Halloween party ideas 2015

By L.Keivom, Inpui.com Columnist

HUPOSTASIS

Kum 400 vel liem taa King James Version an inlet lai chun Hebrai 11:1 hi “Faith is the substance of things hoped for, the evidence of things not seen” tiin an inlet a. Hi taka ‘substance’ tia an inlet hi a Grik trong chun ‘Hupostasis’ ti a na. Hi Grik thumal umzie tak hi an hriet naw leiin an buoipui hle a. Grik tronga lekha ziek hluihaia inthoka a umzie hmu suok tumin an zong ngiel a, an hmu zo si naw a. Mihriem indawrna le sumdawngnaa thupui fûn tak nia an hriet leiin ‘substance’ tiin an inlet top niin an hril.

Revised Standard Version (RSV) chun hi chang hi, “Now faith is the assurance of things hoped for, the conviction of things not seen” tiin a sie ve thung a. NIV chun, “ Now faith is being sure of what we hope for and certain of what we do not see” a ti laiin, Jerusalem Bible (Roman Catholic Bible) chun, “Only faith can guarantee the blessings that we hope for, or prove the existence of the realities that at present remain unseen” a ti ve thung a. New English Bible (NEB) chun, “Faith gives substance (assurance) to our hopes, and makes us certain of realities we do not see” a ti bok.

Ei Baibul hmang lai chun, Lusei tronga mi a ngiel a ngana inletin, “Ringna chu thil beiseihai um ngeia hrietna, thil hmu lohai hrietchiengna a nih” tiin sie a na. Delhi Version-a chu “Ringna hi ei beiseihai hriet chiengna le ei la hmu naw hai hriet fiena a nih” tia sie a nih. Chik taka a Grik thumal umzie ei bi chun, Saptronga inlet le eini tronga inlet a ieng ieng khomin a ang chie a kawk phak naw vong. Hi hi thu inlet a khirkhanna le buoithlakna tak chu a nih.

KJV an inleta inthoka kum 300 hnung daiah Israel ram hmar tieng tien laia khuolbuk hlui, pilvutin a nel khum vong tah chu hnuoia inphum thil hlui dapa cho suoktu pawl arkhialawzis (archealogists) haiin an hmu suok a. Chu khuolbuka chun thir thingrem chikte an cho suok a. Hi thingrem sunga hin lekha poimaw tam tak a um a, chuonghai chu Roman mi, nu hausa le neinung pakhat ta a nih. Ama nu hin Israel ramah in le lo, hmun le hma tam tak a nei a, chuong lekhahai chu a thil neihai chu a neitu ngei a nizie hriltu le sukchiengtu a nih. Lekha phek tina chun a phek tontir lu tieng ‘Hupostasis” ti an ziek vong a. Hi hi Saptrongin ‘title deed’ an ti a. India rama ruok chu, Jamabandi ei ti a, chu lekhaa ‘PP’ ti inziek a um chun ‘Pukka Patta’ tina a nih Chu lekha neitu chu a ram neitu a ni a, kum hluna a ram neitu tak tak ruok chu Sorkar a ni dai thung a nih. Khaw lai rama khom a ram leilung po po neitu le chu chunga thuneitu tak chu Sorkar a nih. Kong danga hril chun, Jamabandi chu sorkarin a ram hluo thei dinga mi tu khom phalna a pekna lekha a nih. Chu lekha chu a nih Grik tronga ‘Hupostasis’ an ti chu.

Chu tak chu Hebrai ziektu hin ringna hrilfiena dingin a hmang a nih. Chuleiin, ngun thlukin hang bi inla, a hmaa ei hril tah ang khan, Saptrong le eini tronga ei inlethai hin a umzie an phur suok nawzie chu hre chieng thei ei tih. Hi hi a nih, thil inlet harsatna êm êm chu. A umzie ei hriet si, ei tronga thu mal intlukpui um si lo a um treu a, chuonghai chu a umzie kawk hnai tak dinga inlet a ngai hlak. Chuleiin, sorkar trongkam hmangin inlet inla chu, “Ringna hi beisei ram hluo theina pukka patta (jamabandi) a nih” ti ni mei a tih. Sorkar chu a ram sunga ram po po neitu a ni angin, Pathien ram/van ram neitu chu Pathien a na, chu ram ei hluo theina patta um sun chu RINGNA a nih.

Kum 2003 khan kum sawmhni liem taa ka in hmun inchawkah dawr hmun ding kan bawl a. Ka um sungin a ram khom a tharin kan inkhitir nawk a, patta pahnia lo um chu a tharin patta pakhatin ka’n siemtir bok a. Hi hmun neitu nina patta chu ka hminga um a ni leiin, kum sawmhni zet ka um naw sung khomin tu khomin an mi hung inchupui naw a, dawr hmun ding kan bawl khom an mi khap thei bok nawh. A san chu “Hupostasis” neitu ka ni tlat annawm. Chu thil le ringna leia van ram hluo thei a ni thu Hebrai ziektun a tekhi hi a fuk top a nih. Ringna neitu chun matheiloin van ram a hluo ngei ding a ni si a.

Hi ei thil hrila inthoka inchuk ding dang pakhat chu, a kawkzie anga Baibul hi inlet thrat pei a trulzie a nih. Eini rawi, abikin thrang hlui tieng, Baibula sunhang pakhat khom inhmang lo dinga a hril kha, a tira Baibul an lo inlet kha thlak thei lo ding anga ngai nuom pawl ei um bakah, ei lo baihat ta sa naw ang deua inlet a a um chun Setan kut inrolna ang hiela hril nuom el pawl ei um a, a poi ngot el. Hi lungril hi bansan ei tiu. Baibul hi ei bi chieng po leh, tuta ei thil chai ang hi a tamzie ei hmu suok deu deu a, inlet thrat le siem phuisui pei a trulzie an lang deu deu bok. Chuong laia pakhat chu Thuhriltu bua a thu chîk, voi 37 zet a hmang, thu inlar deu, Saptrong khoma an inlet fuk chie lo, eini tronga ‘teplohai teplo’ tia ei inlet, Hebrai tronga ‘Hebel’ ti hi a nih. Chu chu a hnuoia hin a hranin hang chai nawk ei tih.

