Halloween party ideas 2015

Rev. Rema Thangsuopuon inbattir lai By Timothy Z. Zote

Tuithaphai (Rengkai): China, Sichuan Province, Yalung river bul laia ei pi le pu huna inthawka ei lo hluo ram le ei lo chengna ni ngeia hriet le ngaibel thei dinga um ,Sinlung khuo hmusuoktu Rev. L.Rema, Aizawl Venghnuai chun Date 11/3/2012 (Thawtanni) Dar 11:OO Am khan Tuithaphai, Rengkai Community Hall –ah mi thahnem tawk tak hmaah Sinlung khuo a hmu dan le a bebawm report a pek a.

Hi report-na programme hi Dr. Rosiem Pudaite,Chairman, Hmar Art And Culture Society chun a keihruoi a. Rev. Saithanglur Zote tawngtaina’n programme an hlan zo in, Rev. L. Rema, China rama Sichuan Province laia Hmar hai khawhlui le ngai bang thei lo, Sinlung khuo hmusuoktu hmasa tak a nina le huoisen taka harsatna tam tak ner tleng a, a hang hmusuok lawm zie suklangna le ngaisangna khelah Thangsuo-ah a ngai leiin Hmar Arts and Culture Society aiin Pu R.Tawna Khawbung, Secy. HACS le Pu S.N. Ngurte, Vice Chairman,HACS hai pahniin Hmar Thangsuopuon in battirna an nei.HACS Aizawl-a inthawka a hungna a a kal man dingin Rs. 10000/- an inhlan bawk.

Reoport petu ding hi tum : Rev. L. Rema Hualtu khuo niin , B.Th chen zo in China ramah Kum hni chung Missionary sin lo thaw ta a ni a. Phone hmanga bie nuomtu hai chun Contact – 09862860181.

Report A Nei : Rev. L. Rema chun “ Feb.22,2012 khan Aizawla inthawkin , Burma lutin, Burma inthawkin China a lut nawk a. Chuongchun, Sichuan Province chu lut nawkin, chu taka inthawk chun Sinlung khuo chu a fe nawk a. Sinlung kuo a hin ama hi fe a tum reng a ni nawh a, remchang takin a ruolpa a ram mi Pastor Yangjun Fu le an inzinnaah Motor station pakhat tuokfuin chu taka Driver hai chun “Sinlung sinlung sinlung an ti lau lau” an hriet a, chu phing chun an indawn chieng a, Sinlung khuo tieng hi an pan ta a nih. Date 20 March, 2012 ni chun mang khawm a, a la mang phak lo, Sinlung khuo chu Zo pa chun ke ngeiin a sir ta a nih. ( Chuleiin, hi ni hi Discovery date of Sinlung Village ti a nih).

A Ram Ngirhmun : China ram Sichuan Province huom sunga um, Altitude 28 degree le longitude 100 degree inkara um a nih. Yalung vadung bul a va ral ineptuoin building mawi tak tak neiin an um.

Khawsak Dan : An khawsak dan hi Tibet mi an ni deu a hawi a. An nunphung khawm hi Tibet mi hai leh an inang hle.

A Chenghai : A khuoa chenghai hi,Tibet hnam an niin a hriet a.Chun, Budhist sakhuo zuitu an nih. Mihriem sang li vel an um nia hriet a ni bawk.

Fak le Dawn Zawng Dan: Vadung bula um an ni leiin thlaihna an chieng nasa em em a. Serthlum khawm an chieng uor hle bawk. Chun, ran vai an taima a, an uor hle a. Chuong an ran vaihai chu : Kel, Beram,Vawk le Bawng an ni tlangpui.

Sawrkar sin le Dawrkaia sumdawng khawm an um bawk.

Zawrhmun (Bazar): Zawrhmun a hin thlaihnah le thlaira, vawksa,arsa,ngasa chenin an zawr ve vawng a.

Sik le Sa: Sinlung khuo hi a chang chun vur dam a tla a, a dei thei hle hlak.

Pi le Pu Sulhnu : An pi le pu mihuoisenhai thlanmuol inza takin an enkawl a.China rama mihuoisen em em Lian Hua,Army General chu Sinlung khawlailungah a lim chu an inngirtir luoi a. Chawimawina chi hran hran le Parte mawi tak tak inhlanin, Pathien biekin an biek hiel hlak bawk.

Sinlunga inthawk hin Km 320 vela, hla a chun pi le pu hai an khawsak dan lim ni dinga ring lungbangah an ziek tlar duot a. Lung an leng nuom hle “ a tih.

Pi le Pu Ro Thil : Tienlai pi le pu ro thil sie thatnachang an hrietin an fel hle a. Dar,bur le bel,Thi (Thri)kawnghren,chem.,thal, fei hai chu zawr a hlaw hle a. Sumin an chang zo tep ta thung.

Vantlang Rawngbawlna : China sawrkarin kum 60 ( old age) a upa chungtieng enkawlna bik an nei a, hi hmunah hin pasal 60 le nuhmei 89 an um bawk. Thangpui ngai nia an hriet chu an harsat dan a zirin an tul ang pei a, thangpui hlak an nih. Chun Tlawmngaina khawm hi a takin an la hmang a nih.

