Halloween party ideas 2015

pherzawl_musketeers By Pu L.Keivom, Inpui Columnist

All for one, one for all

(tous pour un, un pour tous).

-Alexandre Dumas (The Three Musketeers).

French amanih English tronga novel tiem hlak hai chun French tronga Alexandre Dumas tienami ziek The Three Musketeers (French: Les Trois Mousquetaires) hi an tiem ngei tah ka ring a. Hi tienami hi kum 1844 March-July inkar sung La Siécle magazine-ah a bat batin an insuo hmasa tak a, chu hnungah Saptronga hung inletin khawvel a deng suok a, film-in an hung siem bok a, an film siem nuhnung tak chu 1993 suok kha niin ka hriet. A lekhabua inthoka tiem nawhai khomin sinema le television en hlakhai chun a film hi an en deuh fur tah ka ring. Hi tienami le inzom hin Dumas chun Twenty Years After le The Vicomte of Bragelonne: Ten Years Later ti a ziek nawk a. Chuong tienami pathumhai chu a khawma d’Artagnan Romances tia hriet a nih. 1993 film-a screenplay ziektu chu David Loughery a ni a, a tira tienami kha hmang siin zalen takin French histawri leh hmet belin, thrangtharhai inhnik tizawngin, inhmûi ham hamin a rawt pol thiem a, a tha hnê kher el. Screenplay ziek inchukhai chun entona hmang tlak a nih.

Ei thu tlângbànah pìpû suia ei inthèn hmain ei tienami tar lang chanchin hi a tawi thei ang takin hang hril vak ei tih. French Kumpinu Louis inlal laiin ama vengtu bik dingin sipai pawl an indin a, Musketeers tiin an ko a. ‘Musket’ chu tien lai silai, a hlo (zen) le a mu a hrana thuna kap hlak, ‘tukuli’ ei ti ang hi a nih. ‘Musketeers’ hai chu vengtu sipai, silai chawi pawl tina a nih. England le indo dinga an insingsat rûk mek lai a ni leiin, ral dotu dingin Musketeers-hai chu an mamaw ti suonlamin lal khawnbawl un Cardinal Richelieu chun an Commander Rochefort inthuruolpuiin Musketeers pawl hi a suktawp (disband) a. Sienkhom, a thil tum tak chu hieng lal vengtuhai hi an um naw pha leh French lal chu that a nih. Musketeer-hai lai chun bâng nuom lo mi pathum-Athos, Porthos & Aramis- an um a. Chuonghai chu an nih ‘The Three Musketeers’ an tihai chuh. Anni hung sapsatu d’Artagnan leh Kumpinu an that tum chu an sanhim a, phierrutuhai chu an sukbohmang a, lal vengtu sipai Musketeers-hai chu an indin thar nawk tah a nih. An thupui insam ruol hlak chu ‘All for one & One for all’ ti a nih.

Hi an thu changvon ‘all for one, one for all’ hi thu mawlte ni si, inlet ding ni inla, huphur a um angreng khop el. Sei duota hril fie malama inlet a trûl el thei. Hieng ang hrilna tronglamkei hi ei nei am aw? ‘Pakhat êk che, lawm êk che’ ti ding ni inla, thil thra naw tieng hrilna (negative aspect) a ni leiin a fûk si nawh. Thi leh thi tlàng, dam leh dam tlàng; thi leh thi diel, dam leh dam diel; dam leh tlâng khatah, thi leh ruom khatah; ruol sana thi ngamna dam ti ding ni inla, a umzie a phok suok zo tak tak bok si nawh. ‘Ruol- bawm, ruol-hron’ ti inla, a ruola inthuruol taka hmelma bei hron tina a ni a, a umzie a phok fûk vang thei a, sienkhom a ni chie chuong nawh. A ngielngana inlet chun ‘Rêng khat, khat rêng’ ti ding ni awm tak a ni a, sienkhom a kawk hril fie pei a, ei hmang lar hma chun a umzie hriet ngaina a um dèr nawh. A kawk tak chu ram le hnam sana inthuruola thrang tlang diel, inpumkhata um a nih.

Pherzawl Musketeers

Tuta ka hril ding ruok hi chu Pherzawl khuoa 1939-a pieng le seilien, an theina zawng tieng senga hi khuo sukhmingthratu mi tam takhai laia mi pathum, hi artikul ziektu le a tuhai pahnih, Dr. Paula Pakhuongte le Dr. Lal Dena hai chanchin a nih. Mi dang ziek ding ni awm tak a ni laiin, August 28, 2010-a muol liem tah le September 4, 2010-a ropui taka a’n pèmna, a nuhron tawpna khuo Frederick, Maryland State (USA) a vui liema um Dr. Paula Pakhuongte chawimawina le hriet zingna dinga a haihu lai ngeia ziek dinga rotna a um lei le ka tupa Dr. Lal Den-in ziek dinga a pu hi a mi’n ngen tlat leiin, ka tupa suong, Pherzawl sikhawvar pahnihai le kan khawvel chanchin ngainuomum, hril ding tam tak el chu phek zaah sawmkuo vêl pei bawkânin, keiin ka hung ziek a nih.

Pieng le murna

German sakei huoi Adolf Hitler-in Czechoslovakia rûn a, Poland, Finland, Denmark, Norway, Netherlands, Belgium le France ramhai a hmatiema tukdol a, khawvel indonaa mihriem hringna dol rawn tak, Indopui Pahnina bung le châng a hong kum 1939 khan Manipur sim thlanga khaw vangnei, ka puhai khaw sat le inlalna Pherzawl-ah Pherzawl Musketeers hai hi thla iemani zat inkar dan peiah kan hung pieng a. A hmasa tak le naulutir Lal Dena chu January 11, 1939 khan a pieng a. A pu Fimthlovung Keivom, ka farnu upa tak Dotling pasal, Independent Kohrana a kûl a tâia thrang chun chuong hun lai boruok chu thlirin, tû la put ngai lo hming a phuok a, ‘Independent Laldenlien’ a ti top el a nih. A sei talaw leiin a hnungin ‘Lal Dena’ tiin a hung thlak a nih. A pa Intoate, a nu Keivom, a pi (a pa nu) chu ka nu ang boka Pherzawl lal farnu, Infimate a nih. Ka nuhmei Dari pi khom hi Pherzawl lal farnu bok a nih. Chuong zawnga kan zungzam sui chun, ka ruolpa P.K.Singson ti danin, ‘lal thisena insieng’ kan nih.

Pherzawl Musketeer pahnina chu Kapthang le Batchong inkara inthokin May 15, 1939 khan a hung pieng a. Zawlnei anga a ngirhmun la chel ding hre lawk ang hrimin, a hmingah Paula an sak a. A pa hi Darngawn-Pakhuonga Hranngul a ni a, a nu hi kan piengpui, kan farhai nek hmana farnu bula kan nei a nih. Hieng lai hun chena hin tu laia chi kau hminga hmang tah ‘Pakhuongte’ ti hi a la pieng naw a, ‘Pakhuong’ ti ruok chu Darngawn pahnama chi thlatu Faiheng, Ruolngul le Banzang hai laia pakhat a ni a, Pakhuong chi peng laia pakhat chu Hranngul a nih. Kapthang upa, Pherzawla um bok, Ngengapa tia hriet hlak, hla phuok thiem Runchong pasal Kunglien naupa pakhat chu EFCI-a rongbawl hlak, lo penson tah Rev. Challienkung Hranngul, tuta Shillong um hi a nih.