HEBEL

Genesis bung khatna ei tiem chun, Pathienin ni ruk sunga a thil siem tinrenghai chu a en a, thra a ti hle thu voi sari top a chuong a. Thra ei ti thil chu ei lung sukawitu a ni hlak. Ei lung sukawitu thil rêng rêng chu ei ngaizawng amanih ditzawng a ni ngei hlak. Krista ngaizawngtu Pastor Thangngur chun,

‘I hmelah lawmna kim a um’ an ta,

I trongbau suok khom chu a thlum khuoi angin;

I mi hîpna i hmel ditum,

I trongbau suok thlum tak leh chun,

Aw hmu le hre ve dingin ka hung a nih

tiin hla mawi takin a khek suok hiel a ni kha. Pathien khomin a thil siemhai kha mawi a ti hle a nih. Chuong ni naw sien, Genesis ziektu nia hriet Mosien bung khat sungah thu pangngai ngot voi sari top a hril non ring a um nawh.

Ei Baibul hmang laia bu 21-na ei hang tlung ruok chun, Thuhriltuin ni hnuoia thil po po hi, eini tronga ei inlet dan chun, “teplo, teplohai teplo” a mi ti faipek vong bakah voi 37 top a hril non a nih. An leh, ni hnuoia thil um po po, Pathienin malsawmna tinrenga a’n khum le mawi a ti êm êm hai le chuonghai po po chunga thuneitu dinga a siem mihriemhai, Davida ngeiin,

I kut suok thangvan sanga,

Sorthla siar i’n nghathai,

Thlira ka dawnkhawl changin,

Hringmi hi iem ni hrim a,

I hriet fuk lop lop el ni?

Hriem nauhai khom iem an na,

I ngaisak em em el ni?

Angel hnuoi thetah siein,

Ropuina le chawimawina,

Tonlairang i’n tontir a.

I kut suok po po chungah

Lalin anni i siem a,

An ke hnuoiah i sie vong:

Beram le bawng ruol po po,

Ramsa le chungleng vahai,

Tuipuia nga chi tinreng,

Thilhring chi tinrenghai leh

(Sam 8:3-8) ti hiela a lo insampui le mihriem hringnuna a thilthawhai po po chu “teplo mei mei” a ni el thei ding am a ni?

Teu lo e! Teplo mei mei khom ni lo, teplohai teplo dingin Pathienin khawvel le a sunga thil umhai hi a siem ring a um nawh. Ni khom ni bok naw nih. Chun, chuonga teplo mei mei hai ta ding chun Pathienin a Naupa tir naw top a tih. Mihriem hi Pathienin ama angpuia a siem a ni leiin a mi ngai poimaw a, a lung lairil kham zingtu chu ei nih. Mihriem hringna hi a hlu a, thil teplo mei mei a ni naw leiin a Siemtu thu loa lak el a phal naw a, Dan Sawm a pek khomin, “Tuolthat naw rawh” ti hi a chuong ngat a nih. Hringnun hi thil teplo mei mei a ni nawh; thil tep (?) po po laia tep(?) tak a nih.

‘Teplohai teplo” tia ei inlet hi Hebrai trong chun “Hebel” ti a ni a, a umzie tak chu “thuok, sûm, romei” tina a nih. Tui a hung so a, a khu a hung suok a, boruokah a’n zam ral nghal el ang hi a nih. Jakob lekhathona (4:14), “In hringna chu iem a na? Sûm sawt naw te hung inlang a, bo nawk el ang hi a ni si a” a ti ang le, Davida inpakna hla (Sam 144:4) a,

Mihriem hi thuok ang chauh a na,

A dam sung khom hlimthla anga

Ral nawk el hlak ang hi a nih (Delhi Version)

a ti ang kha a nih. “Mihriem hi thuok ang chauh a na” ti hi ei Baibul hmang lai chun, “Mihriem hi ieng khom ni lo ang a na” tiin sie a na, “ieng khom ni lo ang” ti umzie ruok chu a hrie ei vang hle ka ring. Hausa si, hausa lo anga um ti ang deua poimaw si, ieng khom ni lo anga um tina hlak chu niin a’n lang bok si nawh. Hieng ang trongkam hmang hi ei Baibul lo buoipui hmasatuhai chemkalna zawng am a ni ding, an hmang rawn em em a, an hmang a nih ti hrie khom an um naw a ni el thei.

A ieng khom chu ni sien, thu inlet hi a hautakin a buoithlak a, fimkhur le inring zing a ngai. Trong pakhata inthoka trong danga Baibul inlettuhaiin thaw dan an hmang tlangpui chu Saptrongin, functional equivalence (FE) an ti a, chu chu a thu kawk phur suok dinga inlet tina a ni tak. Chuong ang chun a umzie kawk dinga an ngai tak hmangin, King James Version (KJV) buotsaituhai chun ‘hebel’ ti hi ‘vanity of vanities’ tiin an inlet a, chuong ang chun Revised Standard Version (RSV) chun an hmang ve el a. New International Version (NIV) ruok chun, “utterly meaningless” ti a hmang a, Jerusalem Bible (JB) chun “sheer futility” a ti ve thung a, New English Bible chun “emptiness of emptiness” tiin a’n let. Hmar tronga a umzie tlangpui chu ‘teplo, umzie bo der, thil thlawn hulhuol, thil kawrong, fûn bo, a ruok’ tina a ni deu tak. Tu lai tronga “I boruok top” ti hin a hrilfie takin ka hriet hmán hmàn.

Chîk taka ei bi ruok chun, Saptronga atu inlet khom hin ‘hebel’ umzie tak a phok phak naw a, a umzie an hriet anga an hrilfiena ni tak lemin a’n lang. Thuhriltu hin mihriem hringna chu ‘thuok’ leh a tekhi a, chu chu Saptronga ‘metaphor’ an ti hi a nih. Hnam tinin thil ei hril pha mani tronglamkei ei nei a, chu chu ei kalchar le inthlung tlat a ni leiin, chuong ang trongkam ei hmang pha chun ei thil hril tum kha a ngaithlatu le tiemtu ngaituona mitah a chieng êm êm el a nih. Israelhai chun an ram inhoizie hrilna dingin, ‘nenetui le khuoizu luongna ram’ ti tronglamkei an hmang a. A ngiel a ngana lak ruok chun, nenetui le khuoizu luongna ram chu tho le thilhring dang dangin bawm lut lut an ta, a rim sein thu vut vut a ta, por inthluok a ta, an lampui khom innâl bok a ta, chengna tlak hrim ni naw nih. Amiruokchu, ‘nenetui le khuoizu luongna’ ti chu metaphor a ni leiin ram le hmun ‘hnienghnar’ le inhoi tina el a nih.