Sinlung Rausanna Lamtluong :Pi le pu haiin Sinlung tit nei am, ral nei lei am ? An suoksanna lampui ni dinga ring chu Yalung vadung zulah a la um thla rul a. Doral leia an lo bel hlak puk pindan 35 vel umna puk hai chu a lo la um zing thu Rev. L.rema kuomah a cheng haiin an lo hril bawk.Tuhin chu ramsa hai riek run an chang mek niin an hril bawk.Sinlung khuo hmar thlang tieng hin, Lung Kawtkhar a ram tawngin LUNGBANGKHA a um bawk. Pi pu sulhnu hi Sinlung thlang tieng hin tam tak hmu ding a la um a nih.

Ei Inhnaina : Ei inhnaina tam tak a um a, chuonglaia pakhat chu ei tawng hi a nih. Tekhina’n: Mangkhawng = Mankhawng,ka nau = ka nau, lung= lung, changkha= Chengkha,saru = saru ti hai hi an nih.” (–Rev. L. Rema,Rengkai,Tuithaphai,Churachandpur East District).

Programme-a thang hai hin zawna tam tak an nei a, chuong an zawnahai chu a thei ang angin Rev. L. rema chun a dawn a.

Resolution : Dr. Rosiem Pudaite,Chairman, HACS, chun mipui hung khawmhai kuomah thurawn siemin “ Sinlung khuo hmun ngeia intira sui chieng dingin” rem ti tlang a nih.

Hi inkhawmnaah hin hnam thuoitu le Vantlanga mipawimaw thahnem tawk tak thanghai laia mi thenkhat : Pu Hrila Zote, MDC, Saikawt, Pu Joseph D. Hmar, Vice President, Hmar Inpui, Pu F. Doliensung, Gen. Secretary, Hmar Inpui, Pu S.N.Ngurte, Chairman, Hmar Literature Society, Pu L. Ruoivel Pangamte, Secretary, Hmar Literature Society,

Rev. Ros. Infimate, Vice Chairman, Hmar Christian Leaders Forum, Pi D. Vari, President, Hmar Women Association, Pu L. Kiemlo Pulamte, Hmar Writer Academy, Pu Joseph Lalrothang , ZEO, Churachandpur District, Dr. Saidokhum Zote, Jt.Director, Vety. Churachandpur,Pu S. Damkung, Rev. T. Khuma songate, Pu H. Zaneisang hai le mi dang dang an thang bawk.

Mipui vantlang inkhawmhai kuomah le Pu Lalhosan ,EM,ADC,Churachandpur chun hi inkhawmna ahmang dingin Rs. 1000/- a hung thawlawm leiin,Dr. Rosiem Pudaite, Chairman,HACS-in lawmthu hrilna a nei.

Hi inkhawm hi Pu Darkapthang Darngawn le team hai chun Video Camera-in coverage thiem takin an thaw a, hi programme a thang lo hai chun enchak a um ta hle el. Hi inkhawmna ah hin medi team, Manmasi Digest Monthly, Mizonews.com le Lelte Correspondent hai khawm an thang bawk.

Hun tawp tawngtaina Rev. Ruolhlei Pakhuongte’n a nei zo in, Photo session neiin khawp lo takin an inlawi dar ta nih. ( Saikawt, Tuothaphai, Churachandpur East District,11/6/2012)

By L.Kevom, IFS (rtd), Inpui.com Columnist

Hmun poimaw, nang Ruonglevaisuo,

Hnam tinreng intuok khawmna;

Ruongtui hmingthang luong buon buon hi,

Kan Hmar tlang hming inthangna.

-Lalbieklien (Tuiruong Hla)

Ditsakna Ruoi

April 29, 2012. Tuiruong an tingna ding hmun vel fang zoa kan hung kìr chun kan tlungna kotah harmei an lo inkhùk a. An Village Council Chairman, kan tlungna pa Lallawmthang Parate chu Parbunga a thang lai ni sien khom Village Council hmingin thlaithleng an lo buotsai tum thu le zan inkhawm trinah khawtlang inkhawm an lo huoihot thu an mi hril a. An mi ditsakna thuah lawm an um takzet a, an bengvarna chungah inpâk an um. Sienkhom, thlaithleng kha kan kìl tlâng tlat nawh! Chawhnung tieng ka hang chawl-zàl sung khan an lo inzo vong a, ka hung tho khan chu chawibiek inkhawmah an lo fe hman ta a, a mikhuol po khan an hnungah kan kìl a, lawmthu khom hril loin kan um a, a poi takzet. Hi lekhaa an mi ditsakna ruoi ka sàm sa hi kan lawmthu hrilnaah mi lo pompek hràm raw hai se.