Kum 1953-a Pherzawl High School-a Class 7 kan inchuk lai chun Dr. Rochunga Pudaite nuhmei hung ni tah Lalrimawi, Khawlien (Mizoram) a inthoka hung chu an Hranngulpui Paula hai ina hin iemani chen a um phot a, chu zoah a u Ruolneikhum leh hostel-ah an um zui a. Hi hnung hin Ruolneikhumin a chi hmingah Hranngul inti zing loin a hming tawpah Pakhuongte a hung sie a, ama a hung inlar ruolin a chi peng hming phuok thar khom chu a hung inlar pei a, hming tawpah mi dang khomin an hung bel sup sup a, Paula khomin a hung hmang ve a, Hranngul khah Pakhuongte-in an vui liem tah a nih. Hming hi van ram chena ei som thei um sun a ni a, kha hmaa a hming ziek dan kha van ram rikawtah an lo thlak hman naw chun, van rama a lut theina ding chun kotkhar vengtu, a hmingpui Paula a tlon thiem fet ngai mei a tih.

A pathumna kei chu July 15, 1939-ah ka hung pieng a, unau pieng- pasal 7, nuhmei 6- laia a tlum tak ka nih. Ka hung pieng hin ka pa Hrangthatfieng chu phingpui natna benvon nei, dam sawt inring ta lo a ni leiin, “Ka naupa hi ka enkol hman loa hung seilien ding a ni a. Sienkhom Pathien kutah ka’n hlàn a, aman enkolin hung thlamuong pei raw se. Chuleiin a hmingah ‘Lalthlamuong’ ka sak” tiin ka hming hi a phuok a nih. Ka hming hi ka pa benedikson a ni leiin ka thla hi mak takin a muong hlie hlie a, beidong lungzing ti hi ka nei ve pei nawh. Harsatna, natna le rinumna tinreng hi hringnuna ei tuok ding hrim a ni a, hi sapa la lungzing belsa chu taimakna hlawk lo, mani inhremna chauh a nih. Vuongnaa chuong ta zet a, tria inthin hawp chu ei sawl thlawn mei mei a nih, a trangkai nawh. Ekzam ding tùnga hlawsam inlâu dor dor nekin hlawsam inlâu leia theitawpa lekha tiem a trangkai lem. In thei naw chânga ram tin ngaituo tlok nêkin tho suok a, imu suok hma khat sinthaw amanih lekha tiem a hlawk lem. Lungrila ngaituona suol a hung lut chàng, inrang taka hnot suok a, thil thra ngaituo a hlawk lem. Lungsena phuba lak dan ngaituo buoi rak rak nekin ngaidam top a hlawk lem. Ngaidam tluka phuba lak dan thra a um nawh. Hnèna nun chabi a nih. Hieng ka hung hrilhai hi ka hming le inzoma ka hringnun thruoitu threnkhat chauh entirna dinga ka hung pholeng a nih.

Keini pathum hi Pherzawl khaw vanglai huna hung seilien le mani in luma inthoka lekha inchuk kan nih. M.E.School pahnih, pakhat Independent Church ta, a dang chu N.E.I.G. Mission ta a um a, zirtirtu pahni ve ve chauhin an enkol a. Headmaster-hai chu Pawlsawm inchuk phak lo ve ve an ni a, Second Master hai chu Lower Primary (Pawlhni) tling ve ve an nih. Pherzawl chu chuong lai chun in 80 vel chauh kan ni a, in 14 vel chu NEIGM-ah an um a, a dang po chu Independent Kohran mi kan nih. Paula hai sung chu NEIGM mi an ni leiin an sikulah a kai a, Lal Dena khom chu sikul chu an chawra inthoka lunga deng phak ela hnai a ni leiin Zirtirbu a suo chenin chutaka chun a kai a, Pawl khata inthokin ka kaina Independent sikulah a hung inson a. Period tinin headmaster-in Class panga (Class 2-6) a lak a, kan thaw tlangpui tak chu baihat dinga a ti po baihat le hril ruol a ni deuh ringot. High School kan hung kai ve phak chun kum hni zet Pherzawl High School (1951) a lo ngir hman ta a, kan vangnei chungchuong. Kum 1959 khan Lal Dena leh Matric kan tling a; Paula khom kum li hnungah, 1963 khan a hung inhuot kai ve tah a nih.

Ransa leh inhneng zinga la khawsa, thrui pum tuol zakuo inphaw bam, kan hnap hrukna a hma tieng tler lup el hâk a, hnap tla pêr pùra êk vunga kaw suot sephum le keltemeng cho suok a, insiktir a, hmoltea êk hru a, sawp set set loa hnap hrukna kut inkhawn raka bu fa a, rulrukut damdawi fak changa thleng vùm thûr noodle thur anga tam inhnawm thla a, tuol pilvut laia inhnel hung trin, ke hruk fai um loa puonri hnuoia inthol nawk top el kha kan la ni a. Kan sikul kai trannaa inthoka inkhi chun keini pathumin kan tlung phak chin hi manga mang phak ruol khom a ni nawh. Chu tlungna ding chun thiemna thla zâra kum sang tam tak dai seng civilization 30 vel vuong kân a ngaiin ka hriet.

Thiemna hnota intlansiekna

Kum 1958-59 laia mautam hung tlung ding tlansanin Lal Dena hai sungkuo le keini sungkuo chu Saidanah kan inpêm a, Paula hai chu Ngurte-ah umhmun an khuor a. Kei chu 1959-63 khan D.M.College-ah ka kai a, ka graduate hnungin 1964-66 khan Gauhati University-ah MA (History) ka zo a, 1967-ah Indian Revenue Service (Customs & Excise) ah ka lut a, 1970 khan Indian Foreign Service-ah ka pakai a, a rama pieng le seilien hai laia Manipur State sunga Indian Foreign Service-a tling le lut hmasa tak ka nih.

Ka hnung hung hnottu chu ka tupa Lal Dena a nih. Matric kan zo inruola chu sum harsatna leiin College zom el loin zirtirtu sin thawin, private candidate ngotin BA ka zo kum 1963 khan PUC (Pre-University Course) a hung zo a. Private candidate bokin 1966 khan Distinction hmuin BA a tling a, Gauhati University pumpuiah 10-na a nih. Private candidate bokin Gauhati University-ah MA (History) a tling a, keima ang bokin a pahnina a nih. Chuonga sin thaw puma inchuk zom peiin Jawaharlal University-a inthokin 1974 khan M.Phil le 1984 khan Ph.D a hmu a. Manipur University-ah thokin Professor a kai el bakah Head of Department (History) ah sawt tak a thrang hnungin 2003 khan a penson a, a penson hnungin ruoi zom a la hlaw pei a nih. Academic organization hrang hranga ngirhmun poimaw tam tak a chelhai ang chel phak Zo hnathlak lai tu khom an la um nawh.

Ka tupa Paula ruok chu inchukna tieng kan hnung a hung hnot a, BA ka tling kum 1963 khan Matric a tling a. Hi kum bok hin a piengthar leiin rongbawl sinah a lut a. Kum 1966 khan Pathien thu inchukin Adur Bible College, Kerala State-ah a fe a, G.Th a zo a. 1969 khan UPC Kohran phun dingin Burma ramah a lut a, kum 20 vel sungin Chin Hills State le Sagaing Division sungah UPC kohran 150 chuong a phun a. Rongbawl puma lekha inchuk zom peiin, Correspondence-in Twin Cities University (USA) a zom a, 1986 khan B.A. Theology a hmu a. Burma ram buoi zuol lai suoksan malama inchuk zom dingin South Asia Institute of Advanced Christian Studies, Bangalore-ah a fe a, M.A. Religion a zo nawk a. Bangalore-a a’n chuk sung hin kan thei ang angin kan somdawl a, vangnei kan inti hle. Kum 2001-a USA tieng a nauhai kuoma a um hnungin inchuk a sunzom pei a, 2003 khan North Carolina University of Theology-a inthokin D. Th (Doctor of Theology) a hmu a. Chu kum vek chun Ph.D in Bible Studies dingin International Theological Seminary, Brandenton, Florida-ah a’n ziek lut nghal a, 2009 khan Ph. D (Doctor of Philosophy in Bible Studies) chu an lo inhlan tah a nih.