Thuhriltu hin hringnun hi teplo le umzie nei lo a ni thu a hril naw a, ni khom a ni bok nawh. Hringnun hi a hlu a, thlakhla lo anga inpawt inpawthai khom hi thi rin pawla mi an ni nuom khop el. Hringnun anga hlu a um nawh. Damna ding chun nei po po khom seng ei inhuom deu vong a nih. Chuleiin, hringnun hi ‘teplo mei mei’ amanih, ‘teplohai teplo’ ei ti zat hin khêl ei hril a nih. Thuhriltu hin hringnun tawizie, ‘thuok’ ang chauh a ni thu, thil ieng khom hin an dai sawt nawzie le nisa hnuoia thilhai hrim hrim hi kum hlun tling zo hrim an um naw thu a hril lem a nih. Ei inthuok zo chara ei inthuok suok thli chu eini thua chel thei loa boruokah a’n zam ral nghal angin, hringnun khom hi eini thu ni loin, sawt naw teah a tawp a, chatuon boruokah ei inzam ral hlak a nih.

Hringnun hi ‘thuok’ ang chauh a ni thu hrilfiena dinga Jakob (4:14) le Sam (144:4) ei tar lang tah bakah Job (7:7), Isai (40:6-8) le Isu Krista thu hril (Mathai 6:25-34) leh khom tuta ei hril hi pawi kawm thin ang an nih. Hringnun hi hlu hle sienkhom hnuoia a cham sung dinga ruot chu thuok (hebel) ang chaua tawi a nih.

HPC(D) Designated Camp Assam.
Pic by: Joseph V Tuolor
Assam: Ni 24 January 2014 khan Retzawl hmunah HPC (D) chun Designated Camp hawngna le Rising Day lawman hunser ropui takin sun le zan programme siemin an hmang. Hi hunser a hin NCHAC CEM chu khuollien niin Camp hi hawngna a nei a, retaining wall le tui a pawimaw chu sawrkar a’nthawk a’n hma tieng hmu thei dingin a tiem a, chu chau chu niloin a sung a thuomhnaw le hmangruo lakna dingin cheng Nuoikhat (1 Lakh) pek a tiem bawk. Hieng hai bak a hin hnam ta dinga a thawthei popo thaw dingin a’n tiem bawk.

Clanton Engti, MLA Pu Biren Singh a naupa khawm hungin thu hrilna a nei a pawisa sum iemanizat hung thaw dingin a tiem. 



Hmar Inpui General President, Dr. John Pulamte, NCHAC Chairman Pu Ngamrothang, Pu Fleming Rupsi EM, Pu Laltlansang Hmar EM, Pu Khawvelthang Hmar MAC, Pu L Hlima Keivom, Hmar Inpui, HYA, HSA, Hmar Arasi, Khuotin Gaon Bura/ Headman hai le Organisation dang dang a’nthawk a mi fielbik hai fekhawm a nih. Zan hun hi HPC(D) Nite tiin hlasak thiem le lam thiem tak tak haiin inawiin ennuom an siem a, thu thatak tak hai hril ani bawk



Inauguration of HPC(D) Camp at Retzawl, Assam.
Pic by: Joseph V Tuolor.

By L.Keivom, Inpui.com Columnist

Lalpa, rul ka nuom che,

Ka nun le êng pûk chu.

-Upa Ngama

Saidan khaw mi Upa Ngama chun Lalpa thrang loa a hun a lo hmang ral tah po po chu a sui kir a, poiti le insîrin a awm a dom vong vong a. ‘Takchapa’ tia thrang khomin sekhon khat khom a kei kir thei ta nawh ti a hriet a,

Hun fe peihai, Lalpa loin,

Khaw lai am an tlung ta a ?

Kìr ruol loin muol an liem tah,

Hun la umhai iengtin am hmang ka ta?

tiin hla mawi le ropui takin kum 1945 khan a khêk suok a. Hi hla hi kum sawmruk nêka upa ni tah sien khom sak a la hlaw zing chauh khom ni loin, hnama ei dam khawsuoka, ei sakhuo khom ei la chel zing phot chun, a la ropui deu deu ding a nih.

A nih, mi tu khom Krista leh an intuok phaa an nuna thil hung tlung laia pakhat chu hun hlutzie le hun an lo hmangthai mei meihai kha zuk inpâma insîr ngawi ngawina lungril put a ni chu tie! Kong dang zawnga hril chun, hringnun tawizie dawnkhawl nachang an hung hriet a, thil thra thawna ding hun lawmum peka an um an lo hmang riral mei meihai kha an inpàm a, thil thra thaw dinga inhawmthawna lungril an hung put nghal hlak a nih. Pathien leh inzomna nei taphotin hun hlutzie le inpâmumzie an hriet chieng hlak. Chuleiin Upa Ngama khomin, “Lalpa rul ka nuom che, ka nun le êng pùk chu” tiin a khêk suok a nih. Isu intuokpuitu dang Zakai khomin, “Ngai ta, Lalpa, tuta inthok chu ka sum zâtve pasiehai sem ka ta, tu thil khom indik lo taka ka lakpek chun a lêt liin rul ka tih” a ti hrim a ni kha. Pa dung tawi le chèmbe ni sien khom Isu a’n tuokpui hnung khan chu a dung tawina hrimin thû a phur ta nawh.

Kan makpa Upa Ngama hming zuk sàm tâka chun lung hlui a sukleng vong vong a. Chuleiin, a chanchin tlawmte hang tar lang vak ei tih. Saidana kan in hmar tienga um, huon dai intrawm kan ni a. Pa zâng inkùl khauh, rawl thâm chât el, dumziel hè, chêr khen khon, fiemthu thiem le trongkam thiemna tieng chu ‘Ka pu tuk’ ti ang khopa a piengpui hrim a nih. Dier khom ama hi a kei sawt pawl tak niin ka hriet. Thuhril a thiemin a thu a hring a, mi sermon haw ve loa ama awma inthoka suok thu tharlâm phu suok hlak mi a ni leiin sawt tak a hril khomin nghok tik a um thei nawh. Hmar Hla Suina ka buotsai lai a chanchin indon dinga ka pan hlak bakah ama ngeia ziek dinga ka phût angin kimchang takin a hung ziek a. Chu le kum 1960-70 bawr vela hrang hlui la damhai chanchin anni kut ngeia ka’n ziektirhai chu hnam ro hlu an nih ti hrein indoi takin tu chen hin ka la kol thra a. Hieng hla phuoktu, mi hmasahai laia hun hlutzie le pamhmaizie hlaa hril rawn tak chu Upa Ngama niin ka hriet.