Ei khawvel hi ei boruok pal ang peiin a danglam nuom sawt ta hle a. Hi lei hin, pawlitisianhai inzin angin mi lo chei an tih ti hi ka thil inlau tawp laia pakhat a nih. Anni rawi hi dit neia inzin hlak an ni leiin an fèna phota lo mikhuoltuhaiin sa hmèna remchângah an lo hmang a. An sengso po po an inthungtir a, a thungtu hlakin mipui chan ai ding a lo puonhnuoi laia a hlek tla chauh a pek kir a ni leiin inphal takin a lo thung a. An ruong a huotpek leiin inthlang pha leh a ruong an huot let ve a beisei a, a ngiet ngei bok a. Chu indawr tuonaa palai thra tak le suikhawmtu chu sa bêlpui a nih. Berampuhaiin an beramhai an hriet chieng nêk hmanin pawlitisianhaiin an bei fatu le an sa bèl kîltu le kuoltuhai an hriet chieng lem. Chu lei chu ni naw nim, Solomon thuvar sawmthum thlang khawm laia parukna le parietna (23:1-3 & 6-8) chu thlaithleng kîl hi fimkhur a ngaizie, indawhàna le inhlèmna ruoi, hnuk le chemte chuktuo ang a ni theizie thu a lo hril chu.

Tipaimukh ngirhmun

Kan tlungna in bula khawthlir an bawl kha dawsawna hmangin, a hmaa chun thrungna an rem sip a, chu taka chun zan inkhawm trinah tlâng inkhawm kan nei a, a khawnawtin an hung a. A hmun thruttu an ni ringota chu Tipaimukh khaw mihai hin thil chinchang, thu fe le hung, an hriet tlawm èm ém a, sienkhom inthiem naw ding khom an ni nawh. Hi hmun hmingthang le poimawa hin khawvel siem tira inthok tah khan thirhrui hrim hrim (elektrik hrui, telefawn hrui, wireless hrui) an la zam lut ngai nawh. Khawnvar le thlikhawnvar baka var an nei sun chu nisa vara inthoka an làk, solar light a nih. Gas an nei ve sun chu an voi chauh a nih. Chanchinbu, ieng trong khomin, a la um nawh. Hieng ang Dam ropui an bawl tumna ni siin, a tû ofis khom hi hmuna hin a um naw a, tû ofis aiawtu khom an um nawh. A hmun nghaktuhai hi ‘Um lo-ah’ an ngai a nih ti a chieng. Hieng khopa hang inngainep le inhnuoisie dàn hi a um ta chuong ding am a ni?

Thu uor thiem deuin hril hai sienla lem chu, Tipaimukh khuo hi van khomin a’n khum phak naw thret, ti mei an tih. A hmun ngeia thil fe le hung thlithlai ding hnam dang mikhuol tum tum an hung hlak thu an hril a, sienkhom Guest House pakhat khom a um nawh. Chu chu Hmar Biela long chawlna (port) lien tak le ropui tak, sumdawngna hmun poimaw tak le ropui tak chu a ni tlat si! Tuolte Vanglaia bawngpui chèr, a bau a ka a, a mong chen hmu tlang thei a ni thu an hril hlak ang khom kha a ni phak naw el thei. Bàu kaa hang phong thei ding mi thiem le chinchang hrie tu khom an um nawh. Dam bawl dinga a honpui an hung tlung ni darkara inthokin chimral ni nghal an tih. An hrang khom chat hman naw nih. Tuta anga thil a fé pei chun a chat sa a nih. An buripna tak chu ‘um lo’ an hauh tontaw hi a nih. Hieng lai hmun nghaktuhai ngei khom hi, ei hril tah ang khan, ‘Um Lo’ a ngai an nih. Pathien khomin hi biel Pathien ni hi a lo inzak palh a ni khomin a awm hlie hlie; Ama chu ‘UMA’, khêl hril thei lo, ama le ama inphat thei lo Pathien a ni tlat si a!

Kum iemani zat liem tah khan Churachandpur Deputy Commissioner rawiin, hieng lai biela Village Authorities hai hi a cham lo a cham loa ko khawmin Tipaimukh-a hin Dam hi bawl ding a ni le ni naw rùndâlin Public Hearing an neipui a, a mik a mak an hriet chieng hmain an inzopui vong a, chu chu a rama chenghai amenpuina angah an ngai thu an mi hril. Naupang in bur bur lai keitho inla, “Bawi, zingah saikal thar inchawpek ka ti che aw” ti inla, “Aw Pa” tiin lawm takin in nawk nghal a tih. Chuong ang deu chun, hi Biela SDO hmasa tak Prongo le a biela seilien ngei ofisarhai khom khan a rama chenghai hi an lo dawi vèt a, an thu kha inhnik ti takin an lo beng tuom tuom a, an hnuk hrui satna ding chemte le inchuktuo an nizie hrim an hriet phak nawh. A’n rui zuol pawl lem chun hla chen phuokin, an lo inawi tlei a ni khah!

