaa Pathienin a mi’n hlentir lei a nih. Kum za kristien inti ve ta si, ei Baibul hmanghai hrim hrim mi dang sum thaw khawma ei la sut hi thil inzakum thlak a ni el bakah kutdawa khom a talaw deuh niin kei chun ka ngai a, kum za kristien intihai nungchang leh an inhmè naw a, hnam muolphona a ni sa bok. Chuleiin, Pathien lunginsietna zara tum hlen theia ka um hi car za tam tak nêkin ka ta ding chun a hlu lem.

Kum 2009 a hung inher suok a, ka hun po po deuthaw Gospel Centenary Souvenir ding, ‘Thûkna Ropui’ (The Amazing Deep) ti buoipui le Manipur tlangram le phairam, Hmar Biel, Tuiruong Dung, Cachar, North Cachar Hills le Meghalaya hmun hrang hrangah inzinin ka buoi a, car tieng pang hrim hrim ka ngaituo hman nawh. Sienkhom, anni lungril puoksuokin ka naunu upa tak Mawi Keivom (London) le ka naupa tlum tak James Keivom (New York) chun car thar an mi’n chawkpek a, tuta kan hmang lai Swift Dzire hi kan lo nei tah a nih. Kum 2011 khan Wagon-R kan nei bel sa nawk pei a. Kan Maruti-800 kha chu a sawl sawt tah bok leiin garage-ah kum thum deuthaw kan inchawltir hnungin, July 14, 2012 khan kum tam lo enkoltu le a enkol thiem tak dinga ka ngai, ka mechanic Sanjay ka rochung tah a nih. Ka car hi mihai ta dinga malsawmna a ni zui pei ka beisei bok.

A hnuoia hin kum 2004-a ka car chungchanga artikul ka ziek chu ka car hriet zingna dingin ka hung thur suok nawk a nih.

Quote:

CAR LE A PU TITI

A hmun: Garage No. C-408, Purvasha, Mayur Vihar-1, Delhi-91. A hun: March 28, 2004, Pathienni tuk zing dar 6 minit 12. A changtu: Maruti-800, Car No. DL 2 CK 2048 le a pu inbiekna thu chu:

Khawfingchat ruolin ka tho a. Thingpui inlum zoa no ka dom ruolin ka e-mail hong dingin ka kompiutor ka sukhring a, hmun hrang hranga inthoka thu hung sawmthum chuong a lo um a. Inrang taka ka tiem zo hnungin thil tolna bawmah Hmar tronga Baibul inlet thar, Thuthlung Ram, Sam le Thuvar inkop, Delhi Version mawi tak el chu ka rem sip a. Sawng linaa um kan ni leiin in hnuoia ka car siena garage tieng chun lift-ah ka tol thlak a, ka car hnung tieng chun fimkhur takin ka rem a. Chuong ang zât bok chu ka hang tol thlak nawk a, car hnung tieng chun ka rem sip hmar a.

Hi Delhi Version hi chawhnung dar thuma Apostles’ Methodist Church, Sector IV, R. K. Puram, New Delhi-a Hmar Christian Fellowship, Delhi (HCFD) inkhawma Pathien kuoma inhlan dinga rem iengkim ruot sa diem a na, inhlantu le tlangzartu dinga fiel Rev. Hrilrokhum Thriek khom Haflong-a inthokin a hung tlung dèr tah a. Ama hi Manipur Sim thlang biel Sartuinek khuoa pieng, Hmar hnathlak laia sulsutu poimaw, First Division-a letter mark hmua Matriculation tling hmasa tak (1952), B.Sc hmasa tak (1956), B.D hmasa tak, Zo hnathlakhai laia M.Th hmasa tak le USA-a a lekha inchukna Seminary-a Saphai rikawt zu khûm vongtu, Cachar Hill Tribes Synod hnuoia lu tak nina Executive Secretary chel sawt tak (1974-1996) le Bible Society of India sut Hmar Baibul buoitsaitu Hmar Bible Translation Committee-in Chief Translator-a a hmang, mi thiem filor a ni bakah HSA hlapui, ‘Zaleng kan lawm nunkhuo hrui ang sei sien” (1955) ti phuoktu a ni bok. Hi a phuok kum bok hin All India Radio-ah hla, “Amin ruoi ropui an thre a” ti a khum a, AIR-a hla rikawt hmasa tak a nih.

Baibul inhlànna hun dinga ruot ‘dar thum’ hril tâka chun ei thupuia ei lut hmain, fe malama bawngin lam sîra hlo hna a pet lawr angin, hi thil hi hang pet lawr vak inla. Isu’n tlanna sin hlena a thlarau a’n thla hun, Thuthlung Hlui le Thuthlung Thar inramrìna hun poimaw tak el le HCFD chawibiek inkhawm hun chu chawhnung dar thum a nih. Hi hun hrilnaa trongkam ei hmang chieng le chieng naw thu hi hang bi vak inla. Baibul inlet hmasatuhai chun hi dar thum hi ‘zantieng nisa inher’ hun amanih ‘vaimim tui suong hun’ tiin an mi siepek a. Chieng lo deua Thairanchongin a pasal Sura kuoma, “Nisain hmawng lêr/ kotkhar bieng a khaw pha leh zan bu ding lo suong rawh” a ti hun tho kha a ni awm. Hi hun hi a nih a threnin ‘voisun zantieng inkhawm’ amanih ‘voisun chawhnung inkhawm’ tia chieng lo deua ei hril hlak hi.

Isu an hemde nia thim a zing hun kha ‘sun bu fak huna inthoka zantieng nisa inher chen’ tiin Bible Society of India sut (BSI) le Rochunga Pudaite sut (BFW) chun an sie a. BSI chun sut nuhnung takah chieng lema sie tumin, ‘nisa inding huna inthok zan bu suong pha chenin’ tiin an siem thra a. Chun, nisa inher hun ti kha Mat. 27:45-a chun ‘vaimim tui suong pha vel’ an ti nawk bok a. Betlieng mu trawl hi a chang leiin a hmin intak a, bu tak suong hma neka inhmain an suong tran hlak a, chu hun chu Lusei tronga chun ‘behliang mun hun’ an ti a, a umzie chu bu tak suong hun pangngai neka inhma tina a nih. Chu chu Lusei tronga inthoka inlet ei Baibula chun ‘vaimim tui suong hun’ tiin inthuruol takin an sie thung a. Vaimim inhro trawl chu a hmin intak a, suong sawt a ngai a, bu suong hun pangngai neka inhma daiin an suong tran hlak leia hi trongkam hi an hmang a ni ring a um.

A chieng naw thu chu a ni niin lo ni ta sien, ‘vaimim tui suong hun’ le ‘zan bu suong hun’ inanga ei hril hin harsatna pahni a um a. Pakhatna, vaimim tui suong hun le bu tak suong hun pangngai a’n ang nawh. Pahnina, vaimim suong hun hril loa ‘vaimim tui’ suong hun ei hril tlat hi chik taka ei sui chun nuizatum deu a nih. Arin tui a nei ang bokin vamim chun tui (egg) a nei ning a ti? Ieng leia a vaimim suong loa a ‘tui’ (water, soup) ei suong tlat am a na? Vaimim ‘tui’ suong hun bik a um am a ni? Hieng zawnahai hi a umzie hre thiem nawhaiin indon ta hai sien la, ei buoi nghal a ni el. Kei khomin vaimim ni loa vaimim ‘tui’ suong ta tlat el chu a ngaina tak ka hriet naw khop el. Chun, ‘vaimim tui suong hun’ ti neka ‘nisa inher hun’ ti ei hmang khom hi a chuong liem bik nawh. Nisain inher hun bik a nei am a ni? tiin zawna indon ta inla, “A nei nawh” ti hi ei donna a ni vong ka ring. Chun, ‘sùn bu fâk hun’ ti khom hi khawpuia umhai chun chawhnung dar 1-2 inkarah ei ngai vong ring a um. Ei pi le puhai khan hun, thil hlatzie, rikzie, lienzie, chinzie le a dang dang inkhina le bukna chieng tak an nei naw leiin an ngirhmun le inmila an hriet thiem thei zawng dingin an lo hril hlak a. Hrietna tienga ei hung changkang pei ruolin bùkna le inkhìna ei hmanghai a hung chieng deu deu hlak a. Chuleiin, Delhi Version chun hi hun hi ‘sun dar 12 vela inthoka chawhnung dar 3 chenin’ tiin le betlieng mu le vaimim inhro trawl an insuongtir hun kha ‘chawhnung dar thum velah” tiin a sie ta lem vong a nih.

Chuleiin. HCFD chawibiek inkhawm hi thlasika chuh dar 3-a tran a ni hlak leiin nisa inher hun amanih, zan bu suong hun amanih le vaimim tui suong huna inkhawm ni loin, ‘zantieng’ inkhawm khom ni bok loin, ‘chawhnung’ inkhawm a ni lem a, chuong ang tak chun hril tum seng ei tiu. HCFD hnunga chawibiek inkhawm Kuki Worship Service ruok hi chu zantieng dar 5-7 inkâr a ni tàk leiin ‘zantieng’ inkhawm an ni ta thung a, anni hnunga inkhawm chuh, Delhi hun tiem dana chuh ‘Zan’ inkhawm a nih.

Chun, hi chawibiek inkhawma hin thawlawm ‘dawl’ amanih ‘khon’ ta loin, Pathien kuoma ei ‘thilpekhai lakkhawmna’ nei ta lem inla; ei ‘veng tieng’ chanchin ripawt loin ei ram tieng le ei khuo tienga thil tlunghai chanchin ripawt ta lem bok ei tiu. Trong hmang indik lo hi mi mawl thuomhnaw a ni a, a’n dik nawh ti hre zinga hmang lui tlat lem chu mi tuklul le mi rilo nungchang a nih. Thingtlang nu mawl pa mawla ei ngaihai thu hril hi hang ngaithla inla, an kam suok tinah ei trong mawi takin a hung par suok a. Mani trong thiem naw tawk charh, Saptrong thiem hman loa uongna tawk chauha inchuk silhai trong ei ngaithlak pha hin, ka hla phuoka, “Lung a dam nawh, ningtel a na” ti tlara khan a mi khal lut zie hlak a nih.

Ei pet lawr sawt ta bok leiin ei thupuiah lut nawk zai rêl ta inla. March 28 Pathienni tûk nisa suok ruola (0612 hrs) ka car hnung tienga Baibul thar ka rem lai chun ka car chun hieng ang hin a tiin ka hriet a:

Car: Ka pu hin ieng lungril top am a put a ni ta ding maw? Ni dang chu Pathienni tuk hin a min chawl hadamtir hlak a. Voi tûk khom hadam taka chawl ka tum lai, zing hmâng hmàngah ka ngal khang tliek vang khopin thil rik a mi’n phurtir el hi! Kum sari chuong hiel a mi not let ta a, ka ru le changhai khom a rop zo ding a ni tah. Ka pu hin chu a mi va hang duot naw ngei de aw! A ruolpa Tawnluoi car ni lang chu, Sailo vok chal chawm thau ang elin, inah hadam takin ka chawl veng veng el ding a ni vei leh.

A pu: Ka car, chier inthluok naw rawh. I vangneizie i hriet naw a ni hi. Ieng lai khoma thlak thei che ka na, sienkhom kum sari chuong top ngaina taka ka kol che hi vangnei inti thlawt rawh. Tlân dinga siem i na, tlàn chu i piengsan le i sin a nih. Garage nghak dinga siem i ni nawh. Chêng nuoi thum chuong man petrol i dawn tah a, kilometer nuoi khat i tlan tah hi i rongbawlna a nuoi zawnga tiemin i hlen tah tina a nih. Chun, hi hi hre rawh. I tlàn po po zaa sawmsari neka tam hi chawibiek inkhawm le Baibul inlet ennon dinga i pi le i pu i phur lei a nih ti hre rawh. Sande sikula kai tam lawmman an lak khom kha i rongbawlna rà a nih ti hre bok rawh.

Car: Chuong chu a lo ni maw! Ana chu, ka phurin a mi del rik êma a ni hi tie! Fe tawm beka i min phurtir chu ni sien, a ngaina tak ka hriet a, zing hmâng hmânga i mi’n phur lawktir hi chu a ngaina tak ka hriet nawh. Ka kawla car po po hi en la, kei anga rikphur an um der nawh.

A pu: I voi tienga car hi en rawh. Mercedes Car, nangma let sawmlia man to lem le car inhoi lem a ni hi. I pu hin kum 17 chuong a lo khal ta hlak leiin nang nêk daiin a chanchin a hriet lem a nih. Amiruokchu, hi hi hre rawh. Hi Mercedes car let tam hin nang chu i vangnei lem a nih.

Car: Chu chu iengtin am ni thei a ta? Ka tuolbawmpa Mercedes hi chu a puin a duot a, a khal suok mei mei ngai naw a, hadam takin a thrung veng veng el a nih. Thil rik khom a’n phurtir ka hmu ngai nawh. Kan inkarah tong khat vel chauh a um leiin ka hriet chieng annawm.

A pu: Awl hadam mei mei amanih, hmang loa um trok trok amanih, mamaw bak nei amanih hi suol a nih. Um trok trok hi natna lei a ni ngot naw chun suol a ni hrim hrim. Chun, hi Mercedes car hi inhnar naw rawh. A neitu hi i hriet naw khom a ni el thei. India rama State lien taka Chief Secretary ni ta hlak, mi neinung, sungkuo inzaum taka inthoka hung a nih. Amiruokchu, milim be mi a nih ti i hriet am? Sam 115-ah milim betu chu a milim biek leh angkhat an nih a ti kha. I pu ruok hi chu Pherzawl tlanga inthoka vok êk dûra inthoka hung suok ni sienkhom Chanchin Thra leia khawvel sawsaiti insang taka chetla phak dinga hlangkai, Isu Krista zara chatuon hringna rochungtu a nih.

Car: Chu chu ka ta dingin iem a danglamna a um? Ka rikphur hi a mi sawkzang pha chuong lèm!

A pu: Ngai rawh, i rikphur hi lawm hle rawh. Mercedes car hin a phur tawp chu a pu ek tum a ni el. Car tam lem hin a chuongtuhai ek tum bàk chu an phur le! Paikawnga rik tak tak an phurhai khom hi ek tum ding tho a nih. Nang chun chatuon hringna bu, Hmar tronga Baibul inlet thar, Thuthlung Thar, Sam le Thuvar inkop chu i phur a nih. Ek tum phur ringot le Hringna Bu phur tu am an vangnei lem a? Krista thrang loa nun hmangtu po po phur chu mani ek tum bak a ni ngai nawh. Mihriemin a rimsikpui po po hi a tawpa chu ek tuma liem vong a nih. Hi Mercedes car hin tawpna niah a pu a zui ve vai chun hremhmuna inling kumkhuo ding a na, nang chu chatuon chawlnaa lut ding i nih.

Car: Pu, ka lawm taluo. Tuhin ka vangneizie ka hriet chieng chauh a nih. Car po po laia car vangnei tawp ka lo ni chu tie! Hringna bu phur ka ni phot chun ka hnung tieng chauh khom ni loin, thrungna po po hluo sip dingin hung sie sa rawh. Ieng anga rik khom ni sien, ka ke koi hiel ding khomin, lawm tak, hadam tak le zâng takin phur ka tih.