Ka tupa suong pahnihai hin inchukna tieng ka hnung an hnot char char a, ram dangah India palai sin thawa ka thang hmang sung mi lekhêlin, khawvela dikri tienga tonlairang ropui tak Ph.D an khum ve ve a nih. Dr. Lal Dena lem chun ram le hnam ta dinga a thiemna hmang pung peiin, Ph.D dang 15 chuong a kuta inthokin a ser suok tah a nih. Retheina le insung khawsak harsatna hi mihriem thil tum daltu ni sien chu ka tuhai hin Matric khel tlung kher naw ni hai. Sienkhom, ‘Ka tum am ru, saru’ tia thrang an lakna chu Lalpan mal a sawm a, a tawp ram an tlung a nih. Ram le hnam le Siemtu Lalpa hming le an pieng le murna Zawlkhawpui an va hang chawimawi nasa de aw!

Thu le hla tieng

Lekha hi ieng angin thiem sang inla khom, ei dam sunga hlawk taka mi dang kuoma ei pek sawng bakah ziek ngeia thu le hla, mi la hung tiem thei dinga ei maksan bak chu ei thi ruolin a bo vong a nih. Tirko Paula rongbawl sung po po khan sun le zan chawl loin thu ropui tak tak a hril awm vei leh, a thi hnunga a maksan sun chu a lekhathon 13 chauh, Baibula chuonghai hi an nih.

Dr. Paula Pakhuongte (1939-2010) hi Pherzawl pasalthrahai laia kohran phun rawn tak a ni bakah Zo hnathlak UPC laia lekha thiem insang taka tu chena rikawt a la ni hri. Pathien thu tienga hrietna le thiemna a khon khawmhai chu a kohran mihai chawmna dingin a pek suok char char a; petek dinghai a veng a, petek palhai khom Pathien thutak hmangin tungding a tum a. Chuleiin, a rongbawlna bielah hleihluoka inrui pawl le che buoi an vang a, anni sunga kohran koi dar ding a fûn khawm thiem a, thu hril dinga kohran pawl hrang hrang ruoi a hlaw zing bok a nih. Kansar a’n voi hnungin Baibul thuring suina, Mizo tronga a ziek lekhabu poimaw tak, phek 500 chuonga sa chu a sunzom pei a, kum 2006 September-a a ina ka zu kanin a zo tah a, a hnungin Tahan-ah an sut a. Hi lekhabu hi Zo hnathlakhai ta dinga rohlu a maksan, a thi hnung khoma thu la hril zing ding chu a nih. A Thuhma ziek dingin a mi ngen a, sienkhom kan inzin buoi lai a ni leiin ka ziek hman ta naw a, poi ka ti khop el.

Dr. Lal Dena ruok chu Secular Education tienga hrietna sem dartu dinga Pathien bêl ruot a ni leiin Saptrongin lekhabu 6, Hmar trongin bu 1 buotsaiin a sut ta a, a thren lem chu University-a text-book a nih. Hmar trong, Mizo trong le Saptrongin artikul le research papers 200 chuong a ziek ta a, Saptronga a ziek a tam lem chu national le international seminar-a ding le national English papers le magazine-a insuo dinga a buotsaih a nih. India hmar sak, abikin Manipur sim thlanga inthoka kristien sakhuo a hung lut dan le indar pei dan chanchin chîk taka suitu laia a pukhawi a nih. 2010-a Hmar Christian Fellowship, Delhi (Gospel Centenary Celebration Committee) insuo THUKNA ROPUI (Amazing Deep) khom kha ama taimakna le inpekzona zara suok thei a ni sei khop el. Kohran chanchin ziektuhaiin thu an lakna hnâr tak laia mi chu a thu ziek a ni a, a kutsuok thrang loin Manipur South District-a kristien sakhuo hung lut dan chanchin hi ziek thei lo tluk a nih.

Pherzawl khaw chanchin khom a buin a siem a, duot takin, ‘Zawlkhawpui Chanchin’ (History fo Zawlkhawpui) tiin a’n buk a, sutna sum hung tuoktu chu Dr. Paula Pakhuongte a nih. Hi lekhabu hi Hmar tronga lekhabu a buotsai la um sun a nih. Keini pathumin thu kan hril amanih ziek pha, a huna khom, a hun nawa khom, Pherzawl hming hi a thrang sa deuh tei a, mi ngai nghok ding hi kan dawn naw a, kan inphalam bok nawh. Kan aidentiti phurtu, kan naupang lai hun sung le kan hung tleirawl tlangval suok laia kan tonhriet le kan ngaituona ruk chen khom hre fai vongtu le a hlima mi zui zingtu a ni leiin,

Aw Zawlkhawpui, ka nghil che a,

Nangma sînga hlut lem ka nei chun,

Ka kutin a thiem thil innghil vong sien,

Ka lei hi ka dangah kop raw se

ti hi kan hlapui le thunon a nih. Hi thila hin chu tu mitmei khom kan veng nawh. Ka nuhmeihai laka khom kan thaibawi nawna tak a ni ka ring.

Ka tuhai pahni hi hla ngaina le sak inhoi ti mi an ni a, kan tleirawl lai lem chu zieklobu kutpui tiet tieta sa hla lenglawng, sai hla le keilet hla ziek kan kol hlak a, hla thluk kan hriet le sak hlak taphot chu a thu khom kan baihat deuh vong hlak. Abikin, Lal Dena leh lem hin chu ka putu chauh khomin zan khawvarin hla kan sak pei a, a bu kan ngai nawh. Chuong chu ni siin, anni pahni hi hla phuok tieng an insùm ni ngei ding a na, keiin hla 150 chuong ka phuok tah laiin, hla pakhat khom an phuok ve dèr naw chu tie!

Ka hla phuok hmasa tak ka hriet chu kum 13 ka fe lai mek, Pawl 5 kan chuk lai, 1952 khan a nih. Kha hma khan Pherzawlah Young Christian Volunteers (YCV) an indin a, chu hnungah Kama inrawina hnuoiah Pherzawl Youngsters Athletic Union (PYAU) an indin nawk a, chu hla ding chu ‘I lalthrungpha leh lallukhum i hung maksan’ ti thlukin ka phuok a, a thunonah,

Aw PYAU hung vul la,

I sûngah naupang kan lengna ding;

Aw, PYAU, hung par vul la,

Zawlkhawpui par mawi kung ding i nih

tiin ka sie a. Ei ton phak chen seng hi a hun lai chun a vawrtawp a lo ni vong leiin, keini putu ruol chun khawlai kan fang chang ka hla phuok hi kan lampui nasa tho hlak chu a ni kha tie!

Kum 2006-a USA-a kan inzin trumin New York-a inthokin umhmun a khuorna Frederick-ah Paula ka zu kan a. Hi trum hin behna tharlâm le voksa, Pherzawl sitail-a a duthusam ang taka hmepoka a suong chu kan hme laiin kan naupang lai chanchin le PYAU hla sak a, tuolzawla kan làm dap dap lai thu dam kan hril kai a, khawsawtin kan mitthli a parol trèp a nih. Ieng anga hmun inhoi khom ni sien, a ruong zalna mi khuo le ram, Frederick thlanmuola inthokin Pherzawl tlangah son thut thei ni sien, thonawk nia a tho pha leh hang ngha vel a ta, a pieng le murna, ama khuo le ram, Pherzawl tlang ngeia inthoka tho nawk a nih ti a hrietin a lung a va hang kim awm de aw! ti dâm chuh hi thu ka ziek lai hin ngaituonaah a hung inlang chu tie!