November 30, 1999-a Churachandpur Mini-Secretariat Conference Hall-a inkhawm an nei truma an Chairman, Shri Sriram Taranikanti, Deputy Commissioner, Churachandpur-in Minutes of the Meeting a buotsai ei tiem chun a ram mi, thu hriltuhai lai HYA President D. Pudaite, HADCO President Darlienthang le Hmar Welfare Association (Hmar Inpui pieng hmaa a hming) Chairman H.K.Joute an thrang ve a. Hienghai hin thu an hrila chu sorkarin inkhawm a kona san tak chu a thiltum thratzie mipui laia hril dartu dinga a dit lei mei mei a ni leiin, an inkhawm khan umzie a nei nawh. Iengkhom ni sien, a ram mihaiin an ngaidan an hril thu sorkar rikawta chuong ka hmu hmasa tak a nih. Chu chu a trangkaina um sun chu a ni el thei. Chu hma le chu hnung khomin um lo angin an mi la sie tum zing. ‘Um Lo’ laia an ri hriet ding le an sulhnu sui ding um lo chu a biel aiawtu MLA hai an nih. UM LO ruolin UM LO ruola ngai an lo enkol sawt taluo khom a ni el thei. Nasa taka ri neihai chu SIPHRO bakah hnam dang, abikin Naga tieng thruoituhai an ni daih a nih.

Dam ngirhmun

Tuiruong le Tuivai infinnaa inthoka meter 500-a Tuiruong ting an tum hi a ri ei hriet ngun ringota chu a hung intran dan le an phàk chin hre ruok chu mi tlawmte chauh ei ni leiin, a hmuna chenghai ngei khom hi hril hriet an ngai a, chuleiin a chanchin tlangpui chauh hang tar lang inla. British Kumpinu sorkarin a ramper dinga August 14, 1832-a Cachar a hung laka inthok khan thingpui huon an siem a, sumdawngna hmun thra a hung ni ta a. Amiruokchu, Tuiruong, anni rawiin Barak amanih Surma an ti hih a lien pha leh nasa takin Cachar phai a chim siet hlak a. British hai khan a dang dan ding ngaituoin nasa takin an lo thlithlai ta a, sienkhom sèng a tam talaw dinga an ngai leiin bawzui loin an pamtrùl a. India ramin zalenna a hmu hnung, 1954-65 inkâr khan Central Water & Power Commission (CWC) chun Naraindhar, Mainadhar le Bubhandar hmun hai hi tui lien dangna hmuna siem dan ngaituoin an en a, sienkhom leilet a chìm siet rawn talaw dinga an hriet leiin bawzui loin an um a.

Tipaimukh Project ei ti tak, tui lien dangna ding le kawlphetha siemna ding inkopa siem dan ding thlithlaina chu CWC-in 1977 khan an nei tran chauh a nih. A hnungin, CWC chun Brahmaputra Board kutah an pek suok a. Tui tingna hmun dinga thraa an ngai Jirimukh le Ngaulungret hmun lai an en hnungin kum 1979 khan Tipaimukh an hung tlung a, Ruonglevaisuo thlang 500 meter-a hla, a sir tuoka rawl det tak umnaa ting chu thrain an ngai a, December 23, 1982 khan Final Report an pek lut a. Assam le Mizoram chun bawl remtina an hung pek nghal a. Manipur ruok chun 1997 khan bawl a remti naw thu le ram a chìm siet nasat talaw nawna dinga an ruohmang tum hmasak neka inhnuoia bawl dan ding survey thaw thar dingin a hril a. Brahmaputra Board-hai kuta inthoka la sawngtu North Eastern Electrical Power Corporation (NEEPCO) le Manipur Sorkar (GoM) chun January 9, 2003 khan Memorandum of Understanding (MoU) an ziek a, kum 12 sunga bawl zo dinga a hmaa ti kha kum 7-a zo dingin an intiem a, GoM chun bawl tran dingin thupek a’n suo nghal a. NEEPCO khomin February 15, 2006-a inthoka tender document inchawk thei a nizie le tender po po chu April 3-a pek lut le sin khom kum 2012 a zo fel vong ding a ni thu a puong a. Japana inthokin 3, Iran 1, China 2 le Indiaa inthokin 7 in tender chu an hung don a. December 17, 2006 khan a lungphum (foundation stone) chu Union Minister of Power Sushil Shinde-in a bawlna hmun dingah a hung hong tah a nih.

April 25, 2008 khan hnuoi verna khawl le khawl dang dang NEEPCO sie chu HPC (D) haiin an lo zil met a, ri nei zui ta loin a um a. Hun a hung fe pei a, kum 2010 a hung tlung chun a thawtu ding taka ruot NEEPCO thrang ta loin, National Hydroelectric Power Corporation (NHPC), Loktak Project bawltuhai, Satluj Jal Vidyut Nigam (SJVN) le Manipur sorkar (GoM) chun chan (share) 69%, 26% le 5% chit chang dinga intiemin Tipaimukh Dam chu bawl dingin April 28, 2010 khan thuthlung (MoU) an ziek nawk daih a. Hi prawzek hin bielpa a thlak ngun taluo hi thil buoithlak pakhat chu a nih. Inneina thuthlung ziekpuitu nuhnung takin thu a thlungpui hnung kum hnina champhaa a hmun ka sir chun an hnuhma hmu ding a la um nawh. A bawltu dinga inhrilhai hi mengte nau nei an hril ang deuh an ni a, a biel mizie an lak nasa taluo’m a ni ding, voisuna ‘Um’ kha a zîngah ‘Um Lo’ an la ni deuh pei chu tie! Ngaizawng mumal lo tak an nih.