A pu: Amen. Chu chu a nih hringna neituhai thunon chu. Chatuon hringna neituin “Nangni rimtong le rikphurhai, ka kuomah hung unla, keiin sawldamna peng ka ti cheu. Ka ringkol bât unla, ka kuomah inchûk ro; mi zaidam le lungrila inngaitlawm tak ka ni si a, chuongchun in thlarau ta dingin sawldamna hmung in tih. Ka ringkol a hadam a, ka phur khom a zâng a nih” (Mt.11:28-30) a lo ti hrim a ni kha. Ka car, chu sawldamna ângsûnga chêng ei ni leiin ei vangnei chungchuong a nih. Unquote ( Friday July 20, 2012 Delhi)

By L.Keivom, Inpui.com Columnist

Thil mak sui suok ruol lo Pathien,

I thaw tinrêng mak kan ti a;

Nisienkhom i lunginsietna,

Iengkimah mak kan ti zuol hlak

-Kristien Hla Bu No.31

Exodus tia a hming an inbùk, Baibul-a bu hnina, Genesis dottu, bung 40 le chang 1213 a sei, Delhi Version-a editing thaw hnuhnung taka chu a thuhma le tiem vongin thu mal 34,800 vel chauh fûn, lekhabu dangdai a nih. Hi lekhabu hi kumkhaw daih ni si ding, sienkhom a sawt takah kum 100 vel sung chauha thil tlung an rikawt a nih. Hi lekhabu tluka thil mak (miracles) thaw rawnna lekhabu dang a um nawh. Hi lekhabu tluka Pathienin a hnam thlanghai sansuokna dinga an mit hmu ngeia thil mak a thaw rawnna lekhabu dang a um nawh. Hi lekhabu tluka ringnaa kal chawihai ta dinga innghatna ding lekhabu dang a um nawh. Hi lekhabu tluka chienga hnama ngir suokna dinga mihriemin lampui an hraw ding kawkhmutu lekhabu dang a um nawh. Hi lekhabu tluka dan thra le innghatna tlak, hnam tinin an invongna dinga an Danpuia an lak lut lekhabu dang a um nawh.

Aigupta & Israel

Israelhai chanchin ei sui inhmat thei dan tak chu Abraham a nih. Pathienin ram a pèk ding tieng pan dinga a hril angin Eufretis vadung rala an umnaa inthokin vadungpui chu kânin a suok dok a, Kanan ramah a lut a, sienkhom tràm a tlàk leiin Aigupta ramah tram tlànin a fe a, a khêl hril man a hmu a. iemani chen Faraw-in a nuhmei a lo lakpek a, Pathien inrol naw sien chu chân song thei ngirhmuna um a nih. Pathienin a san suok el chauh khom ni loin sum le pai, siehlaw le ran ruol tam tak leh, a nuhmei Sari rongbawltu ding nunghak hmel thra Hagar leh a hawn pha a. Khel hril man a va um de aw! a ti lungril el khom a ni thei. Amiruokchu tu chen hin khawvelin a kakhawk thra lo tak el chu a tuor a, Sari thlahai le Hagar thlahai chu anni dam lai chauh khom ni lo, kum sangthum hnunga khom inchemharnain an hlim angin a la zui ngat ngat a nih.

Israelhaiin an thlatu bul taka an ngai Abraham ang bokin, a tupa Jakob khom a sungkuo mi 70 lai thruoiin Aiguptaah tràm tlànin a fe thlak a. A fè thlak hma daiin a naupa Josefa chu a unauhai kut hmangin Pathienin Aigupta ramah a thon thlak a, Jakob le a sungkuo an zu fe chun Aigupta rama Prime Minister a lo ni hman dèr ta a. Jakob hming thar dinga Pathien pêk chu ‘Israel’ (Gen. 32:28) a ni leiin, a thlahai chu ‘Israel’ tia ko an hung ni ta pei a. Aigupta ramah kum 430 zet an um hnungin, Aiguptaa pieng le lal ina seilien Mosie hmangin Pathienin a thruoi suok a. Israel histawri le Aigupta histawri hi thil inzom tlat, a nuhnung lem hi a hmasahai inbengbelna le insaisangna dinga Pathiein hmangrawa a hmang hlak chu a nih.

Chu thu chu hang hril sei met inla. Aigupta hausakna le thiemna Israelhaiin an hawn tung chu ringin Pathienin an hluo dinga ram a pèk Kanan ram chu an indin tung a nih ti chieng taka hmu theina chu Baibul a nih. Kong danga hril chun, Aigupta hi Israelhai humtu le somdawltu, an hnuoi pathien a nina chin a um. Thuthlung Thar hun ei hung chuong kai a, Mathai bung hnina ei hang tlung a, Aigupta rama inhumhimna dinga naute Isu an tlanpui thu le Herod thi hnunga an hung kir nawk thu ei hmu nghal a nih. Aigupta rama inbi hmang dinga hriltu le hung kir nawk dinga hriltu chu Pathien a nih.

Tu lai hnaia thil tlung pei ei thlir chun, Middle East, abikin Arab ram sunga mi Israel le indo rawn tak chu Aigupta a ni ang bokin, Aigupta ram deuh chauh hi Israel le inremna siempui nuomtu le ngamtu a nih. Israel State hi Arab ram po po le Muslim ram po po deuthawin phâr cheia an chei le bawikawt laiin Aigupta ram chun 1948, 1967 le 1973-a an indo zata Aigupta a hrat naw lema a thrang zie zoin inremna thuthlung hrang hrang an siem a, chu po po chu USA President Carter hun laia Camp David Peace Accord 1978 a thawpui dungzuiin 1979 Egypt-Israel Peace Treaty kha a hung hring suok tah pei a nih. Kha trum khan Arab ruol lungsenin Aigupta chu kum sawm sung zet (1979-1989) Arab League-a inthokin an hnot suok a nih.

Kum 3500 vel liem tah sunga Aigupta le Israelhai inlaichinna chanchin ei sui chun, a hma ei hril tah, Aigupta hi Israel somdawltu dinga Pathien bêl ruot a lo nih ti naw thei a ni nawh. Aigupta histawria thung chun, Mosie thruoina hnuoia a hona Israelhai an suok thu hi ziek sa a ni ve nawh.

Eini Aigupta chu Vairampur

Eini rawi khom hin ei tlangram, ei thlakthla, ei Kanan ram hi ei siem ding chun hi ram pahni inlaichinna le Pathienin a hmang intuo dan hi chîk taka sui ve thra mei a tih. Ramsa le ei inchibaina kha kum za vêl chauh a la ni a, 50% deuthaw hin ramsa nina le lungril ei la put a, ramhnuoi mi ei hau ei ti khom hi hau ding ei la ni hrim a nih. Hi hi thangtlawma làk chi khom a ni nawh, a san chu histawri inkhina hmola chuh kum za hi mit khap kar lo ang a nih. A ieng po khom ni sien, Gospel mansa bangna khuo ei hril vet Senvon-ah i fe chun, ran ruol le in khat tuol khat intrawm ei la tamzie hmu’ng i tih. Inthlang laia a sahrâng deua inngaia inhok pawlin silai mu an sem ti thu an hril dam kha ei thaw tawk char a nina chin a um.

Ei ngirhmuna inthoka ei suok dok theina ding chun Aigupta thiemna, varna le hausakna ei mamaw. Ei Aigupta chu Vairampur le khawvel hmun hrang hranga inchukna thra umna hmun chu a nih. Kum sawt naw te sung hin fe suok khom ei fe suok nasa a, khawpui iemani zatah chawibiek inkhawmna khom mani trong senga nei hrang pawl ei tam tah. Jakob thlahai anga mi ramah kum 430 ei cheng hnungin mani nina la kengkaw zing, san thei la um ei ti? Hi zawna hi don tumin khawvel hmun hrang hranga khawsa Zo hnathlakhai chanchin le ngirhmun hi ka sui ta a, sui zui pei ka tum bok. Hi thil hi invoi phak ding chun ngun taka Exodus hi sui thrain ka hriet.

Hnama ngir suok

Hnam hung insieng dan le hnampuia mihriem an hung ngir suok dan hi ngainuom a umin sui tham a tling. Abrahama inthoka hung suok hnam pahnih, pakhat chu nau lutir ni si, thuthlung naua insieng a ni naw leia rohluotu nina chang lo, Ishmael thlahai an ni a; a dang chu thuthlung nau Isak thlahai an nih. Isak nauhai khom sula an um laia inthoka insuol tran an ni a, a hnung peia khom Esau thlahai le Jakob thlahai hi indo zing zing an nih. Baibul-in an chanchin a sui tak chu Jakob thlahai an ni a. Chuonghai chu hnam khata indin suok dingin Pathienin Aigupta hmun hnienghnarah a’n chengtir phot a, nuoi sawmnga vela an hung pung hnung chun a tiem Kanan ram hluo dingin Mosie hmangin a thruoi suok a, thlalèr-ah kum 40 zet trening sikul a hongpek ngat a nih.

Jakob nauhai 12 le Jakob naupa Josefa nauhai pahnih-Manase le Efraim- hai chu Jakob-in a nauhai laia thlatua tiem ve dinga a ti a ni leiin, Israel pahnam 12 ni loin 14 ti ding ni lem awm tak a nih. Hienghai hi hnam khata hang hui khawm ding chun trong khat hmang, sakhuo pakhat, invongna dan le inenkol dan thuhmun (uniform laws & practices) an nei a ngai a. Aigupta an suoksana Tuipui Sen an kàna inthoka ni sawmngana-ah Sinai tlanga inthokin Pathienin Danpui Sawm (Thupêk Sawm), lunga meichok zuma ziek ngat a pek bakah Dan dang dang a pêk a. Ram hrang hrangin Danpui (Constitution) an hung siemhai hi en inla, Thupêk Sawm laia mi a thrang nawna pakhat khom um naw nih. Dan hmanga rorêlna khawlpui thra tak chu Sinai Constitution-a khan a lo inziek der tah a nih.

Tu khomin ram le hnam bulthrut nghet rem a nuom chun lekhabu dang dang a tiem hmain Exodus hi chîk taka biin inchuk hmasa phot raw se. Thruoitu ngirhmuna ngirhai lem chun an thaw makmaw dinga ka ngai laia pakhat a nih. Rorêltu ding ei ram tienga ei inthlang laia ei thaw dan dam hi Exodus letling char, Belzibub le a rawihai constitution lem hmanga ei thaw a nih. Sinai Constitution leh inzawlna an nei nawh.

Sakhaw thar a pieng

Kha hmaa Pathien an lo biek dan, maichama thilhlan an lo thaw dan ding chieng taka a kip a kawia hrilna hmasa tak chu Exodus hi a nih. A mihai lai Pathien a cheng nuom ve si leiin a hmasa takin Mosie kuomah a chengna ding le a mihaiin an hung biekna ding Biekbuk bawl dingin a hril a, chu biekbuka an biek dan ding le a kuoma hlànbiek an thaw dan ding, maicham an siem dan ding, hlànbiek chi hrang hrang an inhlàn dan ding, rongbawltu ding Levi mihai an ser hrang dan ding le an rongbawl dan ding a khelneng a kholnongin Pathienin Mosie kuomah chieng takin a hril a. Hlànbiek chi nga-pumraw thilhlàn, bu le bâl thilhlàn, inremna thilhlàn (Pathien kuoma malsawmna hnia dawvan kaina), suol ngaidamna (ngaidam inhnina) thilhlan le porchèna le tirdakum kaina laka inthienna thilhlan- an thaw tlangpui a, chu chu thiempuhai chauin an inhlàn thei.

Hi le inzom hin thil poimaw deuh pakhat hang zep vak inla. Pi le puhai huna mi sukna thei le poi tawk thei ramhuoi suklawm tuma an inthawi hlak leh khan mingo misawnari hung hmasahai khan Israelhai thil inhlan hi thil thuhmun an sawn leiin le Saptrongah hieng thilhlàn hi kha hma khan ‘offerings’ ti loa ‘sacrifice’ tia an lo inlet vong leiin ‘inthawi’ tiin indik lo takin an mi lo hmangpui a, a poi khop el. Hi hin nasa takin ei hriet loin ei Pathien en dan le hmu dan sei tak a thruoi a, Pathien ei chei dan le ramhuoi ei chei dan inpol sop nuoi el hih a hring suok niin a’n lang. Israelhai khan Pathien an biek a, a kuomah an inthawi ngai nawh. An kawl le kienga pathien dang le milim betuhai ruok chu an inthawi hlak.

Ei pi le puhai khom khan Pathien an lo biek a, a kuomah an inthawi ngai naw a, ramhuoi ruok chu tlon lungawi tumin a kuomah an inthawi hlak. Thil inhlàna Pathien an biek kha ‘inthawi’ ti loin ‘sakhawhmang’ an ti lem. Hi lei hin Baibul (Delhi Version) ennon sin kan thaw meka hin Pathien le inzoma ‘inthawi’ ti hmang po po khah pei hawn vong a na, ramhuoi le pathien danghai an biek le inzom chauin ‘inthawi’ ti hi hmang a ni tah. Sinai Constitution-a khan Pathienin Israelhai kha a kuoma inthawi dingin a lo hril awm naw ie! Ei trong la thiem chieng lo mingo misawnarihai dawi sa faa ei inrui lei a lo nih. An hawrop mi siempek chen khom Thupek Sawm laia thrang sa ang topa ngai pawl le indik lem le olsam lema thleng remti lo tlut pawl khom ei la kat nuk a nih. ASwk tah laileng, a pei chun thaw zui pei ding.

Hi Sinai tlanga sakhaw thar pieng hin ieng hming am a put ti ka hriet nawa chu a hnung peiah, Babulon sala Israelhai an intang hnunga anni rawi konaa ‘Juda mi’ ti an hmang hlak chu sompeiin, ‘Juda Sakhuo’ (Judaism) tiin an hung ko a, a mihriemhai khom ‘Juda mi’ (Jews) tia hriet an hung ni tah pei niin a’n lang. Indik taka chu, ‘Israel mi’ ti chu hnam thil, Israel mi thisen kai tina le ‘Juda mi’ ti chuh ‘Juda sakhuo zuitu’ tina ni ding awm tak a nih. Kha hma khan anni hi ‘Hebrai mi’ an trong khom ‘Hebrai trong’ ti ni hlak sien khom anni tak chun ‘Hebrai mi’ an inti ngai nawh. A ieng khom chu ni sien, hi sakhuo le an hnam hi tangka hmai hni ang, Sinai puma sut, nuoi bo thei lo a nih. Pathienin Abraham kuoma, “Nangma zârin hnam tin malsawmin um an tih” (Gen. 12:3) a a lo ti chuh hung indik peiin, kum 1800 vel hnungah chu thla fe peia inthok chun mi po po sandamna sin chu Isu Krista-in Kalvari-ah a hung hlen tah a nih. Chu chun kum sang le zakaw hnungah a mi hung nang ve phak tah a nih.

Exodus bu tiemtu tu khomin, “Thiempu tinin kawla nisa suok zuia rong bawlin, ngir pumin inthawina pangngai an inhlàn rop hlak a, sienkhom chuong inthawinahai chun suol ieng tin khom a sukbo thei nawh” (Heb. 10:11) ti hi a umzie a hung man pha chun, ieng anga vangnei chungchuong am a na ti hung hmu suok a ta, Chanchin Thra Johan ziektu angin, “A famkimnaa inthoka ei dong seng chu lunginsietna ngot, lunginsietna ngot a nih” tia a khek suok angin khek suok ve ngei a tih.

Tu khom Exodus tiem hnunga Pathien a ringna tienga inthranglienna hmu lo chu mi vangduoi tak a ni ka ring. Hi Sinai Trening Sikul tluka trening sikul thra hi mihriemin a la’n din suok ngai nawh. Hi sikula hin hang kai ve sin hrim ta, insir ngai naw ti nih.

Ni tin mana chu a pek a,

An trongtraina a ngaithlak;

Hosanna inpakna ri chun,

Lalthrungpha a nghor vel a.