Upa Ngama hin a hming tak nekin a nau lutir hming chawia ‘Singhleipa’ tia hriet le ko duot a hlaw lem a. Ama hi Watkin Roberts-in Senvona gospel meiser a hung sit lut kum 1910-a Taithu khuoa pieng le a hnunga a’n pèmna Parbung khuoa a naupang laia lekha inchuk a nih. Ziek le tiem dan a’n chuk hnungin sikul a chawlsan a. Parbunga a’n pèm hnungin kristienah a’n pek a, sienkhom sawt riel loin a tluksan a. Pipu dana thangsuo tumin bu le sa ineina ding tiin siel a vai a. Hausak tumin Thanlon-ah dawr dam a siem a, sienkhom a thaw zom pei naw leiin Parbungah a kir nawk a. Butukhuonglawm dam thaw tharin, a thuneitu tak ‘Lawmlaisa’ an tia dam a thrang a, sùn le zàn zu inruiin a khawsa hlak a.

Kum 1939 khan a nauhai pathum le a nuhmei leh Pastor Thangler kutah baptisma an inchang a. Chu hnung kar khatah a naupa Singhlei, Taithua a puhai ina um chu thruoi dingin a fe a. Sunbu fak khopa Parbung tieng a hung kir chun lampuiah rawlin mi suol a nizie le Pathien ta a nizie a hung hril a, hlimna hril thei loa thuomin a um a, mitthli pumin Parbung a hung tlung a. Chu hnung chun a thil nuom zawng po po a hung inthlak danglam a, mi pieng thar a lo ni tah a nih. A kum nawk 1940-in hla a phuok tran a, KAN SIENGNA THIM LAL KULPUI ti chu a hla phuok hmasa tak a nih. Hi kum bok, patve hun laiin Hmarchamuolah a riek a. A hun liem tahai hmang loa a lo hmang ralhai chu a sui kir a, a’n pàm êm êm a,

Hun liem tah hnung chu a pâm an ta maw Lalpa!

I hmangaina leiin ko kîr thei ka ti’m?

‘Ko kîr thei lo e, ka nau, hun liem hnung chu’

tiin poi a tizie hlain a phuok a. Hi hlaa hin kha hmaa Diebol hmangruoa a lo thrang leia a’n sîrna thu le Pathienin a hung thlamuongna thu chieng takin ei hmu a. Chu hmangaitu ditsakna kut chu chel dingin thu an tiem tah hrim a nih.

Thina thim hnuoia a’n thrung laia a lungrila ‘pielral khawfing hung chat’ chu hla chaua puong suok loin khaw hrang hrangah puong dar dingin a’n zin suok a. Trongtraia mi sukdam theina khom 1942 khan a chang a, sienkhom sawtnawte hnungah lakpekin a um nawk a. Kum 1943 chawhmain mang mak tak a nei a. Mi pahni hin kelchalte keiin a tuolpuka an hung thlung a hmu a. A hei indon chun, “Lalthangpain, ‘Kei hlak ka um ta naw ding a ni si a, hi kelchalte hi Singhleipain hung kol ta lem raw se, hang pe ro’ a ti a nih” tiin an hril a. A zan nawk chun a bauah hmul tam deu el a lo mawng a, inhmaw takin a hang pot leh a tam lem a hung mawng nawk pei a. A mang lawk ang hrim hin Pastor Thangngur (Lalthangpa) chu kum tawp December 20, 1943-ah a thi a, hla tienga a kalbi lo rem tah chu Ngama chun hung sunzomin, a baua inthokin hla tam tak a hung put suok hrim a nih.

Kum 1944-45 khan Lungthulien ram Kawnpuiah a va’n bawk a. Ama ngeiin, “Hi kum hni bawka ka um sung hi hnuoi ka hluo kum sung po poa chu hi sunga ka sipna le ka lawmna hi a hma khom khan a hnung khomin a um ta naw hrim hrim a nih; vanchanglang khuo an ti ang pawl a nih. ‘I hnung tienga i umna hlui po poa khan i um nuomna lai takah um nawk thei la, khaw lai tak am um i nuom a?’ mi ti hai sien, ‘Kawnpui bawka khan um nawk ka nuom’ ting ka tih. Ka bawkte chu a dung hlam thum le kiuthle, a khang hlam hni le kiuthle, a lieng chu inji thinga ka khit de a ni a, a ropui naw hle a. A mi umpuipa a thra a, in ka hluo lai po poa chu in inhoi pakhatna a tling tak a nih” tiin a hril. Hi kum hin a nun hluihai sui kirin, hmang loa a lo khaw ralhai chu a ngaituo a, a’n pàm a,

Hun fe peihai, Lalpa loin,

Khaw lai am an tlung ta a ?

ti hla ropui tak hi a phuok hiel a nih.

Hi hlaa hin a hun sei lem a hmang ral hnung, a hun lèr tieng nia a hriet hnunga hringna thar amaa par anga hung vul chu lawma a hlim thu a hril laiin, hun liem ta hnung hmang loa a lo hmang ral mei meihai chu a’n pàm êm êm thu a hril bok a. A ‘nun le êng pùk’ chu thlarau thrangpuina zarin a hmun lia rul a nuom a, inhawmthawna lungrilin a sip a. Hieng ang lei hin rongbawlin hmun tinah a’n zin suok a, hla ropui tak taka thuomin a um pei bok a nih.