Ka tupa Dr. Lal Denin Saptrongin lekhabu 6 zet zieka a sut tah laiin kei ruok chun Saptrongin lekhabu pakhat khom ka la buotsai ve nawh. Hmar-Mizo trong ruok chun lekhabu ka ziek, edit le sut 20 chuong daih a ni ta a, Lusei-Mizo tronga sut tah po 12 a ni ta bok a. Artikul ka ziek tah, ka hriet thei chin hi phek 300 vel peia sain sut inla, bu 40-50 chuong ni tang a tih. Chuong lai po poa ka’n rimpui le sawlpui tak, hlimpui tak le ro tling taka ka ngai chu ka Baibul inlet, chawl loa kum ruk sung ka buon ngat ngat le mani sum senga Pathien lunginsietna zara sut, Delhi Version tia hriet hi a nih. Hi le inzoma artikul ka ziek po po khom hi lekhabuin siem inla, bu iemani zat ni tang a ta, chuonghai chu thrang la hung thar peihaiin Baibul inlet sin hi an hung sunzom pha leh a hlutzie la hung hre tak tak chauh an tih.

Tlangkawmna

Keini ‘Pherzawl tlangval’ pathum chanchin hang ziek tâka chun, kan nun hlui liem tah haiin sir tina inthokin, “Hi hi, kha kha, chu chu khom chu ziek sa rawh” tiin an mi hui sup sup a. Chu lei chun, lut thuk hman hmaa khop lo taka khar el chuh thaw dan ding um sun nia ka hriet leiin, a thu hongnaa phek zaa phek sawmkuo pei bawkana ziek ka tum kha a nêka tam daih bawkânin khàr zai rel tah lem inla.

Keini pathum hi mi vangnei tawpkhawk, Pathien thratna zêngpui tlàntu, hnathiel pheikhok buna intran ni si, ni tla seng lo, New Zealand-a inthoka USA chen kan dam sung ngei kan thlahai inzâr phar hman tah, kan rongbawlna, sinthawna le ngirhmun chel le inzoma khawvel hmun hrang hrang fang tah, puktu ni loa mi inpuktirtu, kan tlatna muol sengah a mong dàp le a mei ni loa a lua thrang phak ve khopa Lalpa malsawmna dongtu kan nih. Kan pi le pua inthoka Lalpa malsawm ram rim innam vang vang hlak Pherzawl khaw rimtui kha kan theina kong sengah, kan umna taphota inzàmtir hi dam sunga kan thil tum le hlen tum chu a nih. Chu chu Pherzawl khaw mi le a thucha vongtu taphot thil tum a nih. Hi hi uong thu ni loin, mi chawimawitu Lalpa ropuina dinga ka hril a nih.

An leh, ka Pherzawl hril hi a la um am? Phiertu le suksiet tumtuhai laka France ram le an lal hum dinga Musketeer-haiin thrang an laka an san him ang khan, Pherzawl hi san tlak a la um am? Chu zawna lungzingum le runthlak chu Pherzawl Musketeer inti ngamhai hin kan inhmu zata kan thu chai a nih. Kan Pherzawl kha keiniah a la um a, sienkhom tuta Pherzawl ruok hi chu kum tam tak liem taa inthok khan kan Pherzawl hriet hlak kha a ni ta nawh. Ieng tin am rimtui le khuoizu thluma sip Pherzawl kha indin thar nawk thei ei ta? ti thu hi kan hril rop a, prawzek hrang hrang tran dan ding le sum tuok dan ding chen khom kan hril kai hlak. A san chu, Zoram khawvel map-ah langsar takin inchuon inla khom, kan Pherzawl kha kei tho a, indin thar nawk a ni si naw chun umzie a nei nawh. Chu ngaituona le invoina chu phur zingin ka tupa Dr. Paula chun August 28, 2010 khan muol a mi lo liemsan a, kan inpàmin kan sun takzet a nih. Hi artikul hi ama hriet zingna dingin ka’n hlan.

(*Pu L.Keivom is a retired Indian foreign diplomat and respected Hmar writer. This article is dated September 10, 2010, Delhi).

Lalremlien Neitham

New Delhi: September 4, 2010 khan H.S.A Jt., Hqrs, Delhi chun Freshers' Social Meet voi 25 na chu RK Puram Sec 4, New Delhi a buoisai a. Thalai le nu le pa an fe thra hle a, hall an bit mup vang. (MORE Photos Here)

Hlasak, musical drama, cultural show nei chang inthrungna changlo hai an ngir fer fur. Ei hlasak thiem hai an duoi bik nawh. Lunglai an suk fang veng veng el a nih.

Lam nuom hai ta ding lem chun vanram te ani ringot. An lam leiin meidil tla naw awm tak an na. ATM group inti haiin an talent an hang show molh kha a nih en nuom an um chuh! A changin ei innui, a changin ei lo lam ve nuom, a changin ei mitthli ei lo suk tla nuom chang a um.

Drama tieng ei changkang hle. An no tieng le hrang ri dam chu a tak tak am a nih ei sawn zak el a nih. Meidil tla awm naw tak an na. Freshers khom an tam hle. A zat chie ka hriet nawh. Manipur topper no 2 le 20 khom an thrang.

Mr le Miss Freshers khom thlang an ni a. Miss a zei hmel rieu. A don fuk thei hle. A trong thei ning a tih. A hmel le a pieng hai enin tlangval tamtak lunglai a khel ning a tih, a hming an lam chang an ri a sie thei hle.Tv Darsuo in a bieng a fawp pek toi stage ah. Tlangval threnkhat lo thik taluo leiin sexual harassment a nih tiin a intum. Police an um naw leiin jail bang a hrut em nawh.

Mister pa ta ding ruoA k chun nunghak hai an inthlahrung deu leiin an ri hriet mang ding a um nawh. Hming le lampui hriet hi ka iengkhat inthenna zawng an naw leiin an hming ka hriet ta nawh. Miss nu kha Rody an nawm a nih. Mr pa kha chu Mr ani leiin kalo ngaisak rak naw ning a tih.

Nikum a inthok khan HSA Constitution dan angin HSA Delhi thruoitu inthlangna chu kum 2 dan peia nei ding ti ani ta leiin tu kum chu inthlangna a um nawh. Pu L. Keivom in HSA Delhi 25th Freshers Social Meet Souvenir Magazine release na a nei. Mag hming chu INCHUKNA ti a nih. Printer haiin a cutting an sut fuk naw leiin an zor suok naw ni mei a tih. A thar a in print tir nawk an tum. Nunghak mel ding an tam hle. Tlangval hai chauh niloin papui hai mit khom a tlei hle.

Meritorious award khom 1st division NCR sunga mi hai kuomah inhlan a nih. Pasal 1 char a thrang. A dang chu nunghak hon an nih.

Tipaimukh-dam-thumb4-200x120 By Lalmalsawm Sungte

The Sinlung Hills Development Council (SHDC) for the first time officially registered its opposition to the construction of the controversial Tipaimukh Dam (locally known as Ruonglevaisuo Dam) on Tuiruong River along the Manipur-Mizoram border.

The SHDC which was created in 1994 after Hmar rebels signed a peace accord with the Government of Mizoram registered their opposition to several dams, including Tipaimukh Dam, under its jurisdiction to none other than the Prime Minister of India, Dr Manmohan Singh, in a Memorandum dated August 9, 2010.

Four hydel projects of varying capacities are to come up in SHDC area. These are Tipaimukh Dam (1500MW), Tuivai Project (210 MW), Serlui (12 MW), Tuivawl (40 MW) and Tuiriel (60 MW).

“While Mizoram requires just 160 MW for its own consumption, the imposition of these projects clearly points to the extermination of our land and people in the name of development,” the council’s memorandum, a copy of which is with Mizoram Express, pointed out.