NB: Hi artikul hi inhmaw taka zinga ka piengcham (Julu 15) a suok dinga ka ziek a ni a, tiemtuhai po po ditsakna chibai ka buk. (July 14, 2012 Delhi)

Tuithaphai: Zani zantieng 1:30PM khan Churachandpur District Congress Committee hmalaknain Synod Hall, IB Road-ah 10th Manipur Assembly Election-a Churachandpur
District-a Constituency 6 haia MLA dinga thlangtling thar hai lawmpuina hunser hmang a nih. Hi hunser hmangna hi CCPur District-a A/C 6 haia MLAs hai an \hang seng baka II
Outer Manipur MP Thangso Baite le ADC, CCPur hnuoia Congress MDC hai an \hang tawl. Chun hi lawmpuina programme hi Organisation tum tum han an uop bawk.

Hi huna Tipaimukh A/C MLA Dr Chaltonlien Amo in thuhrilna a neinaa chun, pitar-putar han Old Age Pension Bank Account fethlenga an pension sum an lak ding tia thusuok um chu Hill Areas Committee member hai chun kalin \ha an tinaw thu a hril a. Hi chungthua hin sawrkar kuoma ziek ngeia lekha pek ning a tih. District Boundary chungthu chu tha taka sukfel dingin HAC Member han an rel a, Hill district \henkhata Panchayati Raj um hai khawm Hill Areas Committee (HAC) chun sukbo vawng dingin thu an pasi niin a hril bawk.

CCPur A/C MLA Phungzathang Tonsing (Minister) chun, mipui tamlemin Conparty an ditzie chu tuta tuma election-a khan an lang chieng a, mipui hai ditsakna leia Congress candidate hai thlangtlinga um an ni thu a hril. DCC in Office hmun ding rawtna an siem chu a tamlem sukfel a ni ta a, sukfel zo a nia inthawk kum 2 sungin office bawl zo ning a ta, hi project-a dingin MP, MLA le MDC hai thawkhawma bawl ning a tih tiin a hril.

Hmasawnna Thar

Ziektu: Timothy Z. Zote,Saikawt, Vengtang,Churachandpur

Organised by: Hnam Integration Steering Committee

Submitted to:Mr. Sangremsiama, B. Street, Rengkai,Churachandpur

On 30th November, 2011

Contents

1. Thupui Hawngna 1

2. Vawisuna Hmar Ngirhmun 1

3. Hmar |awng 2

4. Hmar hnam sunga pahnam \awng

dang dang a hung pieng d^n 2

5. Hmar Pahnam In\he D^n Hai 3

6. ‘Iem a na’ ti tawng hi mani tawngpui

taka hmang a ni thei nawk dan ding 4

7. Hnam Natnahai 5

8. Hnam Damna Dinga Ngaihai 7

9. Thukharna 8

(4956 words as recorded by Computer)

INSUIKHAWMNA CHABI

10. Thupui Hawngna

Iem A Na” ti hi Manmasi nau Hmar \awnga inthawka l^k suok a ni a, Hmar ti hming a hung put dan hi hril dan tam tak a um bawk a, chuleiin pakhat suklang \haa hriet leiin hei suklang ei tih.

Nuhmei Megazine Editorial Board buotsai seminar December 10, 2004, khan ‘Hmar |obul Seminar’ti thupui hmangin Young Learner School, Rengkai Road-ah nei a ni a, chu taka an thutlukna chu:

(1) Hmar “ti hnam hming hung piengna chu tukhnungkhura sam intawm TUKBEMSAWM thaw chu HMARH ti thumala inthawka lak suok a nih ti kan pawm. Tukhnungkhura sam intawm tukbemsawm thaw ta phawt chu HMAR an nih ti hi seminar thutlukna a nih.

(2) Mizo hnathlak hnam dang dang hai hung suokna khuo, hmun chu Sinlung a nih ti kan pawm a, chu umna hmun chu Szewchuan Province sung, Central china ram a nih ti kan pawm bawk” tiin thu an suktluk.

(3) G.A. Gierson –in 1904 kuma an suo Linguuistic Survun ey of india part III Vol. VIII a chun Chin mi Halkha le Falamhai chun an kawl le kienga um Lusei le hnam dang danghai chu MHAR tiin a ziek a. Pu Buonga’n Hmar a hrilfiena dan leh an zul chie ti an pawm bawk.

Hi lekha ziektu ngei khawm hin Champhaiah vawihni 2006 le 2008 khan research thawa Champhai (Chawnsim) , Mizoama a hang inzin \um khawminZotlang le Zote khuoa mi hlui le upa deu deu Varte le Tlawmte putar kum 80 bawr vel ding kan pawlpui tawl a, an ni chun Hmar niin an lo inhriet em em a, chuonghai chu an pi le pua inthawka lo um tah an ni a, an ni chun “Hmar thlah kan ni a, Hmar ah pawh Lawitlang kan ni a, a \hen chun Hrangchal “ an lo in ti tlat. Hi hin Hmar hi Mizoram Chmphaia inthawka Hmar tienga pan leia Hmar inti chu an ni nawh ti a sukchieng hlein an lang. Manipur Hmar le Sinlung Hills haiin Hmar in ni e, lo in ti Hmar ro, tiin Missionary sin an thaw hriet ding hlak um lo, Hmar thlah kan nih an ti thei tlat nasan kha an hnu takah Mizoram lut hma inthawka Hmar hming hi lo put ei lo ni tah ti hriet ding a nih.

11. Vawisuna Hmar Ngirhmun:

Hmar hnam hi kum iengzam ni tang a ta? Hmar hnam sunga chi hai hi Hmar ti hming nekin upa lem an ti? Europe lai khawm Zote family inti khawm an um a, Hmar chi kau peng dang dang khawm an umn nuol bawk. (Internet google-ah) A kum le intanna hmun hriet char ni naw sien khawm Hmar hming pakhata lungawi thei hieng pahnam hming : Darngawn, Thiek, Zote, Lungtau, Faihriem, Khawbung, Pakhuong,Lawitlang, Ngurte, Changsan, Leiri, etc. le pahnam hminga lung sukawia kuo hran suot ta mek hieng : Hrangkhawl, Biete, Darlawng, Sakechep, Kom, Bawm, Aimuol, Anal etc.

Hmar ti hming India rama a ngirhmun ni a inlang chu, India Danpui, Shedule Tribe order 1950 hnuoia a Assam -a hnam chenghai inziekna list ah a lo chuong ta a, Hmar hnam recognised chu Ministry of Home Affairs Order no. 316 (A) hmangin october 1956 khan ziek le puong a lo ni tah. (Hmar Arsi, HSA, Souvinir 2005, Shillong, page, 83)

12. Hmar |awng :

Hmar pahnam tin hai chunan ni pahnam \awng a hran an nei seng a. |hiek \awng a dang a, Biete \awng a dang a, Hrangkhawl, Darlawng , Aom, Chiru, Aimuol etc., chun Zote \awng khawm a thl<k a dang met hmana, amiruokchu, pahnam dang angina \awng lamkai chu a dang rawn nawh. Chuleiin a ieng tak hi’m Hmar \awng ni ta’ng a ta? ti thu a hin indawn ding le hril ding tam tak um a tih. A iengieng khawm lo nisien, tuita Hmar \awngtia ei hriet lar hi “Khawsak \awng” tia ko a ni hlak a. Hmar pahnam kaupeng popo hai \awng zakhat peia sawmnga pei inchawkpawl \awng a ni leiin pahnam pakhat el \awnga ni nawh. Hmar pahnam po po hai \awng tl^nglawn inthlung khawmna a nih.

Hieng ang dungzui hin hma a sawn em em a, July 15, 2002 ni a, Syndicate Manipur University in\hung chun HMAR MIL (India Modern Language) chu 2003–2004session –a inthawka hmang \an thei dingin a lo pawm ta hiel a nih. Hieng hun laia Chairman sin chel chu Pu Dr. Lalnghawrlien le Secretary sin chel chu Pu S.N. Ngurte an nih. (Manmasi year Book, Vol. II, Page, 147)

13. Hmar hnam sunga pahnam \awng dang dang a hung pieng d^n:

Hmar hnam sunga \awng chi tum tum hung inri suok hi asan tak chu, hei sui inril deu inla,Gen. 11 : 1 –na a khan “chun hnuoia mi po po hmunkhat an ni vawng a” tiin a lo inziek a. Chuongchun, BC 1688 v>l chun Babel In ins^ng b^wl tumin, “|eklei siem ei tiu, khawpui siem ei tiu, In ins^ng a s$pin v^n tawng dinginb^wlbawk ei tiu a, ei hming sukthang ei tiu a,chuong naw chun hnuoi chung popo hinsukdarin um rawi ei tih”an in tih a. Chun, Lalpa chu mihriem nau haiin khawpui le In ins^ng an siem v>l chu en dingin a zu \um a. Lalpa chun “ngaita u, mihai hi pumkhat an ni a, an rengin \awng hmunkhat an nei bawk si a; hi thil an thaw phut a ni hi, tuhin chu an thil thaw tum hrim hrim hi khap p>k ruol ni ta naw ni. Thaw ro, \awng an inhriettuo thei nawna dingin khu takah khun an\awng zu suktump>k ei tiu” a ta. Chuongchun, Lalpa chun anni chu, chu taka inthawk chun hnuoi chung po poa chun a sukdar tah. Chuongchun an khaw siem khawm chu an tawp san tah a.Chuleichun, a hming chu Babel an tih a. Lalpa’n chu taka chun hnuoia mi popo \awng chu a suktump>k ta leiin. Chu taka inthawk chun Lalpa’n anni chu hnuoi chung po poa chun a sukdar ta bawk a. ( Gen. 11: 7 – 9). Chu taka inthawk chun khawvel hmun tum tum chu a hrang hrangin an khawsa \an a, lungril inmil le thisen inzawm hai chu an khawsa tl^ng peia chu taka inthawk pei chun Hmar hnam khawm hung pieng ve pei a, China Sinlunga inthawk hung thlang tla peiin Burma (Myanmar) Shan ah hai hung khawsain f^k le d^wn zawngna ah harsatna nam>n lo an lo tuok hlak bawk a ni thu hla thu a, inhrilsawng peinaah khawm hriet dingin a la um.

Shan an hung m^ksan hnung hin Burma ram Thantl^ng le a sevelah Hmar haian khawsak lai hun hi inchiktl^k tak le (even) pawimaw tak a ni a. Asanchu, Pahnam hran hran hieng Kom ,Aimuol, Lamkang, Kolhren le adang dang hung in\he dar \anna hmun le hun a ni leiin. Pu Hranglien Songate khawm khan “Thantlang le a sevel lai hin pahnam dang dang a hung in\an a, chuonghai chu tuchen hin an pahnam hming dinga an ko hai chu an put sawng ta nghe nghe a nih” tiin a hril. (Hmar |olung by Louis L. Keivom, page, 69)

Thantlanga an um lai hin \umkhat chu Bu an ineia, a mimirin an hlim >m >m a. Z< le sa tieng an tlai hle a, an inrui hle hnung chun, an ni lai pakhat a hung ngir suok a, pen tliei tliei-in a lam ta a, a lam dan chu a danglamin an ruoldanghai a sukhlim hle a. Zu khawnthieng an siena bul lai chun inkang hlieu hlieu a, a lam par dar dar an hmu chun an ruolhai chun ama hi a l^m d^n an dang em leiin a hmingah Lamkangpa tiin, an ko ta rei ti’n a hming ah Lamkangpa ti’n an ko sawng ta a nih” a tih.

“A lamdan indang ta raw sen,

A hmingah Lamkangpa aw ti ta rei e” tiin,

an sak ruol \hiep \hiep el niin an hril. Chu taka inthawk chunama thla hai po chu Lamkang hai tiin an lo ko ta pei a, pahnam hming a hung ni sawngta a nih. Chun Lamkang hai hi Manipur an khawsa deu tak a nih.

Kom/ Kawm hi Lamkangpa a lam zo chun Neithawl thla chu a hung suok ve \eng\awng a, ama chun danglam takin a lam der der a, a bawk lai chun Rawdil/Hnangdil a kawm v^r tat a, a thilthaw a chun a danglamna tak a um leiin a hmingah Rawkawmpa tiin an ko sawng ta lem a nih. Kawm/Kom hai hi Manipur, Sagang Area-ah an bubit deu tak.

Hieng ang pei hin pahnam hming hrang hrang hai khawmin hming an hung put diet diet ta pei a. Khawvel khawsakna in\hang lien peiin ro inr>lna tieng khawm hma an sawn pei bawk. Chun, Reng hai neiin fel takin an khawsa a. Burmaa um lai hin Renglien Chawnhmang an lal lai, a biel sungah rengte dingin hienghai hi a thlang: Sim tieng Lersi, Hmar tieng Zingtho, a khawmalaiah Luopui hai an nih. Rengte laia inlar pawl tak chu Pu Luopui hi a ni a, ama hi an larna tak chu Khampat Bungpui phuntu a ni lei a ni a. Hriet dan peia chun Renglien hi Kawlphaia Hmar hai um lai hin reng hming thang pakuo laia thlangsuok phak ve nia hril a nih. R^l an hung nei ta zau zau a, r^lthuom \ha le burip taka um an ni naw leiin a \hen thlang an hung tla thla pei ta a nih.

Thil mak tak pakhat chu Hmar pi le pu hai hi Burmaa sakhuo lien tak Budhism khawmin a tawk buoi naw a, an sakhuo naw chu an biek nuom naw tlat. Hi lekha ziektu ngei khawma a sui dan pakhat a chu an hung thlang tlak hi an Economy, Power (administration), religious (sakhuona) le Hmelma leia hung thlang tla pei an ni el di’m? ti chu a ngaidan pakhat a ni bawk.

Kabaw Valley le Khampata an cheng hun hi 400 AD inkar v>l nia ring a ni bawk. (Valley /Tlangin an huol phairuom). Hi zo sawt nawte hnung AD 1203 velin a \henin |ieu an pan mek a. A thenin Mizoram an pan mek bawk niin hriet a nih.

Hmar hai chu thla muong taka an um zing lai chun r^l ruk an hung nei ta zau zau pei a, chuong chun thlang an hung tla ta met met pei a. Pahnam hnamin an hung thlang tla a, f^kzawng awlna ding le khawsak inhawina ding awma an ngai ahan hung inbengbel ta pei a. Manipur ah 1500 vel khan Manipur-ah Hmar an lut a, Asom ah 1600 – 1970, Tripura 1600 – 1970 v>l khan an lo lut \an ta bawk. Meghalaya, Jaintia Hills, Khaddum le a dang dangah 1945 khan Hmar khuo s^t a ni ta bawk a. Hieng ang pei hin North East State hmun hrang hrang, Asom, Manipur, Mizoram, Tripura, Mehalaya ah Hmar um nawna a um ta nawh.

14. Hmar Pahnam In\he D^n Hai

Hmar pahnama in\he nasan tak pakhat chu tlang le muol tin hr<tin khawsak r>lin hun le ni an lo hmang lei a ni a. Administration \ha tak le hr^t taka umhmun khuor dingin Sawrkar tha hratna hmangna ding belbul an lo nei nawh a, an cheng b<m ta naw a, a \hen an sir le vela hnam haiin an lo r<n a. Chuongchun, Burma-a inthawkin Mizoram, Lushai Hills an hung pan a, Mizorama inthawkin Manipur South tieng Kum zabi 16 lai khan thlang an lo tla ngei a nih ti My Experience in Manipur & Naga Hills ziektu Pu Col. J. Johnson chun a lo suklang. Hieng ang pei hin pahnam hnamin an him theina ding zawngin inhumhimna ding an zawng a, a \hen chun laibung insiemin r^l do tl^ngin khaw tlawmte infin khawmin an \hang khawm hlak bawk.