Hi Dam insang dan le inhnuoi dan zir hin a chìm sang le siet ding le a del rik dan ding a hril ding a ni leiin ngaidan a tam a, sukhnuoi dinga ti pawl le suksang dinga ti pawl inkara insêlna chu a fe zing a nih. Tuta chena an pom tlang chu a tui tingna hmun tak hi a bul thrut seizie 85.3 meter ning a ta, arh intung pei a ta, a chung tak chu a thrut let li neka sei hret, 385 meter ning a tih. A thruta hin lung sakhat lien tak tak rem khawm an ta, a kârah pil sung sip an ta, sukdên an tih. Lung naran an dit naw leiin Rataw le a sè vela lungpui chang tak tak hai hi a thlawnin tol thlang an ta, an rem ding a nih. A’n sangzie chu 162.8 meter; a chìm chin ding 311 km (Manipur tieng 273.5 sq.km; Mizoram 37.5 sq.km). Tui tam laia kawlphetha a pek suok zat ding chu 1500 MW ning a ta; tui tlawm lai chu 434.44 MW. A khawlpui ding, tui inkhaw thlain khaw vira kawlphetha petu ding turbine 6 inbuk ding a nih. Lamlienpui a chim pil ding chu km 10 chuong, khuo a chim pil ding chu khaw 33 a nih. Hmun danga an insonna dinga zangnadomna (compensation) pek zât ding an hisap chu, inzàpui a um bèk leiin tlawmte chauh, entirna ding chauin, hang tar lang ei tih: (1) Inson man le thuomhnaw phurna motor man sungkuo pakhatah Rs. 5000; (2) khaw thar an kaina tina biek in thar bawlna ding, khaw pakhatah nuoi khat pei; (3) kum khat sunga an intungdingna (rehabilitation grant) dingin sungkaw tinin thla khatah Rs. 1500/- hmung an tih.

An tingna hmun hi an bawl zo hma khat tuiin a chim phal a ni naw leiin Tuiruong le Tuivai tui po po hi an tingna hmun tlung hmain hnuoi sungah a luong suokna kilometer hni vela sei tui lam an siem hmasak phot a ngai. Chu siemna ringot ding khom chun sinthawtu a tlawm takah mi singkhat vel ngai mei a tih. Mi chuong zât deuthaw chuh thil dang dang thaw dingin sor ngai bok a tih. Hienghai umna ding hi Senvon le Lungthulien inkara ram Leilang-ah bawl dinga riruong a nih. Chu khuoa chun Dam bawlnaa sinthawtuhai deuh chauh an um ding a ni leiin, a tam tak hung ni nghal an tih. Chuleiin, hi khaw thar hi hieng laia Vairampur khuo pieng hmasa tak a hung ni khomin thil maka ngai ding a ni nawh. Chu pha chun ei lungthu lien ei suong èm ém hlak hi a lo chìnzie hung hre chieng ei ta, ei khaw hming khom Tinpathar-a thlàk chu ei thu le hla ni ta naw nih. Chu phâ chun pêngpelep khuo inhnu talaw tang a tih.

Dam, ka êkther?

Dam an bawl tumna le inzoma thu fe le hung, kan hriet ang ang chu David Buhril leh kan thei ang tawpa kan hrilpui zo chun, mi hrang hrang an hung phaa an lo hril dan ding thu iemani bek maksan dingin an mi ngèn a. Kei chun fiemthu-titakin, “ ‘Dam, ka êkther’ lo ti seng ro” ka ta, an lawm zawng le hriet thiem thei zawng tak ni mei a tih, an innui dar dar a. Patling, kum sawmsari pèl tah thu inchà ding chun a nal techiem naw hle a, sienkhom chuong neka fie lema hang hril dan ding chu ka Hmar trong hrietin a dai mol si nawh. Saptrongin hang hril ding ni hai sien, “Dam, my shit!” an ti ding ni awm a na, pastorhai bau leh inruolrem rak naw sien khom, mi dumhai bau leh chu intu hle dingin ka ring. Anni lem chun dittawk loin, “Damn the Dam!” an ti naw leh “Fuck the Dam!” ti zui ngei ngei an tih. An bàu leh a’n hmé tlat.

Zan dar 11:30-ah kan trîn diel a. Kan thu chai ruok chun a ram le hnam nunah thu a hril tran tak tak ding chauh a nih. A hril tawp pha chu ngaithlatu ding Zo hnathlak tu khom hmu ding um tah kher naw ni hai. Chu pha chun a bieltu Churachandpur angin, ei khaw hming tawpah ‘pur’ tam tang a ta, Aizawl hi Aipur/Haldipur, Lunglei hi Patharpur, Vairengte hi Rajapur, Sakordai hi Ghorapur, Senvon hi Lalpur inchang vong ta mei a tih. Hi thu hi a nih May 9, 1993-a Milan (Italy) -a ka um laia Mizo-Lusei tronga thusep dangdai tak ka ziek ‘Thawnthu Phîr’ tia ka thu inbuonpui tak chu. Ka tienami ziek tum pakhat chu inchimralnaa tawp, pakhat ruok chu hnèna hladoa tawp a nih. A hmasa hi Tipaimukh Dam le inzoma ei histawri thar ziek meka um hi a ni a, a pakhat ruok hi chu hi sietna laka inthoka sansuokna lampui ei dap mek rà suok ding chu a la nih. Dam hi a thratna tam tak a um ang bokin a sietna tam tak a um. Chuonghai chu bûk ton a, rênga dam tlangna ding zong hi ram le hnam hmangaitu tak tak chun an ngai poimaw ding a nih.