Hi hla a phuok hin kum 35 mi chauh a la nih. Sienkhom, a hun sei lem a hmang zo hnung, a hun lèr tieng niin a ngai a, chu chu a hlaah chieng takin ei hmuh. Hieng hun laia India rama mihriem dam kum pangngai chu kum 30-35 vel a ni hrim a a nih. Tlangrama rimsi taka thosi, thrangthrâm le invot kara natna tinreng tlakbuok hnuoia kum tluona hling le hrâm bul insuolpuihai lem chu an hringnun a tawi zuol a. Khaw hrang hranga thlan muol hang fang inla, lungphuna an kum zat an ziekhai hi hang bi inla, kum 30- 40 inkara muol liem deu vong an lo nih. Chuleiin, a hun lèr tieng tlung taa a’n ngai hi thil awm hrim a nih.

Chu thu, ‘hun lèr tieng’ zuk hril tâka chun kum sawmnga deuthaw liem taa D.M.College-a ka kai laia English hla phuok thiem P.B.Shelley hla A Lament ti ka baihat ka zuk hriet suok chu tie! Shelley chu kum 30 chauh (1792-1822) a dam a, sienkhom English literature a hring sung chun a hming le a hniekhnung maksanhai hi bo ngai naw nih. Kum sawmthum a tling hma khomin a hun lèr tienga chuong a ni tah ti a hriet leiin,

O World! O Life! O Time!

On whose last step I climb,

Trembling at that where I had stood before;

When will return the glory of your prime?

No more-Oh, never more!

Out of the day and night

A joy has taken flight:

Fresh spring, and summer,and winter hoar

Move my faint heart with grief, but with delight

No more-Oh, never more!

tiin, lawmnain an trinsan tak thu dam, sik le sa inthlak danglam chun hlimna neka lungngaina an hung phur lem takzie dam le a vanglai hunhai chu an hung kir tah naw ding thu dam mawi le rienginko takin hlain a lo insam suok a ni khah. Hi hla hi ka tiem zatin ka lung a sukno naw thei nawh.

Sienkhom, Upa Ngama-in a hun sei lem a hmang zo hnunga hun lèr tienga a nuna Krista a hung vul thu a hril ruok hi chu P.B Shelley hla anga sùnna thu ni loin lawmna thu le inhawmthawna thua sip a ni lem. A nun le êng pùk chu lawm taka a let lia rul dinga a’n tiemna chu Pathienin a don a, hi hla a phuok hnung hin kum 37 zetin a dam kum a la sukseipek a nih. Parbunga inthokin Rengkaiah a’n pèm a, Rengkaia inthokin Saidanah a’n pèm nawk a. Leilet thra a bengbel hnung chun fak le dawnah a hung phuisui ve ta a, lo sin thaw tienga inhmang loin a hun awl tam lem chu Kailamhnuoi le Kailamchung biel hrang hrangah thuhrila inzinin a hmang thei tah a nih. Chu ruol chun hla thra tak tak amaa inthokin a luong suok a, chuonghai chu voisun chena ei sak nghok thei lo hla an la ni zing. Hla a phuok tam tak hi a thu le thluk a ruola hung inlang an ni leiin, a phuoktu ni loin a ziek thlaktuah an ngai a, ama ngeiin, “Secretary-a thrangin kan ngai lem” tiin a hril.

A rongbawlna a hlawtling vanglai takin, Lal Davida ang khan Phulpui khuoah ngalri phêngphet an ti angin nunghak lakah a tlu a, kohran phuorna chen a tuok pha a. Mani insukhlum hiel nuom khopin suolna tinreng khurah iemani chen lutin a’n tàl buoi a. Khanga inhawmthawa a hun sei lem hmang zoa inngai tah khan a kum tlawmzie suonlamin,

Theina ieng khom ka nei nawh,

Ka kum khomin a dai nawh;

Hmingsietnahai tuor zo

Hmel khom ka la put nawh;

Ka phur a rik taluo, ka Lalpa!

tiin a key a thlak danglam nawk dai el a nih. Ringtu fel le suongum tak tak khom an sir inphet a, suol bawiah an tlu lut pha chun an hmel siet le hemna inkhumna dinga an dap hmasa tak chu suonlam a nih. Adam khomin Eden huona ama inhril hlîpna dinga hmangruo a dap hmasa tak chu suonlam a ni kha. A hming khom hi pangzatum ka ti tlat chu tie!

Hienga a khawsak hnung hin 1953 kristmas tuk khawfing chat ruolin a lungrilah harna khawfing a hung chat a, “Misuol dum tak a varna chu, Kalvari thisen hlu a nih” ti hla hin a kei tho nawk tah a nih. Har tharna hung dong zui peiin Kohran Upaa namnghetna khom February 7, 1971 khan a chang tah a nih. Ama hi pa huoisen le lêmderna nei lo, a tlak nawna khom ip dêr loa hlaa inzawt ngam a ni a, a hming a put indik khop el.

Kan inhmu nuhnung tak chu kum 1981 kum bul khan a nih. Chuong lai chun Saudi Arabia-a kan um lai a nih. Kum 1980 kristmas hmangin Churachandpur-ah kan suok a, Sielmat PMS Bungalow-ah kan innghat a. Ka lekhabu buotsai ‘Hmar Hla Suina’ khom sut zo a ni tah leiin January 31, 1982 khan Sielmat Christian High School-ah chuong laia Manipur sorkara Minister (Agriculture) Pu Ngurdinglien chun a tlangzar a. Hi trum hin Tuithraphai Hmar khuo tina inthoka mi poimaw le challang chu an kim vong ti thei khopin an hung thra a. Upa Ngama khom phûr êm êmin a hung thrang ve a. Ka lekhabua hin Pastor Thangngur ti loa chu mi mala hmun hluo rawn tak a ni leiin a lawm a. “Ka thlan chunga lungdaw neka lungdaw poimaw lem le hlun lem ding i mi dawpek leiin hamthra ka’n ti takzet a, ka lawm bêk bêk a, Pathien hmingin lawmthu ka hril che. Lal ram ta ding le ei ram le hnam ta dinga thil nasa tak thaw pei dingin Pathienin vengin malsawmnan vur pei raw se che” tiin lawmthu le malsawmna thu a mi’n hlàn a. Kan inhmu nawk hma, November 22, 1982 khan muol a mi lo liemsan tah a nih.