Tlang le muol hran hran an b>l tawl ta leiin Hmar ti hming puta insuikhawmna a um ta naw leiin Burma-a Renglien hnuoia an um angin, Mizoram an hung lut hnung hin mi inza le mi ngaisang an hlaw thei ta naw a nih. Khaw hran hran an cheng ta a. Inhrietpawna \ha a um ta naw lei in harsatna tamtak an tuok hlak a. Tulai anga Kohran Pawl le HSA, HYA Conference, Hmar Literature a la um bawk naw leiin an umna tlang \awng (pahnam \awng) bik kha a hung inlar ta pei a, chu \awng chu tu chen hin sawm hring zingin a um ta pei a. |awngin ramri a khang \an a, thl>k dan le Culture khawm tlawmte te a hung indang \an a, pahnam kaupeng hmingin um diet diet a, ei lan hnai hle ti hri inla khawm, inhmu an khat ta leiin inn>l nawnain hmun a hluo lien ta em em a. Ngaituona a fe sei ta a, Hmar pahnam ti chen khawm nuom ta lovin Hnam anga hring khawsuok chen an hung nuom ta lem chu a ni hi. Asan lien tak chu Economy \hat tawk naw lei le, sawrkar thlungpui inzawmpui lo va mani ning ninga ei lo um sawt taluo lei, mi le buoi neka tlansiet nuomna lungril nei lei, Social reformer \ha ei nei naw lei, Sakhuona tieng chaua lungril pek leia thil dang iengma lova ngaina a lo um lei, mani hmasielnain hmun a lo hluo lien lei le adang dang khawm intum ding um a tih. Hieng hai lei hin tu taka Hmar hai ngirhmun khawm hi a darthlalang indik tak la niin an lang bawk.

Hi a chunga hril kh>lah hin thil dang rak in\hena a um hriet a ni naw a, History thlir khawmin, tulai anga politics le Kohran um khawm la ni lolaia in\he ta kha ei lo ni tawl a, ngaituo kir chun tienlaia ei pi le pu hai \hang 3/5 vel chau liema lo in \he kha ei ni ring a nih.

October 9, 2011 khan Sagang area-ah research thawin ka fenaah chun Kom papui pakhat kan pawlpuinaah chun Kom upat dan an suinaah chun \hang thum vel chaua upa an ni thu a hril. Chuong ang bawk chun tuita Hmar pahnam kaupeng Kom, Hrangkhawl, Biete, Aimuol etc. \awng le Culture-a hai hi enin ei in\hena hi a la sawt naw hle ti hriet thei a nih.

15. ‘Iem a na’ ti tawng hi mani tawngpui taka hmang a ni thei nawk dan ding:

|awng hi a pawimaw leia hmang a ni a, a mawi leia inch<k el khawm a ni chuong nawh. Chuong n>k hmanin f^k zawngna, sum dawngna, bazarna, sinhmuna haia pawimaw a ni hi \awng sukhmasawnna dinga pawimaw tak chu a ni a. ‘Iem a na’ ti tawng thiem leiin IAS an ziek kai, Zirtirtu sin a hmuh, Officer sin a hmuh, lekhabu ziek thiem leiin Millionaire a kai, MLA Session hall ah Hmar \awng hmangawi, Radio Programme -ah Hmar Host Language ni sien, Cable –ah Hmar Chanchin thar le Programme tam, Hmar chanchinbu tam sien, hieng ang inelna le ‘iem a na’ ti \awng hin hmun pawimaw hluo sien, lo thei lovin inch<k ning a ta. Thiem naw hai chu ngirdawk nawng an ta, zengna chikhat an nei tina ning a tih.

|awng hmang l^r le \awng inzapui lo, mani\awng a ni phawt chun Music, written (rimawi le ziek) reng reng inchawk le tiem uor nisien. Inelna ins^ng tak tak, lawmman insang tak tak lukhawng nei khawp siem ni hlak sien, hla saktu khawma thiem taka a sak el b^kah, quality nei tumin thaw sien. Ziektu khawma uluk tak le dils<t taka ziekin khawvela ei um sunga ro ding a nih ti hrein hun tam lem khawm pe ngam ta’ng a tih.

Hmar pahnam hrang hranghai hi inpawlpuina le inbiekpuina nei puia, unau ei nina hril hriet a, an hriet tawk ta maw ti pha’t \awng pakhat hmang dan ding khawm hrilsa ni sien. Hnam khat ei nih ti an hriet ta si chun, a tam lem hmang le z^wm tuita Hmar \awng hi ei la hmang tlang thei nawk el ring a um. Chu hun chu ka va nghak hla ngei de!

Hienglai zing hin ram pakhat neia um, tekhinain District/State pakhata umkhawm vawng ni inla, chu chun Hmar pahnam a tam tak ni inla chu chun awlsam bawk a tih.

16. Hnam Natnahai:

1. Hnam ti hin Hmar hnama ins^l Manmasi thisena inthlas^wng pei hai tina a nih. Hmar hnam natna hi mihriem natna ang chu a ni naw a. Hnam natnahai hril seng a ni ring a um nawh a. Hmar hnam sunga pawl hminga hnamin natna a suklang hriet pakhat chu, Mizo Union 1946, April 6, khan Mizoramah indin \anin a lo um a. President hmasa tak chu Pu Pachhunga Hmar a ni nghe nghe. Hi pawl hi hung in\hang lien peiin Mizoram huom sung chau ni lovin Manipur simthlang (Hmar Ram), Ruonglevaisuo chen a hung kang hmat ta pei a. Chuongchun Mizo unau hai leh chun nawr in angin ram khata um tlang ding le cheng tlang dingin thang nasa takin an l^k ta a. Hienga hma nasa taka an l^k leiin Manipur tieng khawm ri a na ta hle a, Tuithaphai le a dang dang khawm Mizo union boruok chun a k^ngzap ta vawng el a.

2. Manipur tieng a ri a nat em ta lei chun Manipur Reng P.B. Singh khawm a um \awk \awk thei bik ta nawh a. February 4, 1949 khan Hmar biel tieng Pu P.B. Singh chu an zin ta a.

P.B. Singh a hung inzin,

Assam Rifle a hung thuoi,

Union haiin an lo \i a,

Bufai le belte chawiin,

Tuikhur mawng tieng an tlan, tiin hlain an phuok.

Chuongchun, Senvawn a hung lut tum ta a, mipui chu lampuiah an lo z^l a, Sipai a thuoihai chun an kei tho a, an kei tho hmasa sa hai chun an lo tl^n khal nawk pei a. Nasa taka dodalna an thaw hnung khawm chun, an dang zo ta thl^wt naw leiin Senvawn chu a hung l<t ta hr^m a. Mizo Union \huoitu hai inbiekpui a tum ta a. Mipui hmaa inbiek pui dingin thu an sukthl^k ta a, Pu L.Tawna chun hienghin mipui hmaah chun a hril ta a “ Hmar Regional Council p>ng ka cheu a ti chun, keiin, ieng sawrkar hnuoi am? ting ka ta, Manipur sawrkar hnuoiah a ti chun, Khuongpuin khuong vawithum vuong a ta, mipui popo mani in tieng ei \insan nghal ding a nih” a tih a. Chuong ang tak chun mipui hai chu Union \huoituhai chun an lo inch<ktir ta vawng a. Mipui hmaah chun Pu P.B. Singh chun “ Mizo Union, Aizawl, politics Manipur ramri vaitan tuma thil thawtu hai hi zawm naw unla, in zawmnaw ding a ni phawt chun Vawisun hin Hmar Regional Council ka p>k nghal cheu ni raw seh. In hotuhai Imphalah hung hai sienla, sukfel vawng nghal ning a tih” a ta. A thu hril lai zing chun Pu L. Tawna-in indawnna a siem ta a. Pu Regional Council I mi p>k chu ieng sawrkar hnuoi am um a ta? a hei ti a. P.B. Singh chun a dawn ta a, “Manipur sawrkar hnuoiah um a tih” a hei ti a. Chuonga a hei ti char chun Pu Santen Tawna, khuongpu chun Khuongpui vawithum a hei vuok dum dum a, mipui an \in hum hum el ta a. Mizo Union lei chun Regional chu Manipur Hmar hai chun an lo ch^n ta a nih. A san pakhat nawk chu\huoitu haiin an lo ngaituo sei naw lei am a nih? Dr. H. T. Sanglien, Ex. MP chun “State tin hi policy hran fel takin neiin hma lak ni sien. State puotieng hi chu insukbuoi ta naw inla thil \ha a ra suok lem a ring thu” hi lekha ziektu kuomah hin a hril hiel a nih.

3. 1952 chun State Re-organized sirsanin Assam hnuoiah Mizo District a hung pieng ta a, ‘Tuivaiin kual khung mahse’ ti a, ring zo tak le beisei taka an lo nghak chu a hung hlawsam nawk ta pei a, Manipur Hmar hai chu \apin an an inr<m a, na antiin,an bei a dawng em em. Hieng anga harsatna hnamin a hung tuok ta phing hin 1959 hin Hmar National Union (HNU) hmingin Pu Ruolneikhum Pakhuongte, Gen. Secretary, a ni lai chun Hmar District demand-in centre-ah memorundam an lo submit ta bawk a. Hi taka hin Manipur, Mizoram, Assam, Tripura, a huop vawng. (Aw kan Hmar ram by Hmingchunghnung, Page, 30- 38).

4. A chunga Mizo Union (MU) le Mizo National Front(MNF) - in Hmar hnam an suklungnatna hin thil tam tak k^kh^wk a nei a, chuonghai chu hril seng ni naw nih. Political Party hr^t tak tak Hmar National Union le Hmar People Convention, Mizoram hai dam a lo pieng pha ta bawk.

5. 1960 laia unau Kuki le inhriethiem nawna um leia buoina khan hnam lungril a na em em bawk a nih.

6. HPC Movement hrat taka a hung infawn v>l lai 1990s laia Pu Ngurdinglien, Minister nilai zing, Biekin –a mawi lo taka that a ninaah khan hnam mipui vantlang chun a thawtuhai kha thiem an inchang naw deu a, chuleiin hnam mipui lung a sukna hle bawk.

7. 1990s tawp tienga Pu H.A. Lalrohlu, Editor, Shan Daily, nunrawng taka Saikawt Cannal lai kaplum an ninaah khawm hnam lungril chu a sukna hle bawk.

8. Kum 2003 laia NC Hills –a Hmar le Dimasa buoina chungchangah hnam lungril a beidawng hle bawk.

9. Kum 2005 khan Parbung le Lungthulien khuoah UNLF (Underground) Hmar nunghak suollui an ninaah khan hnam lungril a naem em bawk.

10. Social: Hmar society chun hma hung sawn peiin, Social organisation tieng khawm a hung pieng thar pei a. Hieng Hmar Students’ Association, (HSA 1939), An dinna a sawt ta em em a, a upa ta hle bawk a. Amiruokchu tulai hin Inchuklai le nu le pa tam tak chu a suklungawi ta naw hlein an lang. Asan chu, a thaw ding awm le beisei ang a thaw naw lei a nih. Inchuklai inzawmkhawm pawl a ni angin inchukna sukhmasawnna tieng a hming HSA hin a awm tawk a thaw nawh ti chu mipui khawma an hriet a, chier ri khawm tam tak hriet ding a um. Hmar Youth Association, (HYA 1985), hi pawl khawm hi Philantropic Organisation a ni angin nasa takin hma a lak a, hnam ta ding khawmin a tangkai hle. Amiruokchu, |huioitu \henkhat lo inveng zo naw lei amani ding, Election party ah inrawl ang vang vanga hril a hung um ta pei a, chuleiin mipui chun beiseina insang tak nei a, an thlir zing chu an ngaidan a kh>l deu ta leiin mipui lungril a sukna hle a nih.

11. Kohran: Kohran tamtaluo le hotu inchuna inth<k tak a um leia kohran dang dang a pieng ta leiin inthuruolnawna tam tak a siem pha nia hriet leiin mipui an lungril a na em em a nih.

17. Hnam Damna Dinga Ngaihai:

1. Sakhuona tukvera inthawk chun lungril inngaitlawm taka remna le muongna siemtu ni tum zing a, huoisen taka Pathien r^lthuom tl^wmna le indikna kengkaw ngam tlat a \ul, hnam damna dingin.

2. Politics tukvera inthawk chun ngaituona inthuk tak seng a, party thlir a, sawrkarna chel dinga ringparty ticket chang thei ding le hnam lungril indik tak nei thlang tling tum ding. Chun sawrkarna chel thei ding party ticket chang sien khawm a mihriemin a zir si naw chuna dang a \ha dang thlang lem el ding a nih, hnam damna dingin.

3. State tum tumin hnam policy \ha tak nei tum seng a \ha a, state puotieng chu thisena unau ni inlakhawm ram leilungin ramri khang a ni leiin inzatuoa policy hai inthlawp lem ding. Chuong ni lo va inrawl a, insukbuoi lo ding, hnam damna dingin.

4. Inchuklai tukvera chun hnam lungril neia lekha inch<k a \ul a, hnam santu dinga thiemna varna, hrietna, insangna hai hmang \angkai thei dinga ngaituona inth<k tak neia hnam thuhtlung in\he darna dodala insuikhawmna Chabi chawi tlat a, a hawng huna hawng pei thei dingin Kristien Baptistma chang angin thuthlunga Baptistma chang ngei a \ul, hnam damna dingin.

5. Kohran mipui tukvera inthawka thlir chun inthlirna suklang lo ding, suklanga um chu dem ding. Ringna indik lo petek chu invawi ngawi ngawia hril hriet tum tlat a, pawl ngaisangna \awngkam sak suok lo ding, hnam damna dingin.

6. Rawngbawltu khawma Pathien thu inzapui lova, huoisen tak le indikna thi ngama \an a, sum le pai ngais^ng lova Pathien thu tak le inmila nun hmang a \ul zie hrie a zawm tum tlat a \ul.

7. Sawrkar Administration tienga sin cheltuhai khawm, mani hnam \awng le hnam hai an hung chun a r<k taka lo lawml<t thiem a, \hangpui an \ulna ah thangpui d^n lampui lo zawng tlat a \ul, hnam damna dingin.

8. Hnam \huoitu hieng: Hmar Inpui,HYA,HSA,HWA etc. khawm hnam \huoitu an ni angin hnam History le culture, Customary Law chen khawm an hriet hle ding a nih. Hnam chanchin hi hriet a \ul leiin \huoitu thar pei hai ta dingin training hun siem p>k ngei ding a nih, hnam damna dingin.

9. Politician hai khawmin election politics chauah lungril pe lovin, a t>lpuia hnam \hat theina ding lampui thlira ngaiven tlat lem ding, hnam damna dingin.

10. Sumdawngtu le dawrtu hai ta ding khawmin m^ni hnam dawr a ni chun lo hla deu sien khawm pan \awk \awk ding, hnam damna dingin.

11. Rimawi khawvela hlasak thiem hai khawma thiem leia zawr rawn tum a, cassette siem a ni leia zawr rawn tum el lovin. Hnam cassette ieng hla khawm lo ni sien ngaipawimaw taka inch^wk tum hram ding. Cassette phalna boa copy hai hi thaw lo ding, hnam damna dingin.

12. Lekhabu hi a siemtu haiin hun le ngaituona tam tak senga an losawlpui a ni leiin intinin copy khat b>k nei tum tlat ding. Mi ta tiem lovin mani ta ngei tiem ding, hnam damna dingin.

13. Library & Museum, hlabu, lekhabu, cassette le thlalak, traditional clothes le adang dang hai sie\hatna hi State tin or District tin ah pakhat bek nei ding a nih, hnam damna dingin.