Stating that Serlui project has already pushed out “our people out of their land, alienated our people from their stable livelihood system and deprived them of their political rights”, the SHDC asked the Prime Minister to save their land from and people from irreparable destruction. “Moreover these projects are without the knowledge, consent and approval of the Sinlung Hills Development Council and the Hmar people.

“These projects are undemocratic and imposed upon us,” the council claimed.

Claiming that compensation meant for the poor people were siphoned off by rich city people based in Aizawl, the Council chairman Pu Lalmalsawma Dawrngawn said: “Our experiences with small hydel projects show that there is lax or near absence (of) regulatory mechanisms, which in turn cause environmental degradation and large-scale displacement of people.”

Slamming the “secret” agreement reached by the Government of Manipur, National Hydro Power Company Ltd and Satluj Jal Vidyut Nigam Limited to build the mega hydel dam on the Tuiruong and Tuivai confluence, Ruonglevaisuo (known as Tipaimukh Dam), the SHDC said that it would “not allow” the project to go ahead as 14 villages under the council’s jurisdiction would be affected. “Besides destroying hundreds of kilometers of our virgin forest and jhum land the proposed project will directly affect fourteen villages in Mizoram SHDC areas,” it said.

The villages which would be affected are: Sawleng, Darlawn, New Vervek, Sailutar, Sakawrdai, Khawlek, Vaitin, Vanbawng, Khawpuor, Suongpuilawn, Ratu, Phullen, NE Tlangnuom and Lungsam.

Putting in strong words their opposition to Manipur government “designs”, the Mizoram council said: “We shall not allow the Government of Manipur to capitalized its militarized power and invade our land and rivers, our dignity and freedom.”

The SHDC while casting doubts about the sincerity of the implementing agencies, its memo said the members and people have “no confidence” in any of them. Taking example of the NHPC’s poor track record in the implementation of Indira Sagar dam and Omakreshwar in Madhya Pradesh, Chamera I and II in Himachal Pradesh, Loktak in Manipur, Lower Subansari project in Arunachal Pradhesh and several projects, the development council was of the view that the NHPC “severely failed in good practices, creating irresponsible disaster to land, people and resources”.

The council also took objection to the fact that the NHPC did not have the mandatory Environmental Impact Assessment (EIA) and Social Impact Assessment. “The NHPC aslo did not inform the would-be affected people about the public hearings,” it added.

“As such we shall not allow such irresponsibility and inhumane activities to repeat in our land,” the council said.

The council also informed the Prime Minister that villagers of Khawdungsei, Mauchar, Zohmun and Palsang as part of their resolve to oppose the Tipaimukh dam project have refused to take “compensation”. It may be noted that the villagers were told to take their small “share” and vacate their lands.

The SHDC has also appealed to the Government of Mizoram to honour the tribal customs and traditional holdings system.

Interestingly, the Bangaladesh government which was “vehemently opposed” to the Tipaimukh Dam has recently softened its stand on the issue hinting a possible compromise deal with India.

By L.Keivom*, Inpui Columnist

Chuleiin unauhai, Pathien lawm tlak

inthawina hring le thienghlima in taksa chu inhlàn

dingin Pathien lunginsietna zarin ka ngen cheu.

-Tirko Paula (Rom 12:1).

living sacrifire ‘Inthawina Hring’ 1-2 a khan inhlànna hringa ringtuhai an inhlàn dàn ding Rom 12-a Paulan a hrilhai chu a tlangpui chauh ei thuol thuok thuok a. Tuta trum ruok hin chu ringtuhai thaw ding thil pathum (1) Sorkar laka an mawphurna (Rom 13:1-7) (2) Khuo le venghai laka an thaw ding (8-10) le (3) Inlusûkna laka tho har le inpei zinga um a trulzie (11-14) a hrilhai chu favang lo thuolin ei thuol thuok thuok ding a nih.

Sorkar laka ringtu mawphurna

Paula chun, “Mi tinin an chunga roreltuhai thu awi raw hai se. Pathien ruot loin roreltu an um thei nawh” a ti top el a nih. Roreltu dodal chu Pathien ruot dodalah a ngai. Dodaltu chun hrem a tuor ding rèngah a ngai bok. Rom 13:1-7 a roreltu thu zawm ding le sorkar phût sie le thil dang dang indik thlapa pek ding a nizie hai a ziek hi sorkar ofis thu suok nek hmanin a hril huoi lem a hoi.

An leh, roreltu suol tak tak, mihriem ta dinga tuorhlàum an um treuh a nih ti Paula hin a hriet ve naw ning a ti? Hi thu a ziek laia Roman lalram optu Kaisar chu tawrota hmingthang Nero a nih ti a hriet awm vei leh, ieng dinga hieng thu hi a ziek am ning a ta? Roreltuhai laka hmaiman a nuom lei ning a ti? Eini hunah pot hnaiin, Indopui-2 laia Juda mi nuoi 60 chuong hiel thattu Adolf Hitler dam; Irak rama an President tawrot, Saddam Hussein, a mihai nuoi tam tak thattua an ngai dam; Cambodia Communist pawl Khmer Rouge thruoitu Pol Pot, ama mi nuoi 17-25 inkar thattu, a tawrot lai chanchin film, ‘Killing Fields’ an siem hiel hai dam; kut porche hmanga, sum thahrui le hriemhrei chelek a, mi vote inru a, inthlanga tling roreltuhai dam hi Pathien ruot an ni thei ding? Chuonghai thú thù chu zawmin, thil indik lo tinreng thawin, anni le eini ei intham lien thûr thûr el ding a ni? Hieng ang zawna le a dang dang, don harsa tak tak chuh Paula thukhawchang hin a cho suok treuh a nih.

Paula thukhawchang hi ei bi veng veng chun, a thil hril umzie hi a hriet chieng khop el. Iengkim hi Pathienin a thrienga a siem a nizie, a thuneina cho thei an um nawzie, a lunginsiethai lunginsiet a, za a ngainahai chungah zangai a, a suklulul nuom suklulul a, bel hemtu anga a thren a lunginsietna bel, a thren a lungsenna bela inchan theitu, thuneina le rorelna tawpkhawk cheltu a nizie le iengkim hi a lunginsietna zar vonga um a nih ti a hriet chieng lei a nih. Pathien hmangaituhai, aman a ruot anga a kohai ta ding chun iengkimah an thratna dingin a thawpek hlak ti ringnaa hmu chiengtu a nih. Paula hin Pathien theidatuhai le a thu zawm nawtuhai chu a lungsietna bêl ni loa a lungsenna bêla an inchang thu khom a mi hril a, entirnaa a hmang khom Faraw a nih.

Thil umphung ei en chun, mihriem chunga sorkar hmasa tak chu Pathien enkolna hnuoia um a nih. Chu chu Eden sorkar ti thei khom ning a tih. Chu sorkar hnuoia chun a sie le a thra, thaw le thaw naw ding, hringna le thina dan a um a, chu chu ditthlangna ei hmang dan zirin a ieng lem lem khom ei chan a ni thei. A se tieng thlangtu chun sietna ra, a thra tieng thlangtu chun thratna ra, thìna thlangtu chun thìna, hringna thlangtu chun hringna a chang el a nih.