Chuong chu a ni lai zingin, ei chawibiek Pathien hi ‘UMA’ a ni si chun, ama mi ni tlâka insiema hring khawsuok chu thil dang po po nêka ei tha bat tlak ding hmasa tak a ni naw maw? English political theorist Algernon Sidney an naw, “God helps those who help themselves” lo ti tu kha? (June 2, 2012 Delhi)

Pu Ramthienghlim Varte, Senior Anthropologist, Shillong.

Bangalore khawpui hi India ram Metropolitan city a chuh ka hmu nuom pawl tak, vawi iemanizat relin ka fetleng tah hlak a chuh, cham a belchiengna hih kala nei ngai naw a. “Silicon valley/City of India” an ti nasan dam, “Garden City” annawleh “India’s most expensive City” anti dam chanchinbua hai ei lo hrietve hlak a. Chubakah a boruok inhawi zie le IT tiengpanga khawvel hrieta khawpui changkang Sofware company lien tak tak Infosys, Wipro le dang danghai ofis lien innghatna ani leiin ramdangmi khawma an ngaisang em em ani leiin hei belchieng ka nuom  em em hlak a nih.

Vangneitlak takin ofis sinthawna le inzawma Mysore khawpui a meeting nei dingin Tarik Ni 9th February 2012 ka fe tum khan Bangalore a cham theina hun remchang ka siema. Bangalore International Airport ka thlung a, Tlangval fel Laltlansuok Khawbung hi airport a thawklai zing le Pu Robert L. Sungte haiin an milo ngaiven leiin buoina um der lovin Pu Sungte in tieng kan tlung tah a nih. Pu Sungte hih Deccan Herald newspaper ah Senior Sub-Editor le Senior Reporter sinthaw mek a ni a. Chun, tuta ei Hmar tawng website inlar em em INPUI.COM bakah Mizonews.net, Mizoramexpress.com, askofficer.com, mothersforum.org hai neitu a ni bawk.

Airport a inthawk kan hungna vawitieng-changtieng ka mit kan len vel a, lampui intluonin Pu Sungte’n, a khawpui kan hmu phak chin thil inchiktlakhai chuh kan dawn hman ami hril zung zunga, a bengvar thlak ngei el.Lampui four lane a siem deu vawng hieng lawm lawm a indai, fly over a tam em em el chu tie.

A khawpui hming hih Bangalore ti ni tah lovin a Kannada tawng (a ram tawng) hmangin Bengaluru tia tlak an tah. Khawthlang ram hieng- America le ram changkang tamtak haiin IT tiengpanga Company lien lien an hung innghatna hmun pawimaw le an ram nekin fak le dawn le nitin khawrsaw man a tlawm lem bawk si leiin thalai tamtak an hung fuonkhawmna khawpui a nih. Chuleiin, American President nilai zing Pu Barack Obama meu khawma America economy suksangna dinga a ngaimaw phak  ‘Say no to Bangalore and yes to Buffalo’ tia a lo hril phak hiel khawpui a nih. Chuongchuh ani leiin BPO/Call Centre hmunpui India ram hmun hrang hrang a thalaihai tlan khawmna hmun pawimaw a nih. Kawtthler a thienghlim a, lamlien a tlunin an hawi bawk, a boruok an hawiin an nem.

Zantieng ni nema thalai insuk thawveng nuomhai tadingin M.G.Road, Brigade Road (Commercial Street) le Lal Bagh Botanical Garden hmunhai hih duthusamna hmun ani hmel. Mihriem chi an kim a, inthlahrung lo taka um theina hmun a nih.

Bangalore khawpui hih an hawi em leiin hmatlir nei em em lo thalaihai  tading chun umna chi ni kher naw nih. Nitin mamaw, thuomhnaw le inlawnna (travel) man a tam a, a tamlem chun in a inthawk internet hmanga dawr thei vawng ana, keikhawm ka tlungin a inthawk ka fena dinghai inkei buoi chekchuk umlovin ka sukfel thei vawnga a remchang kher el.
Shanti Nagar a um Pu Jonathan Kungate Hostel siemna ah kan va lenga. North East tienga studenthai tadinga rawngbawlna tha le hnam sukmawitu nin ka hriet. Ama zarin Bangalore khawpui a ei unauhai insuk chawngpu lurin an um thei a nih.
BANGALURU ZAWNGTA :
Forest department haiin anphun ni awmtak lamlien kawla thing insanglo tamtakhai khuh zawngta deu vawng ana, ara chuh kutpha chen chauh, a ziet inhawi deu, phak derlo a nih. A rammi haiin an fakve si nawa, i dit zat zat man bova lo thei a nih. Hiengneka zawngta inhnik hih kala bak (fak) ngai nawh. Mak deu a nih! Inhro tawl ita, i kumkhat fak ding chauh chuh awlsam takin i hungphur el ding a nih. In man thei thilkhap annaw a, ti ding a um nawh. Chuleiin, Zawngta duhai chun ara hun inchan unla, chu huna chun inzin ro. Insir kher naw ti niu.