Sienkhom, hla thra tak tak a mi maksanpekhai leiin hnama ei dam khawsuok sung chu a hming le a hlutna rè ngai naw nih. A bula inthoka ei hla thur suok hi lungril taka sak a, kum thar phek ei phok trana inthoka mi tinin, “Lalpa rul ka nuom che, ka nun le êng pùk chu” tia ni tina a tak taka ei nun ngeia Lalpa thratna hi a lêt lia rul dinga hma ei lak seng chun, Gospel Centenary kum khel tieng hi kum vangnei le hlawk tawpkhawkah inchangtir ei tih. A lêt lia thil thra thawa Lalpa thratna rultu chunga chun Lalpan a tlawm takah a lêt rietin rul ngei a tih. Inchuklaihai khom, Lalpan thil thra thawna dinga hun hlu a pek tawl hi kum dang anga hmangthai mei mei loa Ama chawimawina le ropuina dinga a lêt lia rul tuma lekha an tiem lêt li an tiem phot chun, kum hmasa nekin a lêt liin hlawtling lem an tih. Chu nêka New Year Resolution thra lem le ropui lem chu um naw nih.

Tiemtuhai po po kum thar 2014 chibai vochuom ka buk cheu.

(Zalen-Gam Politics, Zogam Politics, Sinlung Politics)

By Lalthangsang Intoate

Siemtu Pathien chun, Leilung le a sunga thil um popohai a siem ding khan khawvel tawp chena a kutsuokhai um dan ding chu alo riruong sa diem a nih, ti chu Bible thu chik taka bi tuhai chun an hmusuok thei ang bawkin, vawisunnia Sinlung-Khul suok Zohnathlak Chin, Kuki, Mizo, Zomi le Hmar hai hin ieng ang thil khawm lo tuok inla, ei chunga thiltlung ding renga Pathien ruot a nih, tia ngai theitu chu mi-vangnei ei ni pei ding chu a ni ta hi. Chuleiin, Delhi mipui hmangaituhai le Sinlung-Khul suok mipui hmangaituhai chetdan in ang lo na lei hin, Delhi mipuihai chu inhnarna ding san ei nei bik chuong naw a nih.

“Ei ram le hnam hmasawnna ding chun a hrana rorelna hi a pawimawtak a ni a, chu thil chu ei hmutheina dingin i thawthei tawk tawkin i lo thang ve thei ding am?” tiin, Sinlung suok Zohnathlak Chin, Kuki, Mizo, Zomi le Hmar mipui Manipur-a cheng mimal tin kuoma hin, indawnna hei siem ta ang inla chu za a za in, “Thei e!” ti hi an dawnna ani ngei ding a nih. Sienkhawm, chuong sa khawm chun, vawisunni chena ram le hnam hmangaia mani hringna bawta silai put mek tuhai hin, mipui zaa za haiin ei i dit le ei mamaw em em, ral le sahrang laka khawm zam lova ei pi le puha’n an lo hluolum, tawngkam ngei khawma intim der lova, “Kan pi pu ram” ei ti meu a khawm chun, thu neina pumhlum chu ei nei thei der dal hi thil mak a tling takzet a nih.

Sawrkar sin popo laia sum-le-pai hlepruk awlsamnatak le sum tamnataka hril, Indian Revnue Service (IRS) sin chu kum sawm chuong lai lo thaw tah nisienkhawm, inn hlak Flat hnuoihnung pawl taka khawsa, motor hlak car laia hnuoihnung pawl tak chu hmang hlak, India politics bawlhlaw tak el tah chu hmunphi’n insung hmunhnawk phitfai ani anga phitfai tumtu Pu Arvind Kejriwal chu politics-a an chawmlutna kum khat le a chanve vel ding chauin, India khawpui tak Delhi Chief Minister thungpha a chun 28th December 2013 khan alo thung ta a nih. Pu Arvind Kejriwal chu a nun lo hmang danhai ang hrimin CM ani le inruola a sin thawhai chun, India ram elchau ni lovin ei chengna khawvel hi a nghawr a nih.

Delhi political boruok hem danglamtu party, Pu Arvind Kejriwal keihruoi pawl Aam Aadmi Party (AAP) chu ei khawpui Lamka sung a ngei khawm Manipur pumpui huopin indin/phun a hei ni nawkna peiah hin ngaituona chu pek naw thei an naw a. Kawngkhat ngaiituo chun AAP sukmuolphotu amanih annawle, ei hnam sukmuolphotu hi ei ni lem el theina lai a um a nih. Asanchu, revolutionary movement thaw meu siin, vawisunni chena inthuruolna lampui hraw thei der lova mipui zaa zain ei i dit le duthusam ram chu tlung thei lova ei hei um elna hin ngaituona chu a sei naw thei naw a nih. Pu Arvind Kejriwal le a thawpuihai chu an thiltumah an chieng em leiin, lalna an chang le inruolin an thaw dingah an inbur hmak a, CM quarter, Minister quarter tihai hluo kher lovin khawlai hmunah umin chenghai sienkhawm, sawrkar department tin chun anni thupek chu an zawm tho tho ding a nih ti an chieng a, an thaw ta ngei bawk a. Chuchu anni sukhrattu le suk hmingthangtu ani nawk ta pei a, “A nei taphawt chu pek belsa ninga tih” ti ziek ang khan, India ram pumpui chungah hin ro la rel nawngan tih, ti chu tukhawma an ti thei bik ta naw a nih.

Ei ram a ruok chu, revolutionary movement thaw mek ei ni ang hrimin, MP, MLA, MDC, VA inthlanghai a chun, selection / support thaw khawm chu a pawi nawna lai a um ruol ruolin, sienkhawm, ei select hai le a select tuhai hin mipui chanvohai chu ei insem zo lem hiel mani aw… tia ring hieltu ei um el ta hi a pawi hle a nih! Ei select hai hlak chun, sawrkar quarter hnawl chu teu lo, a kawp athuoa hluo khelah mani mimal chengna ding in ropui tak tak el chu an bawl tluk tluk bawk! Security guard hnawl hlak chu teu lo, a tam thei ang tak vengtu nei chu ropuinaa ngai lem tu hlak ei tam! VIP culture suk bona lungril nei chu hrillo, VIP light tar sen ver ver chu incheina ang hiela nei hlak ei tam! Selection thawtuhai hlak, select-a um hai chu ram le hnam ta dinga hmangruoa hmang ngaina hrietlo chu hril lo, mani siem lal hai chu mani hnuoi Pathien ang elin ei ngai el man ta aw… ti dinga um pawl ei um bawk! Hnam revolutionary party inti meu siin select a umhai ngaidan le state sawrkar le central sawrkar policy programme siem taphawt chu a ngielangana zawm tu ei um hlak bawk a nih.