Pathien remruot le mihriem ditthlangna le Pathien remruot le mihriem mawphurna fe kop dan hriet chieng naw chun hi Pathien thu hi ching fel ruol a ni nawh. Khawvela hin Pathienin thil thra le thil thil thra lo, malsawmna le trongsie, ni le ni lo a sie kop vong a nih. A sie thlang chu thina, a thra thlang chu damna. Dan an bawsiet charin Eden huona inthokin hnot suokin an um. An tlùk hnung khomin Pathienin lunginsietnaa bawzui peiin, mihriem ditthlangna fe thlengin, rorelna a la kengkaw zing. Kainan a sang Abel a that leia hrem a tuok chun, “I mi hremna hi a na êm a, tuor zo naw ning” (Gen.4:13) tiin a komplèn a, Pathienin a hremna khom a thrum met a ni khah. Sienkhom, hrem tri lo ang ziezanga mihriem an hung suol zuol pei si leiin hrempui a thlâk a, tuiletin a sukchimit a, Noa le a sungkuohai chauh a hlà a nih. Tuilet zo khan mihriem le mihriem inenkol le inveng ton dinga a ruot angin Noa kuomah, “Tu khom mihriem thisen insuotu chu mihriem vêkin a thisen insuo vèng a tih; mihriem chu Pathien angpuia siem a ni si a” (Gen.9:6) tiin a hril a nih. Hieng ang hin mi chunga thil thra lo thawtu chu dan kengkawin roreltuhaiin an hrem a, chu chu Thuthlung Hlui huna chauh khom ni loin, tu lai chen khom hin ei dan kengkaw tak a la ni zing.

Chuleiin, sorkarna hnuoia mihriem inenkol hi a tira inthoka Pathien remruot dan hrim a nih. Mihriem hi a sie le a thra, zawm ding le ding naw inchuktir lo chun ramsa lungril putin a hung seilien a, dan fel tak hruihruola thlung a ni naw chun um trok trok thei loin, sa se ding zongin invâk a ta, khawvel hi inpawngnêkna le thisen insuonain a sip el ding a nih. Changkâng fea ei inngai hnung khomin, ram hmasawn le changkâng intî tiin an thiemna ril hmangin mihriem thatna ding niukliar ralthuom an siem rawn el a nih. Mihriema ramsa mizie le nungchang inphûm tlat hin a tawrotna insuoa khawtlang a sukchi-ai nawna ding chun sorkar dan hmanga khuop a trûl a, thil a suksiet naw tawk ding chara a thlungna hrui inthla fuol amanih kei sîng thiem a ngai. Chuleiin, insorkarna hi Pathien ruot a nih.

Isu chun roreltu Pilat kuomah, “Ka ram chu hi khawvela mi hi a ni nawh” (Johan 18:36) tia a hril lai zingin, hnuoia a hung laia sorkar ngir lai kha Pathien remruotah a ngai ti suklangin, Kaisar thil chu Kaisar kuoma pe dingin a hril (Mat 22:21) a nih. Peter kuomah tempul sie an chawi ding nga va man a, a baua inthokin drakma li hu chu la suok a, an pahni sie chawi dinga pe dingin a hril bok a nih (Mat 17: 24-27). Chun, Borsap Pilat kuoma ngei khom a thuneina chu chung tienga inthoka pek a ni leia a hmang thei mei mei a ni thu a hril bok (Johan 19:11). Indik lo taka an man khom khan rorêltuhai thuneina khingin a soisel nawh. A Lungtrau butut insuo a, Peter a lo intleng thur a, kawlhnam a vilik khom kha a khap dei a nih. Rom sorkar laka hel dingin Judahai a’n fuipor ngai bok nawh. Ro insem thua mi pakhatin inrol dinga a ruoi tum khom khan a thu chuh roreltuhai kuta siein kut a rol nuom nawh (Luka 12:13).

Sorkar thuneina chungchanga Isu zirtirna thu chu Paula khan a hriet chieng a, bawi nei a thrat naw lai zingin, Filemon kuomah a bawi tlan hmang Onesima chu a tirkir nawk ngat a ni khah (Fil 1:17). Peter khom khan a hriet chieng a, “Lalpa leiin mihriem ruot thuneituhai kuoma chun intuklut ro. Thuneina insang tak neitu lal kuoma dam le thil suol thawtuhai hrem ding le thil thra thawtuhai chawimawi dinga lalin a tir sawng lârsaphai thu chu awi ro” tiin roreltuhai laka an um dan ding chieng takin a ziek a nih (1 Pet 2:13-17). Chun, Timothe kuoma khom Paula’n lalhai le roreltuhai ta dinga trongtraia hnipêk rop dingin a’n fui a, chu chu Sandamtu Pathien lawmzawng a ni thu a hril bok a nih (1 Tim 2:1-3). Eini kohran lai hin a tlangpuiin roreltuhai ta dinga trongtrai hi ei uor naw a hoi a, a san um ngei ding a na, ei ngirhmun ei inbi non thra ngot dingin ka ring.

An leh, roreltuhai chu Pathien ruot an ni si chun, ieng leia roreltu suol tak tak an um hlak am ning a ta? Chuonghai thilthawa chun a ruottuin maw a phur naw ding am a ni? Hi zawna hi Rom 9 & 10-ah Paulan a donna a ziek a. Mihriem a siemhai hi chi hniin a thre a, chuonghai chu bêl leh a tekhi a. Ama ringtu le thu zawmtuhai chu a lunginsietna bêl (vessels of mercy) an inchang a, a thu zawm nuom lohai chu a lungsenna bêl (vessels of wrath) an inchang ve thung a nih. A lungsietna bêl amanih a lungsenna bêl amanih ni chu mani ditthlangnaa innghat a nih. Mosie hun laia Aigupta lal Faraw chungthu chu Paulan hieng ang hin a hril: “Hi lei ngot hin ka tungding ché a nih, nangmaa chun ka thilthawtheina ka’n entir theina ding le khawvel po poah ka hming puong dar a ni theina dingin” tiin. Faraw khan a lungsietna bêl inchang nuomna lungril a put naw leiin, a lungsenna bêlpuiah Pathienin a hmang el a nih.

Mosie ruok chu Aigupta lal ina seilien ni sien khom a mihai tranna lungril put tlat mi a ni leiin, kum sawmli zet thlalera beram venga a thang hmang hnung khomin, a mihai thruoi suoktu dingin, Pathienin a thlang nal el a nih. Suonlam siemin a sêla chuh a ditthlangna hmangin a fe tho. Fe nuom tlat naw sien chu, law ngaina um naw nih. Paula khom Juda mi fir, Pathien tieng ngaisakna lungril put mi a ni leiin, a do tak Isu’n a rongbawltu dingin Damaska kotsuoah a man a, a thaw ding thu a pêk a. A ditthlangna hmangin thaw nuom tlat naw sien, law ngaina um naw ni a, lungsietna bela inchang ding kha a lungsenna belah inchang a tih. Pathien remruotna le mihriem ditthlangna hi a fe kop hlak a nih. Pathienin a thu anga ro rêl dingin roreltuhai a ruot a, sienkhom, roreltuin Pathien thu awi loa ro a rel chun a bawsetu chu mihriem, lungsenna bela ama le ama insiemtu a ni leiin, a ditthlangna a hmang suolna chunga maw chu Pathien inphurtir thei a ni nawh. Mi tin hi mani seng thil thaw chunga mawphurtu le a ra siktu ei nizie thu Isu ngeiin chieng takin a hril (Mat 12:37; 16:27).

Zawna olsam deu el, sienkhom don harsa tak ei hmaa ngîr chu hi hi a nih: Rorêltu indik lohai hi mipui lei am thil dang lei? Dawnril Joseph de Maistre (1753-1821) chun, “Tu ram khomin mani phû char sorkar a nei” (Every country has the government it deserves) a lo ti a. Hi hi mipui roinrelna hnuoia lem chu thudik sel ruol lo a nih. Roreltu thra lo le fel lo ei nei chun a thlangtu le sortu mipuiin nasa takin maw ei phur a nih. Ei vote ei zor lem chun suma inchawk sa, nawchizor ei ni leiin a mi’n chawtuhaiin an nuom nuoma an mi kei hriel a ni khomin theida thei ei ni nawh. Silai leh inthuoa tharum hmanga ei vote an mi’n chù thlakpek a, inthuruola ei do ngam si naw a ni chun, thudik le felna dan tranin thrang ei lak ngam nawh tina a ni a, chu chu kristienhai nungchang ding a ni naw a, inhlànna hringa inhlànhai mizie ding lem chu a ni naw nawkzuol.