14. Culture mani hnam thl>k dan le hawiher, nunphung le inhme a, hnam l^m ei nei hai khawm naupang kum 10 hnuoi tieng an ni laia inthawkin inchuk thiem vawng dinga hma l^k ding,hnam puonhai bi le sil uor ding, hnam damna dingin.

15. Tlawmngaina ei hnam mi sukmawitu hi inthla lova chawis^ng zing ding, hnam damna dingin.

16. Chanchinbu, magazine, chanchin ph>k tiemtuhai le latu hai khawmin ngaipawimaw taka a man bat lova a hun taka lo pe pei dingin inbuotsai ding, hnam damna dingin.

17. Nuhmei hai khawmin ei hnam puon le darthlalang pakhat an nina humhima, hnam dang pasala nei lo va, mani hnam chau nei tumna nei ding. Sil le bilah khawm kekawr bun ngai nat n>kin mani hnam puon bi ngaisang ding, hnam damna dingin.

18. Thiempu hai (Pastor, Rev. &Upa) hai khawlai hmunah khawm inza ding, inzana thei ang anga suklang ding, hnam damna dingin.

19. Hnam sipai hai khawma an thil chawi suong el lo va an policy-in mipui an hmin am? ti ngaituo hmasa sien. Khawvel in\hanglien dan ang peiin intelligent tieng pang khawm \hangl^k a \ul. Mipui sukthlab^r zawng le sukbuoi zawnga um lo ding, hnam damna dingin.

20. Zu le inruithei thil hai hi nundan pangngaia nun khal thei nawna a ni leiin, hieng thil laka inthawka inveng him dan ding khawtlangin inhrilhrietna nei hlak ding, hnam damna dingin.

21. Hmar pahnam dang dang hieng Aimuol, Biete, Biete etc., hai kumtin vawi khat bek inkhawmna nei le Festival (Sikpuiruoi) hai khawm nei hlak ding, hnam damna dingin.

22. Mipui vantlang khawma hnam \huoitu le sawrkar ror>ltuhai inza ti lei a, \i lo ding. Thudik chu ienglai khawma khek pui ngam tlat ding. Ror>ltu insang lem a khawm ngirpui ngam ding.Hi le inzawm hin zieksa lo tam tak a um a, chuonghai chu, mipui vantlang bengvarna le hmathlir sei tak nei dinga beisei ei nih, hnam damna dingin.

Hnam insuikhawm nawkna ni,

Duai ka sam takchang di’n,

Dawnkirin lunglaia aiang cham,

Hlim te a, lenglai hun,

Hmar pahnam tlangtin bawm e,

Khuonu’n tuorem nang e,

Darang tawng nawk ni ding.

Lunglaiah Chabi ang vawngin,

A hunah hawng nang e.

18. Thukharna:

Insuikhawmna hi ringtu lungril le inawm tak a ni hrim a, chulei chun Hnam anga hmal^kna a um hi lawm a um takzet a, hi insuikhawmna chabi essay competition hin ra \ha ei hnama an suo ngei ka beiseiin ka ditsakna kan hlan nghal bawk.

Lekhabu Rawnhai:

1. Hmar chronicles by Upa J. Batlien, Printed at Smartech Offset Printers, Rengkai, 2007

2. Manmasi Year Book Vol. I & II, 2005 and 2007 Edition, Edited by Timothy Z. Zote, printed at BCPW, Lamphelpat, Imphal.

3. Aw kan Hmar Ram by Hmingchunghnung, Printed at Kimboi Press, Hill Town, 1999.

4. Hmar pasal tha mihuoisen hmingthanghai chu by Dr. Z.Z. Lien, printed at David star Computer Centre. 2007.

5. Mizo chanchin by B. Lathangliana, Printed at RTM Press chhinga veng, Aizawl, 2009.

6. Hmar tobul seminar nei hmasa tak 2004 Compile by Nuhmei Megazine, printed at Diamond Offset, Lamka, 2005.

7. Mizo le Zoram Dairy AD 700 – 1998 by R.B Zairemmawia, printed at Rammuan Enterprise, Aizawl, 1999.

8. Lungpho Souvinir Tri centennial Jubilee 2010, printed at Gilzom Offset, Electrict Veng, Aizawl, 2010.

9. Hmar Arsi Souvinir, HSA, Golden jubillee, Printed at Shillong, 2005.

10. HSA Souvinir, Mizoram, Printed at LR Offset & Flex printing, aizawl, 2011.

11. Hmar Tolung by Louis L. Keivom, Printed at Eastern India Offset, Keishamthong, Imphal.

12. Seki Bu Suok by HSA Delhi, Printed at Rai’s Ad- venture Delhi, Delhi , 2007.

(TIMOTHY Z. ZOTE)

Ziektu,

By Pu L.Keivom, IFS(rtd) and Inpui.com Columnist

For truth is always strange, stranger than fiction.-Lord Byron (1788-1824)

July 5, 2012 khan Robert Sungte-in a website pakhat mizonews:news and views for the hill tribes ti-ah Manish Chand-in book review ‘Beyond champagne chic: A peek into Indian diplomacy’ ti tawite a ziek chu HYG-ah a hung thun a. Hi a lekhabu riviu hming hi “The Ambassadors’ Club” ti a ni a, ram palai sinthaw mi hrang hrangin an tonhriet an ziek lak khawm, K.V.Rajan-in editing a thaw, a nih. Chu a ziek lai chun ka mit la deu el thu, hieng ang hin a chuong a:

A.N.D Haksar’s brief but compelling account of an impromptu summit meeting between Pakistan’s dictator Zia-ul-Haq and India’s then Prime Minister Morarji Desai in Nairobi in 1978 during the funeral ceremony of Kenyan leader Jomo Kenyatta is one such example that will prod readers to dig deeper into the book.

In the chapter entitled “A Singular Summit,” Haksar writes: “Bhutto was executed in the following summer of 1979 by the Zia government despite pleas for clemency from many leaders and governments around the world. One which made no such plea was India, the Desai government taking the view that the matter was an internal affair of Pakistan. Whether or not the previous summer’s summit had any role in this can only be a subject of speculation.”

Hi lai thu hi ka zuk tiem leh ka thrang vèna bung le châng a ni leiin kum sawmthum pali zet lo liem taa sulhnung a kei tho leiin, HYG-ah “Hi taka a hril, Jomo Kenyatta a thi truma râl dinga Nairobi-a Prime Minister Morarji Desai a hunga a lo enkoltu chu A.N.D Haksar le kei kan ni deuh tak a, zing dar 3:30-ah a hung tlung a, zan dar 9-ah a kir nawk a. A hung hun hi a tawia chu zan tam daih chanchin hril ding a um” tiin tawite-in ka thluoi a.

Palai sin kan thawnaa hin mani tawk senga thil tuok, a hun laia pangngai deua ei pal liem, a hnunga ei hang thlir lêt chànga arûka ei hlimpui thil a tam ang boka a thren ruok chu ei inzàpui leia kut tin ei sik elna thil khom a tam. Ram palaihai chu, ningkhong hre china ngai, khawvela thil fe le hung chanchin le abikin ei ram seng chanchin chu a ieng khom mi’n don hai sien, hre vong dinga ngai ei ni a, sienkhom hriet seng zozai a ni bok si naw leiin, a muolpho naw dan ding taka hèm thiem a ngai.

Pa dangdai Morarji Desai

Thil hêm dan thiem hril tâka chun, India Prime Minister palina (1977-79), Morarji Desai (1896-1995) kha a dangdaina tam tak hril ding um laia pakhat chu chanchinbu mihaiin thil an indon chànga a don nuom rak lo amanih le a hriet chieng rak lo, hre lo anga inlang si loa her kawi dan a thiem kha a nih. A thaw dan chu, thil an indona inthok khan thil indontuhai kha an thil indon le inzom zawna khir tak tak indon lèt a chîng a. Ama intarviutu kha amain a’n tarviu lem a, a chik le a tektik hre nawhai chu an ngaidan le hmu dan a’n hriltir treuh lem hlak a nih.

A dangdai nawkna pakhat chu pa huoisen, a nina ip trèt trût lo, damdawia zun hmanga dawn mi, chu chu inzàpui tah nêka uolau taka hril mawi mi (Advocate of Urine Therapy) a ni khèlah mi an biekpui dinghai chophawk a, sukzàm tum mi a ni a. MNF thruoitu Laldenga leh dam khan an intèr thei naw khop el. Trum khat, sin poimaw le inzoma Delhi-a ka hung inzin trumin Delhi Mizo Welfare Association-in piknik an lo rot a, ka thrang ve a. Inkhèla an suok vong laiin Laldenga leh muongchangin kan lo inpawl a, Morarji Desai le an inbiek ulh dan ama ngeiin a mi hril a. Khânga inbe dinga Prime Minister Morarji Desai ofis a lut kha, a mongin thrungna a tawk hman chauh ti khan Morarji Desai-in, “Mr. Laldenga, I don’t trust you!” a ti ringot a. Laldenga hamhaih, sienkhom lungril hrât tak put chun, “Mr. Prime Minister, that’s your privilege!” tiin hawihawm takin a don lèt a. A ring ang rok a lo ni naw amanih, an naw leh thaw suol a’n ti amani ding, “I am just joking” a ti nawk a. Laldenga chun hniek phawi dêr loin, “Mr. Prime Minister, that’s also your privilege!” tiin a don let nawk a, a suoksan nal nal el a nih. An inaihal thra khop el. Patling le patling, “Ka ring naw che” amanih “Ka mi ring zawng i ni nawh) hang inti pawngchang el chu a dangdai khop el.

Jomo Kenyatta vuinaah

Kum 1976-79 sung khan Kenya khawpui Nairobi-ah First Secretary sin chelin ka um a, ka posting hmasa tak a nih. Ka zuk tlung hlima ka High Commissioner thokpui chu Indopui Pahnina lai, 1944-a Arakan Compaign a Indian Air Force Squadron No. 1 kawmantu, Indian Air Force laia Air Chief Marshal kai hmasa tak Arjun Singh kha a nih. Ama hi, five-star general hmasa tak Air Chief Marshal Manekshaw dottu a nih. Pa hron inhoi deu el a ni a, Imphal vela indopui laia an chet dan ngainuomum tak el ei inhriltir lem chun tawp zai a rèl thei nawh. Ama hi career diplomat A.N.D Haksar-in a hung thlak a, Nairobi-a ka um sunga ka’n thloppui tak, ka zirtirtu thra a nih.

Ka sinpui tak chu sumdawngna tieng (commercial wing) enkol le UNO peng United Nations Environment Programme (UNEP) le United Nations Human Settlements Programme, a tawi zawnga UN-Habitat an ti, an hmunpui tak Nairobi-a inthrut vé vè enkol a ni a, kum tin thla thum vêl bek conference hrang hranga thrang lo thei lo a nih.

Palai sin (diplomatic service) ei ti hih a tawi zawngin ‘ruol siem’ a ni tak a, chu chu hrietna, thiemna le varna ringota nor thei a ni nawna chin a um. Africa le Asia ram tam takah vai sumdawnghai hi mamaw hle hai sien khom an sum le pai fapektu nia an ngai leiin, chuong ang hmêl put hrim hrim chun mi hnàm an kai a, chu chu Indian sub-continent a inthoka hung hai hrim hrim an mi hmu dan a ni tlangpui. India hmar saka inthoka hunghai hin chuong ang hmèl chu ei put tlawm lei le dannarain ei hmel a tlâi leiin miin an mi nèl lem a, ruol siem ei olsam lem bokin ka hriet. Hi lei hi ning a tih, Nairobi-a kan khawsak sung khan, ka nêka siniar lem khom an uma chu, mi dumhai le kan inzomna leilak tak chu kei kha ka ni lien ve leiin, ka sina ruot ni si lo sin ka hau a, ka buoi thei hle.

Kum 1963 December 12-a British kuta inthoka Kenya ram thruoi suoktu Jomo Kenyatta chu zalenna an hmua inthoka President ni ngar ngarin, August 22, 1978 khan Mombasa-ah a tar thi a. A pieng kum chie hriet a ni naw leiin, a thi hin kum 85-89 inkara upa ni ta dinga ngai a nih. August 31 khan an Parliament kompaun sungah vui liem a ni a. A vuinaa India aiawa hung chu ama nêka kum thum vêla naupang lem, kum 1896-a pieng, Morarji Desai, Indian Prime Minister a nih. Ram lu (Head of State) amanih Sorkar lu (Head of Government) amanih an thi hin ropui taka vui liem an ni hlak a. A vuinaa thrang dingin ram hrang hrangin a hranin palai an tir hlak a, a hrana an tir naw khomin an ram palaia um Ambassador/High Commission amanih le a aiawtu a thrang hlak a, chu chu khawvel thaw dan pangngai a nih.

Hieng lai huna India sorkar cheltu chu Janata Dal an ni a, an palai hung tir ding hi sukfel el loin an um a. Foreign Minister A. B. Vajpayee bek a hung kan beisei a, chu ding chun kan lo inbuotsai hrim a. Sienkhom, a vui ni a tlung tawm trèpin Prime Minister Morarji Desai hung dingin an sukthluk thut a, kan chi-ai nasa kher el. Minister inzin chu in buotsai lawkna um mang lo khoma lo dongsawng el thei a ni a, Prime Minister inzin ruok chu a velvuol a tam a, a hautak a nih. Ieng leia a hung tum thut? Ei panthlang sorkar lu tak Gen. Zia-ul-Haq (1924-1988), chuong laia Chief Martial Law Administrator, a hnung ela President-a inhlangkai pa, kum khat hnunga an Prime Minister Zulfikar Ali Bhutto khaihlumtu kha, Pakistan aiaw-in a fè ding a ni tlat! Ama a fê sia Prime Minister amanih President amanih tir lo chu Kenya ruol thra lema inngai si thaw dingin a mawikhai ta naw a nih.

Diplomacy khirkhanna le khikhawkna chu, Mizo Union vung vanglaia Pherzawla Lalnghinglo Infimate hla phuok,

MLA bawikawt ta hnung,

Zawlkhawpuiah a’n thang luoi;

Tleitir di thrieng sai angin,

Lung lêm i nei naw ie

ti ang ngirhmun kha, hmasuon chàng a tam a nih. Ei panthlanghai le ei inlaichinna a thrat naw sung chun “Ka hmêlma hmèlma chu ka ruol thra; ka hmêlma ruol thra chu ka hmêlma; ka ruol thra hmèlma chu ka hmêlma” ti khawvela chêng ei ni leiin, ‘di thrieng sai’ anga khawsak a trul chàng a um naw thei nawh. Sienkhom hnam le ram puitling ni ding chun mi thilthaw ang dungzuia chàng (reactive policy) ringot chu a him tawk naw khop el. USA hin an thuthlung ring zuia pawlisi tluongpui nghet taka zam an nei lai zingin, an ramin a trangkaipui ding a ni phot le an hmang trangkai thei sung po chun, an thuthlung fepui ve lohai khom, zawlpuon inzawnpui an thiem. A hnunga hmêlma pakhatnaa an nei hiel Osama Bin Laden dam kha entirna thra tak a nih.