Tuhin, India mipui le khawvelin a i thlir mek, India khawpui tak Delhi-a roreltu AAP chu ei khawpui Lamka ah meu khawm Manipur pumpui huop Manpur State Unit chu phun alo ni hiel nawk bawk. AAP thuoituhai hin KNO le UPF hi an biek thiem hlau chun , AAP chu MP neisa ti thei ni hiel a tih. Amiruokchu, mipui vote tlak phal lova ei in tling tir hlau chun Pathien chu hril lo, Pu Arvind Kejriwal ngei khawm hin a lawm chie ding am aw… ti chu ngaituo a tul hle ding a nih. Chuleiin, ei hun hmang mek a hin, silai chawi pawl le mipui inkar a hin in ringzo tawnna a um a tul a. Chu in um tir theitu chu mipui ni lovin silai chawi pawl, a bikin KNO le UPF sunga group hran hran hai hi ei nih. Mipui le silai-nun kengkawtu kar hi inpaw taka a um chun, election leiin buoi ngai nawng ei ta, a tling taphawt chu ram le hnam ta dinga hmangruo tangkai taka hmang theitu chu silai chawituhai hi ei ni lem ding a nih.

Atawp na taka dingin Pu Arvind Kejriwal in Delhi mipuihai chu hmangaina indik taka a hmangai anga KNO le UPF hin ei mipuihai hi ei hmangai ve ani chun, ei mipuihai chunga ei thuneina chu Pu Arvind Kejriwal/AAP-in Delhi mipui hai chunga thuneina (power) a nei let tamtaka insang ani a. (Chu umzie chu ei lampui hluotu le daltu chungah chun ieng ang hremna khawm petheitu ei nina hi a nih) Chu ei thuneina chu a hmang dan ei thiem phawt chun, AAP hming inthang neka ropui hin ei ram le hnam hming hi a lan thang thei ding a nih. Khawvel hunler a meu khawma mani hnam tobul la hre lova, unau sulkhat suok ni ve bawk sia mi khaikhawmtu ding hming (nomenclature) ding tak ngiel khawm la siem thei bawk lova ei hei um elna khawm hi thil danglam tak a tling a. Mani mimal, mani insung khur, mani khawtlang, mani pawl le mani hnama Pathien thiltum hi hrietsuok ngei tuma hringnun hi sut atulin a hun ta a nih. Pathien mi ruotna le mi kona san hi hre suok theitu ei ni chun, Mosie-in a tum naw ang tieng daia a chipuihai a san suok ang khan, ei mipuihai hi retheina sala inthawka sansuoktu ei ni ngei ding a nih. Pathien hring be lotu pawl, AAP hmanin Delhi mipuihai mitah lawmna lungriem mittui an surtir thei si chun, eini ringtuhai hin ieng leiin am ei mipuihai mita inthawk chun lawmna lungriem mittui chu insur tir thei naw bik ei ta? ti ngaituona hi silai-nun (gun-culture) kengkawtu taphawt sungrilah riek ngei sien, ti chu ka duthusam a nih.

Dated: Hmar Runpui

22nd January 2014

By L.Keivom, former Indian diplomat

Kum 2014 Pathienni hmasa tak January 5 khan Hmar Christian Fellowship Delhi (HCFD) chawibiek inkhawmah thuhrilna chanvo an mi pek a. Hun a tepintÄ•r leiin ka’n buotsai dan anga fe thei loin banga sanapui inchekin a mi thruoi a, a tawp tienga ka hril tum tak hril hman loin ka siktan a. Ka lungril chun, “A poi nawh. Pulpit huopzau lem daih le rawl ri a tawp ruola bo el lona, DT le website hrang hrangah Part 1 le Part 2 a thre-in hril lem el ka tih” ka ta. Chuong ang chun, kum 2009 June laia ka lo ziek tah ‘Ringna’ ti chuh Part 1-a hmangin, ka thu hril tum tak chu Part-2 dingin ka ruohmang tah lem a nih.

Crede ut intelligas (Believe that you may know)

- St. Anselm (1033-1109)

Intellige ut credas (Know that you may believe)

-Peter Abelard (1079-1142)

Kum za hma khan ei pi le puhaiin RINGNA ti trongkam hi an nei ngai naw a, an lo khawsa thei tho. An Pathien biek le tuta ei Pathien biek khom a pangngai tho a la nih. Ieng leia tuta ringna hi ei hringna tluka ngai poimawa ei satpui rak rak am ni tang a ta? Ringna thu tiem, ringna thlai chi, ringna chabi, ringna maicham, ringna meiser, ringna ram, ringna long, ringna mit, ringna bàn, ringna ralthuom, ringna hrat, ringna chau, ringna mawl, ringna thla, ringnaa khuolzin, ringna, ringna, ringna… Ei thunon chu ringna a nih. An leh, ringna ei ti hi ieng am a ni hrim a? Ieng leia a bo chun seramu ei thur ta naw am ning a ta? A umzie tak hrie hi mi ieng zat am um ei ta?

Kristien sakhuo tukvera inthoka thlir a, kristien inchuktirna hlam hmanga ei inkhi chun, mi tin, a chin a lien, hausa rethei, mi mawl mi var, a zo a vai nei thei le hmang thei ni si, Pathienin Ama le mihriem inzomna hrui le van ram kotkhar lut theina chabia ringna hi a hmang leia ei khukpui a nih ti hi a donna tawi tak niin ka hriet. Sienkhom, ringna le a bebawm hi a tam em leiin hi donna khom hi a umzie inril tak sîr hrang hranga inthoka thlirna ziek ding chun hrilfiena bupui ziek a la ngai ka ring. Hi artikul khom hi artikul dang anga ziek thlak zung zung ka tuma chu a bebawm a tam leiin lutna tieng tieng sui ding a lo intieng khup pei a, artikul pakhat chauha inchawi tawka rem khawm chu a harsa kher el. Tuta ka hung thur suok po khom hi eini hriet thiem thei zawng dinga ka ngai anga voi nga lai ka thrum tah hnung a ni a, ka ziek nuom hmun thuma threa hmun khat khom a ni phak nawh.