Chu inkhìna hmol chu hmanga ei inkhì chun, India hmasak tlangram, abikin Manipur lem hi chu Setan rorelna hnuoia khawsa lieu lieu niin a’n lang a, inthlang hun hi Setan ei biek rùnpui hun a nih. Sorkara roreltu le thoktu tu khomin thil thra lo an thaw ding vêng tah neka mani hlawk theina ding a ni phot chun tham lungawi tuma ei inkâu fur el bakah sorkar thil a ni tah hrim hrim chun fanghma dawng faka fak ral le sorkar thu inzaa awi neka hlèm dan ringot zonga ei phihli hi ei nina indik tak hriltu a nih. Elektrik chauh inru loa a hrui chen inrutu, a thlawna telephone hmang ru tum phèt phét le thaw thrak loa sorkar sum, entirnan National Rural Employment Gurantee Scheme (NREGs) sum a thlawna farutuhai hi eini rawi ei ni naw am a ni? Ei khawzawla hmu ding tam tak chu a langa kristien hmêl put, hmu ding vâng tak chu a taka kristien mizie put a nih.

Khuo le venghai laka thaw ding (13:8-10)

Inhlànna hringa Pathien lawm tlaka inhlàntuhai thaw dinga Paula hril nawk chu khuo le venghai hmangai le inhmangai tuona ngot naw chu tu thil khom bat lo a nih. Inhmangaina chun tu poi khom a tawk naw a, dan thu po po zawm le hraw kimna a nih tiin a hril.

An leh, a hma po khan Krista ringtuhai chu Dan khuopna laka an fihlim tah thu hril hril siin, ieng leia hmangaina chu Dan hraw kimna a ni thu a hril nawk tlat am ning a ta? Dan hmanga Pathien an suklungawi thei ta lo chu a nêka zawm harsa lem hmangaina dan hmangin ieng tin am an suklawm thei ta ding? Khuo le veng le mani unauhai chu hril lo, hmelmahai chen hmangai chu thil thei am a ni?

Hieng lai thu hi Rom bung 8-ah chieng takin a hril bakah bung 7:5-6 a chun, “Suol khuop dè mihriem hlui ei la put lai khan chu ei chàkna suol, Dànin a chok tho khan, ei taksaah sin a thaw a, ei ra suok chu thìna a nih. Tu ruok hin chu mi khuop hlaktu chu thisanin, dàn khuopnaa inthoka insuoin ei um tah a; chuleiin, Dàn thu ziek hlui chu zui ta loin, Thlarau dàn thar hnuoiah rong ei bawl tah lem a nih” tiin a lo ziek a. Rom 5:5 a chun “Thlarau Thienghlim a mi pek hmangin ei lungrilah Pathien chun a hmangaina chu a hung buok ta si a” tiin a lo ziek bok a. Isu ngeiin a zirtirhai kuomah, “Thupêk thar ka pêk cheu hi, inhmangaituo ro; keiin ka hmangai ang cheuin nangni khom inhmangaituo ro. In inhmangaituo chun mi po poin ka zirtirhai in nih ti chu taka inthok chun hrieng an tih” (Johan 13:34-35) a lo ti bok a.

Chu Pathien hmangaina (agape), a thlawna ringtu chunga Thlarau Thienghlim hmanga Pathienin a hung buok lei chauh chun mi dang hmangai theina le inhmangaituo theina ei nei thei a nih. Chu hmangaina chun ama hmelma, misuol ei ni lai zing khomin eini intlanna dingin a Naupa a pek a nih. Mihriem hmangaina thla ki chun a mi lainatu le hmangaituhai naw chu a huop phak ngai nawh. Ei pawlhai an ni naw chun zuk hmangai harsa ei ti nghal a nih. Chu umzie chu einiah pawl tranna le hmangaina a um a, Pathien hmangaina ruok chu a um nawh tìna a nih. Ringtu intihai lai hin Pathiena inthoka hmangaina nei mi ieng zat am um ei ti aw? Rûlngânin, “Ka mei sir vai sien, hang chuk hrep lang” a ti anga a lêt tama thungrul châka inhûmru le awna zong dop dop hlak mi ei ni chun, “A thei phot chun nangni tienga bek mi po po leh inrem tum ro” (Rom 12:18) ti châng hi chuh ei tiem kân zie ngai a tih. A remchâng naw po bawkân le hmu hmai chîng kristien ei tam.

Inlusûknaa inthoka tho har

Rom 13:11-14 inkara hin Isu Krista hung nawkna ding hnaizie ni awm tak chu hrilin, “Tu lai thil umzie hi in hriet a, inhai ta dingin thranghar a hun takzet a nih, ei ring tir lai nêk khan tu hin ei sandamna chu a hnâi lem ta si a. Zan hi a bo vâng vàng ta a, khuo a var ding a ni tah. Chuleiin, thim thilthawhai chu bànsanin var thuom inbel ei tiu. Nuomchèna inrui chiri loin, zauthau le indit hmanga um loin, innghirngho le inthîk tuo bok loin, sùn vara um hai angin inzaum takin um ei tiu. Lalpa Isu Kristaa chun inthuom lem unla, in tisa chàknahai chu sukpuitling tum hrim hrim naw ro” tiin Paulan a ziek a.

“A zieka inthokin kum sanghni a hnai thuok ta a, khawvel hlak chu a la tawp el bok si naw a, Paula hin a ringvang thu a khukpui rak el am a ni ding maw?” ti khom ei um el thei. Chu thu zuk hril tâka chun, eini lai kristien sakhuo a hung lut hlima ringnawtuhaiin ringtuhai deusawa, “In Isu-in in ta dinga hmun siema a fèna kha kum sanghni deuthaw a ni ta a, a in bawl kha a hlui taluo ta a, a trawp se vong a, hluo tlak a ni tah teuh teuh nawh” tia nuizat siemnaa an hmang hlak thu chuh lungrilah a hung inlang a. Ringnaa hmu chiengtu Patea-in kum 1920-a ‘Ka ropuina tur leh ka himna hmun’ ti a phuok chun,

Ka thlir ni tin ang, ka thlen hma loh chuan,

A hmangaihna êng leh lawmawm chu;

Miten chu hmun chu hluiin ring mah se,

Ka sawi thei dawn lo, tharin a lang

tiin a thunonah an deuhsawna thu indik nawzie chu a hmang ngat a nih. Chu mita inthok chun Paula thukhawchang khom hi en a ngai.

‘Tu lai thil umzie’ a ti hi khâng hun laia an khawvel inlumlet dan a ni ring a um hle. An hril dan chun, van tieng Isu Krista a lawna inthoka kum sawmlinaah mi thienghlimhai lawr dinga hung nawk dingin an ring a. Kum sawmli hi Judahai hun bi thliek danah hun poimaw, thil inthlak thleng hunah an ngai a, kum bi poimawa ngai a nih. Chun, Isu ngei khomin khawvel tawp hun ding le a hung nawkna ding thu le Jerusalem siet ding thu hi a hril pol leiin hi thua hin thuvuongva a tam hle ding a nih ti chu hisap buoi khom a ngai nawh. Kum 70 AD khan Jerusalem chu suksietin a um a, chu chu Isu thia inthoka kum sawmlina vel char (BC 4-ah a pieng a, AD 26-ah kum 30 a ni a, kum 3, AD 29/30 chen rong a bawl hnungin an hemde a, chu taka inthoka kum 40-na chu AD 70) a nih. Paula kha AD 68 vela thi ni dingin ring a ni a. A dam lai ngeiin Isu hung nawkna kha tlung dingin a beisei vezie chu 1 Thesslonika 4: 15-17 ah, “Lalpa thuin hi hi ka hril cheu a nih: eini Lalpa hung chena dama la um zinghai hin a lo in tahai chu lèkhal naw top ei tih. Lalpa ngei chu, thupêk inring tak le vantirko ropui tak rawl le Pathien kona tawtawrawt ri leh, vana inthokin hung trum a ta, Kristaa thi tahai chu tho hmasang an tih. Chu hnunga chun eini dama la um zinghai hi boruokah Lalpa hmuok dingin anni ruolin sûm lai khin lak tungin um ei ta Lalpa kuomah um kumkhuo tang ei tih” tiin a lo ziek a nih.