Tlanbahrikin

Chuonga a tawm trèpa Prime Minister hung dinga an ti thut lei chun tlanbahrika inbuotsai a ngai a. Ni khat bèka inhmaa a Security Officer a hung tlung a trûl leiin in khom sir hman loin a bun lai vuokthlep (sandal) leh vuongna a man thei thei manin a hung tlung thla hlol a. Ka inah ka thruoi a, ka thuomhnaw- pheikhok, kamis, suit a haw a, kan size a lo inang char a, PM um sunga a fèna ding lampui (route) him le him naw le a tlungna ding Hilton hotel-ah enrukna le ngairukna thuomhnaw an sie rùk le rùk naw check-na hmangruo a hung chawi chu hmangin kan en fie a. Trùl thuta hmang ding, mi dangin an ngaithlak ruk thei lo ding telephone ‘Hotline’ inbun a ngai bok a. A fàk le dawn ding le a buotsai dan ding iengkim an Protocol Department fe thlenga inhriettir a ngai a. Chuong anga PM inzin buotsaina dinga thaw le thaw lo ding hrilna chu phek 300 nêka sà lekhabu a um a, inchik seng a ni nawh. Khâng lai khan, East Africa-a fe ding chun Yellow Fever injection certificate nei a ngai a; a hung ding pa hlak chu injection hrim hrim nuom lo, injection nêka a zun ring lem, a ni tlut bok si. Thil chiktea ngai, sienkhom WHO thusuoka thaw dinga a ti thaw naw chu, erpawta suok le lut thei lo dinga indang theina a nih. Chu thil chu a ram mihai mawphurnaah kan pèk a.

Chu khêla poimaw pakhat chu, a tlungna Hilton Hotel-a tlung ve, President/Prime Minister hai laia ngai poimaw zuolhai inchibai tuona ‘courtesy call’ thaw a ngai a, chu chu a hmaa lo remruot a, an inbiek phaa an hril ding le ding naw, Talking Points buotsai a ngai a, an hril suol a um palh chun thiem taka veng an ngai. Hienga lekha fimkhur taka buotsai tiem peihai chu an muolpho ngai nawh. Entirna pakhat chauh zuk hril inla. Janata Sorkar an siem hlima Foreign Minister a ninaa A.B.Vajpayee inzinna hmasa tak chu Zambia a ni a, lampuiah Nairobi a hung hraw a, darkar thum zet a chawl leiin Kenyan Foreign Minister Munyua Waiyaki hung chibai vak dingin kan High Commissioner A.N.D Haksar leh kan va hmuok a, Foreign Office tieng kan thruoi a. A la thar leiin zawna chauh indona a ngaithlak tieng thaw rawn lem dingin thurawn kan pek a, kan thurawn ang thlapin a thaw a, inpak a um kher el. A kum nawk chun Africa rama Indian Head of Mission po po inkhawmpui Nairobi-ah kan nei a, Foreign Minister Vajpayee-in a mi hung inrawi thung a. Thil a hang inchuk hratzie chu, kum khat chauh Foreign Minister-a a thrang sung khan Ambassador ruol khan a thu kha an ngaithlak tah lem daih a nih.

Dannaranin President le Prime Minister inzin chu, mani vuongna nei zo lohaiin an ram Airlines vuongna inlon kha a hun her remin an inzin tlangpui a. Morarji ruok chu Air India vuongna inzin pangngai a hung zui a, Jomo Kenyatta an vui ding tuk zing dar 3:30-ah a hung tlung a. Inhmaw takin a tlungna ding Hilton Hotel kan panpui a. Kei le Security officer kha kan lo fe hmasa a, a pindan kil le kap security check kan lo thaw a. A hung tlung chun khawfing khom a chat fel ta a. Bathroom-ah insil le insukfai dingin a lut nghal a. A um sawt leiin a security officer kuomah, “A va um sawt ta de! A zun a dawn hlak an ti hih tak tak a ni? Chu chu a thaw nghal leia um sawt a ni?” tiin ka’n don a. Ama chun, “Ni e, iemani chen a aw hlak hrim a nih” a ta.

Morarji kha pa dangdai tak el a ni a. Thil suong hmin rêng rèng fa ngai lo le dawn ngai lo a nih. A fak le dawn ding kha sukdei amanih suklum ni lo, a umna boruok lum le dei ang char, room temperature-a sie a ni ding a nih. Hi tûka a dawn dinga an siem chu carrot juice a nih. A fak ding, Delhi-a inthokin dry fruits chi hrang hrang an hung phur treu a. Chu le a dawn ding fresh juice chi hrang hrang an sie bok a. Chuong a fak le dawn dinghai chu a him le him naw kan intem vong hnung chun, zing dar 8-a vuina prokram nang hman dinga thuomhnaw inthlak dingin in tieng ka maksan a. Khang lai huna khan chuh, hieng ang ni poimaw le puithua hin chu Nehru korfuol dum le pyzama var, Sherwani hâkin kan inchei hlak a nih. Tu ruok hin chu, Rajiv Gandhi a hung Prime Minister hnung khan Button-up Coat hin a hung thlak titi tah lem a nih.

Vuina prokram

Vuina prokram kha zing dar 8-12 inkar sung a ni a. Minit sawm hmaa tlung vong dinga beisei a ni leiin, keini khom a hun takah kan tlung a. Car-a inthoka kan suok kha Uganda mi hrâng Idi Amin le a rawihai leh kan tlung inruol leiin, kan inchibai a. Ama hi 1971-a thuneina a laka inthokin mi nuoi khata inthoka nuoi nga vel nuoi bo tah nia hril a ni leiin, ei hang chibai chu iemani ti zawngin pang inthli huouin ei hriet chu tie! A hnungah a chanchin la hril ei tih.

Thrungna hmatawnga khan Africa khawmuolpuia thruoitu hmingthang la dam hieng Tanzanian President Julius K. Nyrere hai, Zambian President Kenneth Kaunda hai, Malawi President Dr. Hastings Kamugu Banda (The Black Messiah) le President Idi Amin hai chu a tlar hmasa takah an inthrung a. An hnung tlar thumnaah Pakistan diktetor Gen. Zia-Ul-Haq le ei Prime Minister Morarji Ranchhodji Desai le mi dang dang an inthrung a. Gandhi zirtirna zuitu, Gandhian-a inngai le Mossolman turua hril, sipai tha hrâtna hmanga thuneina inchu thlatu le do le râlpuia inngai ram thruoitu pahni hang inthrung kop chun mi mit an lak khopin ka hriet.

Khing tieng pangah, Prime Minister a ni chara inthoka Pakistan le inlaichinna siem thrat tuma hma latu a ni leia Pakistan sorkarin chawimawina insang tak civilian a pek thei ‘Nishaan-e-Pakistan (Order of Pakistan) dong phak India mi um sun chu Morarji Desai a ni leiin, Jomo Kenyatta vuina remchanga hmanga a hma lakna sunzom chu a thil tum hrim khom a lo ni el thei bok. Gen. Zia-in Zulfikar Bhutto a khaihlum ding thua a thu sût dinga khawvela sorkar tin deuthawa ngenna an siem lai khan Morarji Desai sorkar khan chu Pakistan insung buoinaa chu anni sungkuo buoina, anni ching fel dinga ngaiin, inther nuom loin a to hmak a nih. Hi truma an inhmu leia khang thil kha tlung a ni le ni naw hi tu khoma an don thei lo zawna ngîr zing chu a ni hrim a nih. Hi thu hi a nih ei thu hongnaa A.N.D Haksar thu vuok thlak an hung tar suok kha. Khaihlum lo dingin India sorkar khan rawl tawp insuo chu lo ni sien, a khaihlum tho ding? ti zawna khom hi zawna don harsa bok a nih. Ieng le khaw leh, thil thra loa ei hriet, miin an thaw tum hmu zing sia rawl insuo lo chu ei thlop tina angah miin an ngai nuom a, chu chu thil awm lo a ni naw a, an ngai leiin ei thlop tina khom a ni chuong bok nawh.

Vuina prokram chu a hun takah zo a ni a. Hotel Hilton tieng kan inlawi a, PM chun a sunbu dinga India rama inthoka an hung chawi le hotel-a a fak thei chi kan lo incha lawkhai chu ama-in a fak a, a dang po chun hotel-ah kan fàk diel a. Bu fak khopa prokram chu inkantuo, courtesy calls a nih. Dannaranin minit 15 vel hmang a ni hlak a, sienkhom mani sorkar ve ve ta dinga thil poimaw le trangkai hril fuk chang chun a nêka sawt daih a lâk hlak. Chu bung le chang tam lem chu maksanin, Idi Amin chanchin tlawmte chauh hang hril ei tih.

Dada Idi Amin leh

Idi Amin kha mi tawrota inthang, kum riet (1971-79) lalna a chel sunga mi nuoi nga lai hiel hringna latu-a hril a ni a. Pa dangdai, lekha thiem insang lo, King’s African Rifles-a busuongtua a thrang laia British-India sipaihaiin Japanhai Burma rama inthoka an hnot suok laia sipai busuonga Manipur le Chin Hills vela lo um tah, kum 1971-a sipai tharum hmanga rorelna inchu thlatu le ama le ama promotion inpetu a nih. A title inpek chu, "His Excellency President for Life, Field Marshal Al Hadji, Doctor Idi Amin, VC, DSO, MC, Lord of All the Beasts of the Earth and Fishes of the Sea, and Conqueror of the British Empire in Africa in General and Uganda in Particular" ti a ni top a, a title ang nei hi Africa ramah tu khom an la um ngai nawh. Pa dung sang, feet 6 inches 4 vel ding, a sipai thuom kima a hang inchei chu nal le inza phur tak el a ni bakah pa hmai tlài le innui huou el, hawihawm èm èm a nih. Hi trum hi a taka ka hmu voi khatna le a tawpna a nih. Voi ruk zet kan inchibai hman nghe nghe.

Nisienlakhom, kum 1980-81 film, Director Sharad Patel hnuoia siem Rise and Fall of Idi Amin kha ei en ruok chun selfa-ah an inchangtir a ni ringot a. Kum 1980 chawhmaa Kenya-a inthoka Saudi Arabia-a kan inson khan Idi Amin khom 1979-a an hnot suok, Libya-a tlan kha kan umna Jeddah-ah a hung inson a, kan ina inthoka km 1 vêl chaua hlaah hotel pakhat an hluo top a, Saudi sorkarin an chawm a. Hi lai hin a nau 33-na a pieng a. Hospitala sinthaw, male nurse, Ghana mi, kan ina hung leng zing zing hlak mi hril dan chun, a nuhmeiin nau a nei ding khan hospital-ah Idi Amin chun a hung kan a. An innel deuh hnung chun male nurse hin, “Pu, I film an siem ‘Rise and Fall of Idi Amin’ ti kha i lo en ve ta?” tiin a’n don a. Idi Amin chun, “Kha kha chu en tlak an lem. Kha nêka en nuomum lem a hung suok ding a na, lo en ngei ngei rawh” a ta. Male nurse chun, “Pu, chu film hming chu iem a ni leh?” tiin an don a, Idi Amin chun hniek phawi dêr loin, “The Rise and Fall and Rise Again of Idi Amin” tiin a don. Uganda-ah kir nawk phet tum sien khom a hlawsam a, August 16, 2003 khan Jeddah-ah kum 78 mi niin a thi a, Ruwais Cemetery-ah an phùm.

India mihai leh titi lengkhawm

Chawhnung dar 3.30-5.30 chen India mihai le inpawl khawmna hun High Commissioner inah kan siem a, mi 200 chauh thrang kan phal a. Nairobi hi Kenya khawpui ni si, sumdawngna tieng chu India mi, abikin Gujarati-hai kontrawlna hnuoia um a nih. Nairobi Telephone Directory

hang phêt inla, Patel le Shah hminga tawpin hmun thuma threa hmun khat deuthaw a hluo sip a nih. India mihai hi 1963-a Briitish hai an trìn hnunga sumdawngna tienga an hmun hung hluotu an nih. Mi thîk le theida an hlawa chu, Jomo Kenyatta kha a var a, a ram mihaiin sumdawng dan an la thiem hma chun hang hnot suok el kha thrain a hriet naw a, Kenyanisation policy chu thiem takin a zuipui lem a. Idi Amin thung chun mang a nei a, Asian mi po po hnot suok dinga hrilin a um a, a hnot suok a, a zingah dawr po po an rok zo a, thla thum khom an dai nawh.

Chuong chu thil um dan a ni leiin, Morarji Desai inpawlpui dinga hung 80% hi a mihai an nih. Nuom nuom indon thei a na, zalèn takin an inpawlpui a, journalist-hai an pawlpui angin zawna a’n don let ve nawh. A tawp tieng chun putar tieng tah, thing at le zor tienga sumdawng hausa Sardarji pakhat, Jagjit Singh an ti hi a hmol ringsanin a hung tho truong truong a. Ama chun, “Pu, Bombay Chief Minister i ni lai 1953 khan India rama ka hung inzin trumin i ofis-ah ka hung hmu che a. Khang lai ang tho khan i la tlangval a, kei hlak hi, i mi hmu ang hin, tar kawngkawi ka ni ta a. I tlangval zing bik theina thuruk mi hril thei i ti?” tiin a’n don a.

Inkhawma thrang po po chun a zun dawn thu a’n don ni dingin an ring seng a, maktiin an inen a, innui ring ngam si loin an innui tet tet a, a threnin lu an thin a, a threnin kuttin an khel a. Isun a zirtirhai kuoma, “Nangni laia mi pakhatin mi’n mantir a tih” a ti lai tak boruok, kum 1400 hnunga Leonardo da Vinci-in a ngaituonaa a hmu dan lim a ziek ‘The Last Supper’ ang khan, hieng lai tak ngirhmun hi zierk suok thiem inla chu, penting laia hmu nuomum pawl a tling ka ring. Keini lem chun lungrilin, “Prime Minister a suklungsen el awm de aw!” tiin kan lo inlaupui hman hiel a nih.

Sienkhom, kan inring naw tieng daiin chu zawna chu hieng hin a don: “Tu khom theida le hmelma ka nei naw a, tu khom mi theida le hmêlma um dingin ka ring naw a, ka hà a dam a, bu ka du zing a, imu inhnik takin ka in a, zing tieng inhma takin ka tho hlak” tiin a don daih!

High Commissioner ina zantieng dar 7-a bu kan fak chun Morarji Desai bul elah kan nu kha a thrung a. Keini rawi chun bu suong sa kan fak a, ama chun suong lo, a sela fak thei chi hrang hrang le thing le thei ra chi hrang hrang, a hring le a trawl, a thlenga vùm thûra an thur chu bu kan fak zo hmain a fak vong hman a, juice chi hrang hrang sawr le bawngnete no tung sei sip a dawn vong bok a. Kan nu Dari’n mak a ti taluo kha a bu fak ding ngaisak loin mit tla vâng vàngin a en a, voi iemani zat ka hei mita chu a hriet thei si naw leiin, Hmar trongin, “En zak i tih. I bu fak ding kha ngaituo rawh” ka ti hiel a nih. Trong hriet lo nei hi a châng chun a trangkai el; muolphona dingah a mi veng thei.

Kan thil fak lêt tamin a thil fâk khan taksa ta dinga thratna a pai rawn lem daih. Chuleiin, hrisel le hrât naw ziezang ding a lo ni nawh. Chun, room temperature-a sie thil dawn le fak hi taksa leh an intuo rem nghal leiin, a hrisel a nih. Ka ngaituo a, Adam le Evi ngirhmun khom kha enin, mihriem, sa tin, va tin le thilhring tinrêng, tuia chenghai chenin, suong hmin sa fa le ring dinga siem chu ei lo ni naw chieng khop el. Suong hmin sa fa ngai lo Morarji Desai hi kum 100 le ni 43 damin April 10, 1995 khan Mumbai-ah a thi.