Bangalore a hin eini Hmar tawng hmang 150-200 bawrvel an um a, sawrkar le company a sinthaw iemani zat an um a, student college, university le institution hrang hranga inchuklai an um bawk. Bangalore Hmar Christien Fellowship a um a, Lingaraj Puram a Vivya Shanti Church  ah zantieng Dar hni a inkhawmna an nei hlak.

March 11, 2012 (Pathienni) khan keikhawm ka van khawm vea, thalai deu vawng an nia, mi lawmlut le chawimawi an thiem ngei. Pastor Robert Vanlallien keihruoina hnuoiah phuisui takin sacrament rawngbawlna nei ani nghe nghe a. Hril nuom nei hril dingin chanvo hlutak el an mi pek nawk nghal, ka vang neiin inkhawm an man hla hlein ka hriet. An inthuruol khawp ela, hi fellowship a thuoituhai hih hnam le khawtlang thila thawding le buoina a um chang khawm an mawphurna a ngai ani leiin Biekinah an puonga an inzo pei el. Hi a nih, Kohran pawl bik umlova hmunkhata inkhawmna ra suok le a thatna chuh. Tu kohran pawl khawmin zu chawkbuoinaw hai sien nuom a um.

Churachandpur, Manipur ah Thenmuol Hmar khuo kohran pawl umlo Local Church an um vea, kum 2009 khan ka van khawmve tah nghe nghe. Khawtlang thilhai hrim hrim Biekin a puong thei awm chuh an puonga an inzo pei el. Kohran pawl hrang hrangin chawkbuoiin kutrawl tum hlakhai sienkhawm Pathienin a thangpui hlak leiin  inthuruol takin khawtlang le kohran an fe peia, khuo inhnar um a nih.

Hiengneka Bangaluru chanchin hrietding tul le pawimaw tamtak a uma, ka cham tawi em leiin, hi khawpui hih kala belchieng naw a, inzin nawk pha chuh hunsawt deu hlek cham dinga insiem a, hi khawpui nun le mipui chetdan hih hrietchieng a tha awm.

(Kan zinna –VIII Next)
19th February 2012

By Ramthienghlim Varte, Senior Anthropologist

Ei unau Manipur le hmun dang danga inthawk Mizoram a lut, mihai bel thei ding khawpa nina nei le burip em em tam takel hmu ding an um tah a. Hienghai hin Mizoram, Aizawl khawpui le hmun dang dangah ami suk chawngpu zuol a lawm a um. Mizoram hi ei pilepuhai delna ram, ngirhmun infuknaw leia chawngpu nina changphak talo ei ni reng a. Chuongchuh  ni hri inla khawm thiem tak le Pathien ti dek puma hma ei lak fuk pha chuh zangkhuo ala bungbu ngei ding a nih tihi ei lungbawra tu nghet tlatin um sienla. Mizoram a ei hnam thuoituhai khawm mi inza thei dingin tawng dan, chang dan, um dan thiem a tul.Tawng thei em em ringawt hi iengtina khawm an nawh.

SINLUNG HILLS DEVELOPMENT COUNCIL (SHDC)
Kum 16 zet liem ta a thisen a ei nawr dawk  a ropui am, a chin am, a lien, Mizoram ei Buzawl lo ni tah hlak ramah Sinlung Hills Dev. Council ei neive hi lawm em em.Tuchena a ngirhmun chuh General Administrative Department, Government of Mizoram chuh Nodal Department a hmangin Interim Councilin SHDC chuh a fe teng teng a. Chuongang chauh khawm chuh nisien Isarealhai anga nuom ang anga eiin huk dum dum thei nawkna dinga a bul ei intan thar nawkna ah ngai inla nuom a um.  A hungsuok dan tak ngaituo lem chun Chairman le lal inchu a, sum tlawmte hnawta inse khek le nuom ang anga nun chen ngamna ding chi khawm ani mani. Tu hri hin chuh Mizoram a ei hnam damna dinga hmalakna le innghatna thungpha ang ani leiin hi taka a inthung ding hi inchu nekin  inhlan intuo lem a theitawpa thanglakna a hmang dingah kei chun ka ngai a. Chuong nekin, SHDC a Interim Council chairman nuoma inper ka-lang mi 7/8 vel an um anla ti ta deu deu.Ta lawm lawm ah.

SHDC le inzawma hotu Chairman rim innam chin Pu Malsawm Darngawn, Pu Hmingchunghnung, Pu Thangliensung le mi dang dang mimal taka inhmupuina ka nei vawnga.  A tutu khawmin an hmazawn senga hnam tadinga thahnemngai em em, an tawngbau suoka chun hringna thap ngam khawpa hnam hmangai vawng an nih. Amiruokchuh, kuongkhata an umkhawm thei tlatnaw hi a mak a nih.

Hi Mizoram a ei hnam darthlalang a ni chun puotieng mihai mi tlir dan ding mawlh hi ngai pei a umnaw bek bekel.  Mizoram a Hmarhai del ram SHDC sunga umhai hih inthuruol inla chuh awlsam taka MLA pathum nei thei ani a, Minister chen khawm um thei ei tih. Manipur a khawm chuongang tho chuh a nin an lang.