Khang hun laia an ring dan zuiin Paula kha lo phungsor metin, a beisei angin tlung naw sien khom, Isu ngeiin a hun le ni chu Pa chauh naw tu khom a hrie an um naw thu a hril kha mihriem hisapna chunga lêng a la ni zing. Inring zinga um poimawzie le inlusuhai chu tho har dinga inchuktirna khom hi da nekin a poimaw zuol deuh deuh a nih. Ringtu inlusu ei tam èm ém. Ei inlusuk dan ei hriet theina dingin a hnuoia hin Baibula inlusu chanchin a hril laia a thren chauh hang tar lang ei tih.

Pakhatna, Jona anga buoina sosang laia ieng dondai loa inlusuk a nih. Pathien tirna pumpel tumin a tlân hmang a, longah a chuong a, him fea inngaiin a in ber ber a. Pathienin thlipuiin a’n hnottir a, longpuhai thlabarin an kei tho a, ama leia thil tlung a nih ti a hriet leiin tuipuiah pei suok dingin a hril a, an pei suok charin thlipui le tuifawn khom a rê nghal a nih. Jona anga khawsa, ei thu awi nawna leia sietna thlipuiin ei insung, ei ram le hnam long namên loa a nuoi pha, sienkhom ngaisak loa in ber ber mi ieng zat am ei um ding maw?

Pahnina, Isu zirtir Peter, Jakob le Johan hai chu Getsemani huonah an zirtirtu lungngai beidonga a’n rùm lai le thrangpui a ngai laiin, an sawl tongkhong ni ding a na, an zirtirtuin mengpui hrâm dinga a hril khomin an imuin a zim a, an meng zo hlol nawh. Chuong lai zing chun an ruolcham Juda Iskariot ruok chu Isu phiertuhai inthuruolpuiin, a hotupa man dingin pheisen ruol a hung thruoi dul dul el a nih. Damlai ni tin khawsaknaa buoi, mani taksa le thlarau khom vêng pei ta lo, trongtrai pei hlol ta lo ringtu ei va tam awm de aw! Chuong ang huna chun a nih hmelma sipai an hung pung khawm hlak chu nih. Inkhawm hun imu thatnaa hmang nek hmanin kohran inlusuk hi a poi sei lem. Kohran mihai ei in bur bur lai hin sukse tumtu kut a chawl naw a, mani mihai lai ngei inthuopui ding zongin a tlan vel thiek thiek zing a nih.

Pathumna, Samson chu ngaingam mutin, hima inngai zingin, a ngaizawngnu Delaila malpui khamin a in bur bur el. Voi tam man tumin an phier tah ti a hriet a, sienkhom a’n tàl suok thei pei leiin hima inngaina a nei a nih. Tritna chu mênah a thlak a, invêng loin a um a, a ngaizawngnuin a sam a chep thlak hmier hmier lai chun a in bur bur a, a hratna thahrui chu a in karin an hmang tah vong a nih. Hima inngaina nei, fimkhur taka invêng loa hmelma malpui khama in bur bur, Samson anga mani hratna, ropuina le hringna chen chân tah leh chân mek ei va tam awm de aw! Ringtu chu sùn le zàna indona zawla um a ni leiin, ngai sukthraa a inlusu charin a ngirhmun a derthawng nghal a nih. Hi lei hin inring zinga um dinga inchuktir ei nih.

Palina, thabo inlusuk thaw a nih. Chu chu Thuvar 24:30-34 le 6:9-11 ah a hril ang thaw ching mi a nih. Zàl met, inhnàr met, kut hmasuia hadam taka in bur bur hai chu pasietnain rukru angin a hung nang thut a, tlaksamna khomin râl angin a hung nangchîng thut hlak. Hi hi thrangthar lai, abikin Delhi tlang le khawpui danga um inchuklai tam tak hripui a nih. Zal huna ieng thaw mumal nei loa meng, meng hun le sinthaw huna inhnâr bur bur hi kansar neka natna trium a ni a, hlawsamna le laihrui inzom an nih.

Pangana, mani in le lo veng him nachang hre loa in bur bur triumzie hrilna chu bu tehlêm tekhi thu, Isu hril ngeia inthokin ei hmu a (Mat 13:24-30). Zanah mi an in vong laiin hmelma a hung a, bu tak an thènaa chun bu tehlèm a hung the a, a tak le a tehlêm chu an hung mawng a, a hung vui chun a tak le a tehlêm chu hriet thei a hung ni chauh a nih. Kohrana khom hin thruoituhai inlusua an fimkhur tawk naw a ni chun ringtu tehlèm an inphûm treuh thei a, fimkhur a ngai èm èm. A tehlêm hang phawi dingin a tak khom phawi sa inlau a um si leiin, bu tehlêm chun hmun ieng angin hluo sien khom loneitu chun phawi a remti naw a, a tawpa raw hmang dingin a sie el a nih.

Eini lai ngirhmun le inzomin hi thu hi hang pot sei deu inla. Inkhawm, kêmping, beiruol, lengkhawm le thil dang dangah zan tin zan tang nu le pa threnkhat chu ei buoi a, ei nauhai enkol hman loin an thû thua um dingin inah ei maksan a. Pathien rongbawla nasa taka inhmanga ei inngai laiin ei nauhai lai Diebolin ieng chi am a lo thlak ti ei ngaituo naw a, ei hung hriet suok meuh chun siem thrat harsa khopa inhnu tieng a lo ni nuom hlak. Hi hi mani insung le nauhai inlusuksan amanih, thil dang inruisan amanih ang a ni a, thil trium tak a nih.

A ieng khom chu ni sien, Isu Krista hung nawkna ding hi a tlung inhma amanih inhnûk amanih chungthuah mihriem prokram a ni tlat naw leiin mihriemin hril sei ding amanih hril tawi ding amanih ieng khom ei nei nawh. A hung inhnu leh mi tam takin sandamna an chang theina dingin a zangaina bàn a phar sei tina a ni el. Ei hriet dinga poimaw chu, sekhon tinin mi tu khomin thlàn ei pan hnai a, nuomin nuom naw inla ei tawpna ni seng inher suok hun chu chel ngir thei a ni naw a, sukhmaw thei khom a ni bok nawh. Ei chàm hun ding bak ni khat dang cham theina pek ei ni naw a, ei hringna chungah mihriemin thuneina ei nei nawh. Ieng huna khom tawp thei a nih. Minit tin ei hmu belh hi insiem thratna ding le thil thra thawna ding hun lawmum ei dong chu a ni leiin in bur bur loa har suok a, hmang hlawk dingin Paula’n ringtuhai a’n fui mol mol a nih.

Nang in innghil, har la,

Mithi laia inthokin tho suok rawh,

Kristan elvar a ti che. (Efesi 5:14)

*About the author: Pu Keivom is a retired Indian foreign service diplomat. This article is dated September 1, 2010, Delhi.

Powered by Blogger.