Zan dar 9-a India pana vuong suok ding a ni leiin bu fâk khopin erpawtah kan va’n thla a. Darkar tam imu hmu ta lo, sunnithlaka buoi seng kan nia chu, ama kum 83 fe lai mek kha vuongna pana erpawta kan lawn chu a hnotin kan hnot a ni tak. Pa mak a nih. (July 7, 2012 Delhi)

By Pu L.Keivom, IFS(rtd), Inpui.com Columnist

Nothing happens until something moves. -Albert Einstein

Even if you are on the right track, you’ll get run over if you just sit. -Will Rogers

April 20-May 4, 2012 sûnga kan inzinna le inzoma ka titi sep chu artikul pasari-a khum zo phuor ka tum kha ni thum zet (1-3 May) a tawpa kan chàmna Hmarkhawlien thrang sa loa khàr el chu khuonu khoma a remti ka ring naw leiin, a benedikson dingin, Hmarkhawlien hi khàn poimaw (strategic location) a nizie, kum 2003-a ka thu hril, ka hung thur suok nawk tum a nih.

‘Hmarkhawlien’ ti-a ei hung ko vung hlut tah le a sè vel ‘vêng’ hrang hrang hai hi awfisial taka a khaw hming phurtu chu Lakhipur a nih. Lakhipur hi Lakhipur Sub-Division (pop. 2,52,642 approx.) khawpui a nih. A tira Lakhipur Town Committee kha kum 2007 khan Lakhipur Municipal Board ngirhmunah an hlangkai a, kum 1960 laia Ward 4 chauh ni hlak kha 1999 khan Ward 12-in an hung thrè ta pei a nih. India ram tlangmihai laia IAS tling hmasa tak Jamchong Nampui kha Silchar District Commissioner a ni laia ‘Hmarkhawlien’ ti hming hi a phuok, an hung hmang tah pei nia hril pawl an um. Chun, misawnari Watkin Roberts (Saptlangval) le a sangawi zawnpui H.K.Dohnun khan Rêngpui Ram (Tripura) a inthokin ‘rêngthei’ le serthlum chi an hung lak a, fak zongna ngêlnghet siempek tumin mi 16 vel an inchingtir a, hieng lai hmuna hin an umtir bok a. Chuonghai chun dam tea khuo hung siem peiin, chu chu Mission hmunpuia hung hmang zuiin, a hung inthranglien ta pei niin an hril bok.

Kum 1964 January-a zan khat rieka hi hmun ka sir vuot kha kea ka sir voikhatna a nih. Chu trum chun Meihol Kai (Fulertol) ti bâk chu ka hrietnaah a châm hman nawh. Fulertol hi awfisial taka tu chena Hmarkhawlien huomtu hming niin ka hriet. Chu kum June thla chun zan khat riekin ka hung sir nawk vuoi a, a khaw hmelhmang ding awm khom ka hriet hman nawh. Kum 34 hnung, 1998-a Rev. Koh Hae Sung le ICI General Assembly hmanga kan fe-in, Silchara insaisang kan ni leiin inkhawmna hmun bak kan sir hman nawh. Kum 2003 February-a North Eastern Council (NEC) sum tuoka ‘Rêngthei Seminar’ kan nei ruok khan chu Keynote address petu ka ni leiin hi khuo le hin kan inhmelhriet hman vàng a nih.

Sienkhom, buoina rûk ka nei a. Ei mi pawl nuhnung hnung kha a fel tak le indik tak, a dang chu ring tlâk lo ni awma hril rik a tam lei khan, hi khuo hi ka nèl naw pha a, a poi khop el. Hi hnung hin kohran, hnam le pawlitiks thil leiin voi tam hi khuoa hin lûtin ka suok ta a, sienkhom ka rawihai remruotnaa chauh fak le dawn zongin mi ka’n pawlpui hlak. Hmun danga chuh, khawtlang thruoituhaiin inpawl khawmna hun dam ruotin ei titi a, thil fe le hung le ei hmathlir dam ei hril tlang a. Hmarkhawliena ruok hin chu an thaw ngai nawh ni ngei a ta, voi khat khom ka tuok ka la hriet naw a, kong khata chu a hadamthlak khop el.

Hi khuo hi indik taka sum le pai lam suok theina kotsuoa siem a, chu sum chu hmanga Chanchin Thra nasa taka thè darh chu sûlsutuhai hmathlir a lo ni angin, Watkin Roberts le rawihai chun Mission hmunpuiah an lo siem a, Baibul sikul dam an lo indin a, Hmar tronga hla bu hmasa tak khom kum 1923 khan hi hmuna inthok hin a hung pieng a nih. Kohrana buoina-in a hung nangching hlima Coleman le a rawihai mankhawng kam dan chanchin chu ei kohran chanchin ziekna bua hmun hluo rawn pawl tak a hung ni tah.

Kum sawt tak hma sawn hlei thei loa a thrung inbiel hnunga hung kei tho nawktu kut poimaw khom kohran kut bok a nih. Chuonghai laia chawimawina nopui pakhatna dom tlàk chu RPC (NEI) a ni a, a pahnihna chu PMS a nih.

Hi hmun bok hi a nih, ziek ngeia Zo hnathlakhai insuikhawmna gospel an puong hmasakna tak hmun chu. Kum 1946 April-a Aizawla Mizo Union an hung indin hnung, November 21, 1946-a Lakhipura H.K.Bawisuok inrawina hnuoia an inkhawmpui khan Constituent Assembly-a pek ding Memorandum an ziek a. Hi Memorandum hi Zo hnathlakhai chengna ram po po hui khawma Zoram Sorkar siem ei nuom thu khawvel hrieta Zo hnathlakhaiin ei puong hmasakna tak a nih. A hnunga ‘Greater Mizoram’ indin dinga Laldeng inrawina hnuoia silai le Mizo National Front hminga hnam pasalthrahai an hung phul hlut kha a hung intranna chu Lakhipur inkhawmpui ei hril hi a nih. A hnunga hnam bing pawlitiks tienga hma ei nor peinaa khom insaisangna hmun poimaw a hung ni pei a. Mak takin, a sula inthokin, tu beisei phak lo, Barak Valley Hill Tribes Development Council (BVHTDC) khom 1996 khan a hung pieng ta nol el a nih.

Hmarkhawlien danglamna nia thil pahni an hril rop chu: ‘mikhuol lawm rop ro’ ti le Isu’n a zirtirhai trongtrai dan a hril laia ‘ni tin kan fàk khopin bu mi pe la’ ti hi an sukdik lei a nih. Kot poimaw le lùn a ni leiin mikhuol an lut rawn a, sienkhom tlungna in invai an um ngai nawh. Mi zaa sawmriet vel hi fakzongna ngelnghet le kamdingna nei lo, fak fawm zong an nia chuh, zan tieng suong ding an nei naw khomin an lungkham naw a, an zong chop a, phing ruokin tu khom an zàl ngai nawh, an ti bok. ‘Sangi Counter’ le Meiholkai laia a unauhai sumdawngna hmun ti naw chuh sum siema invir vêl mi dang hmu ding an vâng hle a; thil siemna khawl inri tlut tlut ka hriet sun khom ‘Barak Handloom’ neitu Siema Hmar puonkhawngna khawl an tet ri a nih. Kum 2009 khan khawl (looms) 8 le chauh a tran a, 2012 May 2/3-a ka sir lai chun khawl 25 a nei hman ta a, Kawl mi ngot a ruoi a, sìn le zànin an inri tlut tlut el a nih. Hotel chikté tèa papui ruol gawp ri ringot hriet nêk chun beisei a suksang khop el.

Hi hmun hi khuonun hmun poimaw hluo dinga khàn thra a mi lo ruotpek a nizie hril fiena dingin February, 2003-a Hmarkhawlien-a ‘Rengthei Seminar’ kan nei truma ka hril hang bi vak ei tih:

Quote:

LAM THRUOM POIMAW

Khawvel histawri chîk taka ei bi chun ram hrang hrang le hun hrang hrangah, a mihriem chênghai ngirhmun le inphû ang peiin, hmun poimaw bika Siemtu ruot tia hril thei a um hlak a. Chuong ang hmun chu hmun khàn thra, infe pawna le châk lâkna remchâng a ni rop hlak. A thren chu sawtnawte sunga ngirhmun poimaw hluo an um a, a thren ruok chu ieng lai khoma poimaw zing an um bok. Manipur sim thlang, Mizoram hmar sak le Barak phai thruta chênghai ta dinga chuong ang hmun khàn thra le poimaw kum hlun hluotu laia pakhat chu sim tienga inthoka Cachar phai zuk lutna kotsuo Lakhipur hmun hi a nih.

Chuong ang hmun chu nunghak hmêl thra, lêngtu le beiseitu hau tak ang a ni leiin hmangruo chi hrang hrang hmanga nei le pumbil tuma inchùtu an tam a, a hluotu taphotin an ngirhmun sukngheta an humhal hnè a ngai. Esau anga bu thleng khat chaua rohluotu nìna zor nuom el hai chun an dai sawt naw khop el. Chun, hi khawvel hi a ru no no an hneng suokna, a hrât hràt an dingchangna hmun a ni leiin, khawvel histawri ei tiem chun hun khata hmun poimaw hluotu hnamhai kha hun danga chu hnam dangin an hlu suok a, an dîp hmang dai a, an hlimthla khom hmu ding a um ta nawh. Chu chu tuta truma ei nunghak lèng khom hin sun le zanin a hmasuon zing a; a ngirhmun suknghet le sukphuisui dan zongin ei hung inkhawm a nih.

Nina le ngirhmun hriet

Rangkachak le lunghlu chi tinrêng umna muol le tlâng neitu le hluotu chun a hmun hluoa khan thil hlu a um ti a hriet si naw chun a thil nei kha ieng tìna khom a ni nawh. Thil hlu a um ti a hriet khomin a lak suok dan le hmang hlawk dan a hriet si naw chun umzie nei tam bok naw nih. Khawnvartui dil chunga inthrung Arab ramhai khomin an thil nei le a sor dan hmang khawthlang mi thiemhai zara an hriet hma chun rethei mong tola thrung mei mei an nih.

Mihriem hin mani theina zawng chitah talen ei kol seng a, ei kol zat ruok chu an chen naw thei. A poimaw tak chu hmang hlawk a nih. Talen tlawm lem neitu khan a talen kol poimawzie a hriet a, hlawk taka a hmang chun talen hau tak, sienkhom a talen kol hmang pei lo amani, a hmang dan khom hre lo le thiem lo nek chun trangkaipui lem dai a tih. Isu tekhithua talen koltu ang el khan, talen hi phûm hlawk ding ni loa hmang hlawk dinga pèk ei nih. Mani talen rûla raw nei a, zàlpui le inthrungpui ringot hi suol a nih.

Israel ramah inzin chun, tlang khat hluo seng seng Judahai chengna chin le Arabhai chengna chin chu thim le var ang deuthawin a danglam ti hmung an tih. Judahai hluo chin chu a hring dup a, Arabhai hluo chin chu a trawlin a thring bor bor el. A hnuoi, a ruotui dong, sik le sa le thil dang iengkhom a danglam nawh. A danglamna chu a neituhai lungril puthmang a nih. Pakhat chun a ram nei sun a nih ti a hriet a, a hmangai a, a duot a, tuoi thar tumin a theina po po leh a thrang a; pakhat ruok chun chuong ang lungril chu a put ve nawh. Ram siemnaah hi thurûk hi hriet a poimaw khop el.

Eini khomin, ei ram hluo, ei hmun le hmahai hlutzie le poimawzie ei hriet chieng a, a hausaknahai huot suok dan le hmang hlawk dan ei hriet chau ni loa ei thiem a ngai takmeuh a nih. Ei ram naw hi ram dang ei nei naw leiin, duota, ei cheibawl a ngai.

Hmathlîr nei

Hmathlîr nei thra nei an um nawna hmuna chun a mihriem chènghai chu thimthama inmai ang an ni leiin ram le hnam a tlu se hlak. Fèna ding tong khat khom hmu lo le thlîr phâk loa kalchawitu le hma tieng fie taka hla tak hmu theitu kalchawi dan chu a’n ang thei nawh. Darkar khat, ni khat, kar khat, thla khat le kum khat dinga thil hisaptuhai hma lak dan chu an hisapna sei le tawi dan dungzuiin inang naw nih. Kum khat chaua dinga thil hisaptu le thrang khat dai dinga hisaptu hma lâk dàn khom an ang ngai bok nawh. Kum za tam tak la hung pei ding ngaituoa thil thawtu hisapna lem chu a danglam dai a nih. Hmathlir neihai chun hma tienga ram le hnam damna ding thil thra, mit lawnga hmu thei lo chu lungril mitah an hmu tlat leiin, an hnot trâng trâng a, an tuor fan fan hlak a nih. Chuong ang mihai chun, ram le hnam damna ding chun sungkuo tin ngirhmun siem nghet hmasak phot a poimawzie khom an hriet chieng hle hlak.

Sûlsutuhai hmathlìr

Lakhipur khawzawla ngei chuong ang hmathlîr hla tak neihaiin hniekhnung poimaw le hmai ruol lo an lo maksan dan chu hma thar lak ei tumnaah phûrna thar le tha thar mi petu a ni beiseiin, a trobula inthokin a tawi thei ang takin hang thlir ei tih. Hi hi ei ngirhmun inen chiengna dinga darthlalang thra tak a ni bakah hnam damna thu a ni leiin, ngaithlakna dinga na neihai chun ngun takin ngaithla raw hai se.

Kum 1910 February khan Welsh tlangval, kum 24 mi, Watkin Roberts, hming lema ‘Saptlangval’ an lo ti, a hnunga a rawihaiin ‘Pu Tlangval’ tia an hung inza ko ta pei chun Senvon khuoah Chanchin Thra meiser a put lut a, enkol tham Kristien an hung um tak leiin kum 1914 khan Zo misawnari hmasa tak R.Dala chu optu dingin Senvonah a tir a, Thado-Kuki Pioneer Mission (TKPM) chu an din tah a nih. Chuong lai huna Mission hrang hrangin biel an insem danin Manipur tlangram po chu American Baptist Mission (ABM) biela an lo sie tak leiin TKPM chun harsatna a tuok tran nghal a. Zalen tak le hlawk taka rong an bawl theina ding, insaisangna hmun remchang an hang dap vel chun an mit chu Lakhipurah a fu ta tlat el a nih. A san iem ning a ta?

Saptlangval misawn phun TKPM, a hnunga North East India General Mission (NEIGM) tia an hung thlak chun Manipur tieng Churachandpur Biel le Tripura tieng Jampui tlang dungah hmun a khuor hmasa tak a. Kohran an hung pung pei tak leiin a op khawmtu ding mingo misawnari sie thrain a hriet a. Manipur le Tripuraa sie chu an Renghaiin an phal si naw leiin Assam ram sunga um ni si, khaw tieng tieng khoma a lawilên remchangna taka an ngai Lakhipur hi hmunpuia siem dingin an hung rèl thlùk tah a nih.

Lakhipur an thlangna san chu, biel zauh an tum pei tawnna dinga khàn thra nia an hriet lei a nih. Kum 1920 khan misawnari ropui le hmingthang Edwin Rowlands (Zosapthar) chun TKPM a hung zom a, Saptlangval leh hma lak dan ding ngun taka phanin survey an thaw tran nghal a. Mission ngelnghethaiin ram thim an nornaa an ngaisak ve phak lo, mi kara tla zep, Manipur, Tripura, Cachar, Chittagong Hills, Arakan le Chin Hills biela hmun kilkhawra Zo hnathlak khawsahai chu Kristiena siem a, hmun tinah mania inenkol thei ding kohran indin a nih. Chu bâkah chun Naga ram thlang tieng, Angami Naga, Kacha Naga le Kuki an um polna Henemaah hmun khuor an tum bok a. Chuonga an thaw chun Zo hnathlakhai chu rut kim deu vong thei dingin an inring a nih. Chuong hmun kilkhawrhai po po chu Lakhipur hmunpuia inthoka kap êng an tum a nih.