LUAHLO LUNGDI
Bollywood film ( Hindi film ) ei en changa a an hril uor em em  Bis sal ka pahele( Kum zawmhni liem ta) ti hi a ni a. Chuongang bawkin keikhawm kum sawmhni chuong er-awr liem tah a HSA  thuoitu kani lai  lungruka kalo pai ren-rawn hlak, ruoltha tilo nulepa khawm hril ngamlo ruolhluihai Aizawl khawpuia khawsa ve dam anlo um nuol a. Nau leh buoi em emin lo khawsa ve tawl tah hai le dam kan inhmu a. Hmel dangin lo chuoi deu ta sienkhawm inngainatna ala bo chuong naw a. Kum tam liem ta hnunga ka lungril suongtuona pahla a an rikna khah ala danglam chuong bawk nawh. Mak tak a nih.In chibai seng seng khawm a rik tup bikel.

Ngaituona’n chulram lo theilovin a fang a, ‘Dite kangai em che, sakhmel tawnglo ni reng a sawt ngei’ ti Pu Edawrd T.C. le kan siem hai dam  le ‘A remnaw maw’ti hla Pu Zama hla siemhai khan lungbawr a hung tuomvela, khawsawt chulram fang hi khawsawt alo um zie chuh  Pu H.Thangluoi AIR a Director sin  Shillong a thawlaia a tleirawl nun hai dawnkira khawsawt em em a‘Tawn mang em ni lunglem ka neilo, ka hawivel a ka tawng silo,Zunleng  e rawh a chamreng thinlai a, Luahlo lungdi nghilni i awm lo’ ti hla hai ami sakpui hai kha ka hrietthiem pui thei chauh a nih.Lung an lengve vawng vawng ngei el.Synod Higher Sec. School, Mission Vengthlang, Aizawl a kum iemani zatzet Science Teacher a ka sinthawna hmunhai dam fangkuolin ruolhlui tamlem chuh anlo pension tah a, thenkhatin chungtieng an milo inlawi san tah bawk.Khuo a sawt veng veng a nih.

Aizawl a ka cham sunghin hotu lien le ofisar hai inah ka leng kim deu phuor a. Chethei tak tak, an sinthawna senga  nina insang tak tak nei, insung burip khepkhupa khawsa  anlo ni tawl vawnga, Churachandpur ka pieng le murna le ruoltha tamtak umna hmun a inzin nek hmanin thla a muongin ruolpawl zalen dan a changkanga, inhawi kati lem dai a, in le lo neinawna hmun nisienkhawm kan sukchawngpu lem bawk.A mak khawpel.

Tarik Ni 3, December 2011 zan Ruoltha kokhawmin ka sangpa Samuel Hrangate Tuikhuahtlang, Aizawl bufak tlangna kan nei a, hi zan hin Pu L.Hrangchal IPS inhlan ani lawmpuina Thangsuopuon insil tirna kei le Pu H.Thangluoihai nupa’n kan nei a an hawi kan ti tlang khawpel. A in neinu ka sang Lalnunziri ( Zirtei ) a fel bawk a, a ruoltha nunghak fel tak takel hai leh fak le dawn buoipuia an hei invilik vel kha chuh mit a tlaiin an hawi tawp a nih. An mi vil hne ngei el.

Dr H.THANGLAWRA KAN HMUPUI
Ei mi hlui Dr H.Thanglawra kum 91 mi ( ama mi hril ang chara ziek a nih) a hratlai le vanglai hun a College iemani zat lo hawng le ama thiemna le inpekzona zara Pherzawl H/S  hming tha le mi tamtak lekhathiem lo cher dawktu,  tuhin a pension nun hmangin Edenthar, Aizawl khawpui khawsa mek a.A chengna hmun ngeia ka va pan nihin chuh ngaituona tam tak ka nei a.  Ama hi thiembukinsang bela thiemna le inchukna tienga hnar kai tu ei Hnam pa, taksa ngei inbiekpui thei umsun nin ka hriet leiin ka ngaisanga, kan hmupui thei hi ka lawm tak zet. A hmel ka hmu chara ka lungrila hung inlang chuh “Pherzawl Reader” ti lekhabu ka naupang lai a kan chuk hlak khah a nih.

Lekhabu a buotsai mekhai chuh  (i) Teaching Children of Primary School  (ii) Teaching Children of Secondary School (iii) Teaching Children of College and University  (iv) Tiny book on leadership training ti le (v) Superiority Country I visited hai English le Mizo tawnga sut dingin a buotsai mek a.Chubakah, ama chanchin bik ziekna ‘ KA NUN KHAWVEL’ ( The world of my life ) ti Mizo tawnga sut tumin  a buotsai mek a. Hiengang a thiltum a hlawtling theina dingin taksa hratna le hriselna tha a mamaw leiin tawngtai pui dingin a mi ngen ngawi ngawi a, chu sin chuh hi zan hin ka tan nghal reng a nih.

(KAN ZINNA –VI  Next)
20th January 2012

Powered by Blogger.