An hmathlir chu bawzui dingin Edwin Rowlands a hung suok a. Silcharah umhmun khuor hmasain, chu taka inthok chun June 21, 1921 khan Lakhipura Mission hmunpui relna dingin Cachar Land & Loan Corporation-a inthokin kum khat peiah bigha khatah Rs. 4 pei haw man pek dingin hmun a lâk a, chu hmun chu tu chena Mission Compound ti hung ni ta pei hi a nih. Hebron khuoa Abrahamin ram an chawk hmasa tak ang el khan, hi Mission Compound hi Saptlangval Mission chanchina ke nghatsan remna dinga ram a lak, sorkar rikawta chuong hmasa tak a nih. Chu ni, Mission-in ke nghatsan a phìm tran ni chu, eini tieng panga chu, Lakhipur khuo khoma in ban ding a phun tran nia ngai thei a nih.

Sûlsutuhaiin Lakhipur hmun an thlangna san dang chu Bible School indinna dinga khàn thra nia an hriet lei a nih. An hmathlir dan chun, hi taka Baibul thu inchuktuhai hin an thu inchuk, Pathien silaimu hrat tak chu hmangin an hma bul ela ramthim inzar khup el chu an kâp dar ding a nih. Kong danga hril chun, Bible School-a a thua an inchuk kha an hma bul ram thimah a tak ngeiin an hmang nghal pei thei ding a nih. Chu chungthua Kemmendine, Rangoon-a inthoka May 20, 1926 a Edwin Rowlands in Watkin Roberts lekha a thona chun thil dang tam tak bakah, “the ideal position would be one where on one side the students had the fields- the Christian churches behind them, which would be an inspiration, a perpetual inspiration within reach and call; and on the others, an unevangelized region where the students could be poured into, if only for short periods” tiin an hmathlir dan chu a lo ziek a nih.

Sûlsutuhaiin Lakhipur an hung thlang san dang poimaw chu tuta Seminar/Workshop le inzom thil hi a nih. An rongbawlna thiltum chu mihai thlarau sandam chauh ni loin an ni tin khawsakna sukchangkang a, an intodelna ding lampui zongpêk a nih. Chu ding chun lekha inchuktir le fak zongna ngêlnghet indinpui a nih. Watkin Roberts thiltum laia poimaw pahni chu (1) nasa taka sumdawng a, a hlawka Mission enkol le ramthim nor le (2) ringtharhai chu fakzongna ngelnghet zongpui a, anni thawlawma kohran enkol thei ngirhmuna siem a nih. Tirko Paula ang bokin, Watkin Roberts ngaihlut chu mani inenkol le mani kea ngir thei dinga sinthaw, mi somdawla um loa mi tungding lemtu ni ngei tum chu a nih.

A tum pakhatna hi sukhlawtling tumin Calcuttah sumdawngna company a siem a, chu ruol chun India rama trong lien tham po po deuthawin ram thim nornaa le ringtharhai chawmna ding Pathien thu a sut a. Chun, ama hi Chemist a ni leiin damdawi iemani zàt a hmu suok a, thuok sam (ashma) damdawi a siem lem chu a thra hlea hril a ni nghe nghe a. Company lien tak leh inthukopa khawvel hmun tina thon suok dinga siem a, a hlawk zaa sawmkhat ringot khoma a Mission phun chu chawm hnè a’n beisei a. Amiruokchu, a hun tongin a zir ta naw a. Indopui Pakhatna a hung suok bakah sawt nawte hnungah Great Depression an tiin a hung nang a, khawvela sumdawngna a hung tlu se ta ruop el leiin a thiltum pakhatna chu a hlamzui tah a nih.

A thiltum pahnina hi sukhlawtling tumin kong hniin hma a lâk a. Pakhatna, a ram suok thing le ruo le thil dang dang zorna ding le a zor hlawk dan ding nasa takin a dappui a. Pahnina, kum hlun thil, sum hnâra inchang thei thil inchîngtir a tum bok a nih. A kaiza vengtu, mi var le ringum, sumdawng thiem, Aizawla dawr ropui nei hmasa tak, Tripura biel le a se vel sut engtu dinga Jampui tlang, Tlangsang khuoa a sie H.K.Dohnun chu hieng ang thila hmalatu poimaw tak a nih. Kum 1917 khan Mission-in serthlum kak phun ding inchawkna dingin lal iemani zat sum an pêk a, sienkhom a tol suokna ding hmangruo le lampui a remchang tawk naw leiin tam an tol tlung thei naw a. A kum nawk chun Tlangsang lal Hrangvunga le lal dang iemani zat Calcuttah an tir a, jija (jute) an ching nuomna ding le ruo (bamboo) an tol nuomna dingin jija siemna le lekhapuon siemna (jute & paper mills) le thil siemna hmun hrang hrang an fangpui a. Chun, pat an inchîngtir a, Calcuttaah a zorna hmun an zongpui a. An tum tak chu a ram tharsuok hmanga sum hnâr nghet siemna lungril nei thei dinga an lungril mit sukvar a nih. Chun, fak le dawnah an intodel chun kohran hung intodel a ta, ram thim khom hrât takin an nor thei ding a nih ti an hriet bok a nih.

Rêngthei, Rêngthei

Manipur Biel enkoltu Field Superintendent R. Dala chu January 11, 1922-a a thi tak thut leiin Mission hmunpui chu 1922 khan Lakhipurah son thlak a ni nghal a, Edwin Rowlands bakah mingo misawnari pahnih R.Edwin Roberts le D.T.Morgan an lak sa bok a. Mission field po enkoltu dingin H.K.Dohnun khom Tlangsanga inthokin Lakhipurah an son thlak a. Ama hin Rêngpui Ram (Tripura) a inthokin Lakhipur vela thra nuom dinga a ring thei chi a hung hawn lut a, an chîng a, a thra nuom èm ém el a. An làk lût hlim chun chu thei chun hming a la nei naw a, Rêngpui rama inthoka an làk lut a ni leiin ‘Rêngthei’ (Maharaja’s Fruit) tiin Dohnunin a hming a phuok a, chu hming chu a hung put song tah a nih.

Chu thei chu a hnung peiah Lakhipur le a sè vela eini mihai damna thei a hung ni ta pei a. Chu damna thei chun voisun hin Lakhipur-Hmarkhawlienah a mi thruoi khawm tawl a nih. Hi hi India ram pum huopa eini khawzawl ngeia Rêngthei Seminar ei nei hmasa tak a na, ei thunon khom rengtheiin a sip a nih.

Ngirhmun inbi chiengna

Ei thupui tak chu rêngthei a ni lai zingin, rêngthei nèka thil poimaw lem a um a, chu chu a chîngtu, hieng lai rêngthei khawzawl hluotuhai hi ei nih. Saptlangval le H.K.Dohnun hma laknaa inthok khan kum 80 zet a lo liem ta a, hi sung hin mel ieng zat am hma ei sawn ta a? An hmathlir kha ieng chen am ei sukpuitling ta a? Ei ram, ei hnam, ei sakhuo ta dingin ieng ang bulthrut nghet am ei rem ta a? Ei la rem naw a ni chun ieng tin am ei rem ding a na?

Chuong thilhai chu hril tlang dingin Seminar ei ko a nih. Ei thupui chu hma tieng pan a na, engthawlna ram ei tlung theina dinga ei thunon chu ‘Pên khat bèkin, pên khat bèkin’ ti a nih. Chu chu ei thaw theina dingin, rêngthei khawzawla chênghai hin ei ngirna hmun hi ei ram le hnam damna ding le thruoi suokna hmun dinga ‘hmun thienghlim’ a nih ti hre a, retheina le hnufuolna pheikhok hlîp a, hmasawnna pheikhok bun ta lem ding ei nizie ei inhriet hmasa phot a ngai. Chu chu ei hril lei chun ei chepkhai pheikhok pei a, Reebok/Nike pheikhok ei bun ding tina a ni nawh. Ei hril chu intodelna pheikhok, Paula khoma a hlutsak êm êm, kha a nih. Pheikhok boin khawsa inla khom mani ei intodel phot chun inzà ei phur tho tho. Iengkhom thaw mumal nei loa rethei mong tola mi thaw sa ringa trongtrai trongtrai nekin lungril taka sinthawa Pathien biek le chawimawi a hlu lem. ‘Làk nekin pekin lukhawng a nei lem’ ti a ni kha.

Lungril thar put

Mihriema kansar trium tak chu lungril zeng, iengkhom thaw thei lo anga insiena, dol zor anga inngaina, chèpa anga awk ta laileng chu intâl suok thei ta lo ding anga inruotna lungril a nih. Chu chu a tawi zawng chun mani inngaihnuoina lungril put a nih. Hi lungril hi mi tam tak chun mani inngaitlawmna leh an ngai pol hlak a, sienkhom thim le var anga danglam an nih. Inngaihnuoina chu hrat nawnaa inthoka suok a na, inngaitlawmna ruok chu hratnaa inthoka suok a nih. Entirna chieng tak chu Isu Krista mihriem nun kha a nih. An ngaitlawm a, sienkhom an ngaihnuoi ngai hrim hrim nawh.

Ringnan iengkim thaw thei a ni thu ei inchuktir nasa hle. Chuong ang bokin, eini rawi khom hi khawvela hnam var le thilthawtheia an hrilhai ang boka Pathienin thluok thraa a mi siem vezie le mihaiin an thaw thei chu ei thaw thei vezie hi ring ngam dingin inchuktir ei tiu. Mani ei inngaihnuoi chun a min dintu khom ei ngaihnuoi tìna a nih.

Chun, ringna hi thilthaw thrang lo chun thil thi el a ni thu hi hril uor ei tiu. Ringna ang bokin thilthaw thrang lo chun tumrùna hai, thrahnemngaina hai, tlawmngaina hai, hmangaina hai le thil thra tinrêng ei hluthai hin umzie an nei nawh. A thua hril le a taka thaw inkâr hi van ram le hremhmun angin a’n hlat a nih. Mi hlawtlinghai hrim hrim le ram le hnam changkanghai hi an thil hrilhai a taka thaw mi an na, an hril le an thaw an thlop tlat hlak a nih. Ei thaw tum hun ni loin ei thaw tak tak hun khan thu a hril chau a nih. Ei thaw ngei ding a ni chun thaw tumin umzie a nei a, inpuochàna hun a nih; ei thaw si naw chun thaw tumin umzie a nei dèr nawh. Tum chun lampui a um vong a, sienkhom lampui tak sut kawtu chu thilthaw a nih. Ram hnuoia thingtum chu i put si naw chun ama ringotin i thukah hung inhlum lut naw nih. Eini laia kalchar thar ditum lo tak chu mani zawm le zui ding ni loa mi zawm le zui dinga thu hril le ngaithlak ei chîng hi a nih. Chun, thil thra thaw ding hre a, hril hril sia thaw si lo hi suol a nizie khom hriet chieng a thra bok. Thil thra thaw ding ei hriet ei thaw naw sung po po hin suol ei thaw a nih.

Chuleiin, hma thar ei lak ding chun lungril thar ei put a ngai. Ei thluok hin hnam dang thluok a chen a, miin an thaw thei chu eini khomin ei thaw ve thei ti hi ring ei tiu. Hi khawvel hi intlansiekna ram a ni leiin, Bethesda dila zeng ang khan ieng khom inpuochàna nei mumal loa damna nei beiseiin nghak ringot nawng ei tiu. Chu khawvela damna chang ding chun hun remchang an hong phaa an chawm lut hmasa tak ni dinga inbuotsai a ngai.

Chun, ei kut ngeia ei thaw thei khom thaw thei lo anga inngai a, Sura pelte lo tum anga, a ra them phak zing khom, “Nahai chu ni sien, hieng hin a hang lo el ding a na” ti ta nawng ei tiu. Saphai amani vaihai amani chauh thaw theia ei lo ngaihai kha eini khomin ei thaw thei ve vong a nih ti hi hrieng ei tiu.

Pathien angna neiin

India ram thim sut dinga Gospel meiser sita sul hung nêr hmasatu misawnarihai laia a hming theinghil ni ta ngai lo ding mi pakhat chu William Carey a nih. Pheikhawk siema inhlaw, sikul khom kai mumal lo ni sienkhom, ‘Father of Modern Missions’ ti hiel nina inzaum put phâkin sin a thaw a nih. A hlawtlingna thuruk chu, ama bau ngeia a tlanginsampui, “Pathiena inthok thil ropui beisei unla, Pathien ta dingin thil ropui thaw tum ro” (Expect great things from God; Attempt great things for God) ti hi a nih. Hi a kam suok hin ram thim nortu ding lieu lieu pawl pakhat, Baptist Missionary Society (BMS) a cho suok a nih. Ama ngeiin chu thu chu hlen suok dingin India ramah a lu a hung phum top a nih.

Reformation hun lai khan Europe ramah zirtirna poimaw tak a hung suok a. Pathien hi a ropui a, a nauhai chun a nau ni phû khopin taksa khawsak thila khom an changkang ding a nizie thu an hung uor a. Mawlna, lungril tum inhnuoina, thabona, tlakranna le hnufuolna thil hrim hrim chun ram le hnam le mi mal le sungkuo a chawimawi naw ang bokin Pathien khom a sukmuolpho leiin chuong thilhai chu hnung son tuma thrang la dingin nasa takin an infui a. Pathien laka an beisei a’n sang ang phûin Pathien ropuina dingin nasa takin sin an thaw a, thilthawa Pathien an sukropui nasat po leh anni khom an ropui el a nih.

Pathienin a min tlan suok hin ei thlarau chauh zalen dingin a min suo naw a, ei taksa khom zalen tak le hrat taka ama rong bawl dingin a’n tlan sa nghal a nih. Thlarau a zalen naw chun taksa a zalen thei naw a, taksa a zalen naw chun thlarau a zalen thei bok nawh. Pathienin thlarau tieng le taksa tienga hausa le hnienghnar dingin a mi dit a nih. Mi rethei chun Pathien hnai bik ding anga ngaina le mi hausa chun Pathien hlat dinga zuk sie tumna le chuong ang chu ni dinga inzirtirna hi Setan changkam a nih. A hausakna ren ruol lo tlàntu ei inti si chun, a tak ngeiin thlarau le taksa tieng a hausakna chu ei tlân ngeizie mihai hmu theiin ei nungchang le khawsakah tar lang ei tiu. Pathien nauhai ei inti chun ama angna nei tum ei tiu.

Inthuruolna

Mission hmunpuia Lakhipur hung siemtuhai hmathlir chu hrât taka sukpuitling a hung ni tran mek charin mingo misawnarihai le sorkar hotuhai ngei chu Setanin hmangruoa hung hmangin innghirnghona chi a hung tu a, chu chu remchânga hmangin a tawpah H.H.Coleman-in a hung vuok dar a, Watkin Roberts sun mang le hmathlir chu buoina sumpui chun a hung chîm buoi a, voisun chen hin a nghong ei tuor zui ta pei a nih.

Tu khom hin hmathlir sei tak neiin thil riruong inla khom, inthuruolna thra tak um loa a khel se nuom pawl ei um chun mani insè kheknan hun hmang zo ei ta, iengkhom puocha thei naw mei nih. Dimokrasi hnuoia hlawtlingna bulpui chu, mi tam lem damna le thratna ding maichama mi mal hlawkna ding chauh hisapna po po inhlàn fâi vong a nih. Chu chu tlawmngaina ei ti vet zepui hi a nih. Tlawmngaina a’n lalna hmunah inthuruolna a um naw thei nawh. Inthuruolna le hlawtlingna chu nupa an nih. Unquote (June 30, 2012 Delhi)

Powered by Blogger.