Chabi poimaw

Isu Krista chun Ama ringa baptisma chang chu sandam a ni ding thu le a ringnawtu chun thiemnaw a chang ding thu a hril a (Marka 16:16). Hnuoia a cheng sunga mi a sukdam taphot deuthaw kuomah “I ringna hi i dampui a nih” tiin a hril deuh zie bok a. A thilthawtheina kut sukchetu chu a dongtu ringna a nizie thu a hril nuom lei a nih. Kong danga hril chun, Pathiena inthoka luong suok malsawmna hnar zomna chu ringna dawt a nih. A puon hmawr chauh khom thema dam inring tlat nuhmei thi put chun damna a chang throt nghal a nih. Isu rongbawlna chanchin ei tiem chun, Ama ring nawtu khuo chun a thilthawtheina ra dong dingin lungril kot an hong nuom naw leiin thilmak a thawpek naw el a nih. Ringna chu Pathien le inzomna chabi poimaw a nih.

Hebrai 11:6 a chun ringna naw chun Pathien suklawm ruol a ni naw thu ei hmu a. Tirko Paula chun lunginsietna zara sandam ei ni thu le chu sandamna chu ringna hmanga ei dong thei thu a hril bakah ringna chu Pathien thilthlawnpek a ni thu a mi hril bok (Efesi 2:8). Ringtuin a ring chu a ring tak tak ngeizie hriet theina chu a thilthawa inthok a nizie Jakob chun a uor a, ringna hi thilthawin a zui naw chun thil thi a ni thu a khekpui thung (Jakob 2:26). Hi thu hi kohran sunga khom ei fepui dan a khuongruol naw a, Roman Catholic le Protestant inkara chadan inthuk tak siemtu a nih. Ringna lei chauha thiemchang ei ni thu uortu Martin Luther trong invetin Jakob lekhathon hi “Bupawl lekhathon” (Epistle of Straw) a ti hiel a, Baibul bua inthrangtir lo khom a nuom hiel a nih. Hi hi Jakob thukhawchang a man fie naw lei a nih. Jakob-in a hril tum tak chu ringtu indik le ringtu tehlem hriet theina chu an ringzie thilthawa an inlangtir le inlangtir lo danah a nih. Ringtu inti chun ringtu a nizie a nungchang le thilthawin inlangtir a ta, an langtir si naw chun ringtu tehlem mei mei a nizie a hril lem a nih. Chu chu ringtu intihaiin inkhinaa ei hmang rop ding a ni hrim a nih.

Chun, ringna hi Baibul inlet sukharsatu laia pakhat khom a ni bok. Hi hi Baibul inlet sin ka tran hnunga ka hmu suok ve chauh a nih. Entirnan, Galati 2:16 Filipi 3:9 hi Version tam lemah “faith in Christ” tia an inlet a ni laiin King James Version chun “faith of Christ” tiin a sie leiin ringna hril fie dan thuah inselna tawp lo a cho suok a nih. Krista ei ringna amanih, Kristaa ringna ei innghat (faith in Christ) umzie le Krista ringna (faith of Christ) ti chu thil danglam daih a ni leiin, KJV inlet dan anga hril fie pawlhai chun mihriemin ei ringna ni loin Isu ringna chu Pathien suklawmtu a ni leiin, chu ringna intrawmpuitu ni poimawzie chu an hril uor. Chu khêla fe threnkhat chun ringna chu lunginsietna thilpek a ni leiin peka umhai chauh naw chun nuom thua pawng ring ngot thei a ni naw thu an inchuktir bok. Chu thu chu hi artikula hin ei chai hman naw ding a ni leiin hun remchanga bi dingin la khêk ei tih.

Hmu thei lo hmu chiengna

Hebrai 11:1 a chun ringna chu thil beiseia chiengna le la hmu lo thil hriet chiengna tiin a hril fie a. Chu chu la them phak lo le la hmu phak lo, sienkhom a um ngei tia hrila um chu awi a, pom a, chu taka innghat hmakna chu a nih. Hi thu hi Delhi Version-a footnote-ah hrilfiena kan sie bakah a hranin artikul ‘Hupostasis’ ti February 21, 2004 khan Delhi Thurawna insuo dingin ka ziek tah nghe nghe. Rom 8:24-25 a chun, “Beiseina leia sandam ei ni a, sienkhom hmu tah zing beisei chu beiseina a ni nawh. Hmu tah zing chu tuin am a la beisei zing ding. Ei la hmu naw ei beisei chun ei nghak fan fan hlak a nih” tiin Tirko Paula chun beiseina le ringna chu tangka mai hni angin a hril. Chun, ama bokin, “Hmu thei hin a mi thruoi naw a, ringnain a mi thruoi lem a nih” (2 Kor 5:7) a ti bakah hmu thei thil chu bo el ding a ni a, hmu thei lo thil ruok chu chatuon dai ropuina a ni thu a hril bok (4:16-18). Hi lei tak hin Hebrai lekhathon ziektu chun Mosie ringna thu a hrilnaah, “Hmu thei lo chu a hmu leiin sel takin a tuor a” (11:27) a lo ti a nih.

Ringna formula, hmu thei lo hmu thei ni tlat bok si chu mihriem thil sut dan pangngai chun thil inkawkal tak a nih. Chu chu a nih a makna le dangdaina chuh. Chu chun mihriem hin mit pahnih, taksa mit le thlarau mit, kong danga hril chun puo tieng mit le sungril mit ei nei thu chieng takin a mi hril. Taksa mita hmu thei lo, sungril mit chauha hmu chieng thei thil a um thu le taksa khawvel le thlarau khawvel a um thu a mi hril sa bok a nih. Chu khawvel pahnihai chu tangka hmai hni anga thil inzom tlat an ni leiin thre hrang tum chu thutak hnawl tumna ang a nih. Peter lekhathona chun a lunginsietna ropui tak leia Pathienin mithi laia inthoka Isu Krista a keithona zarin, hmu lo khoma Ama ringtuhai chu beiseina hring nei dinga nun thar a pek thu dam, an sandamna buotsaia um tah chu ama an ringna leia Pathienin a thilthawtheinaa a hum tlat thu dam le ringna ra, sandamna chu an hmu mek leia hlimna hril seng lo khopa nasaa an sip thu dam a hril a (I Pet 1:3-9). Hi taka hin lunginsietna, sandamna, ringna, beiseina le hlimna ei ti hai hi thil intringmit le inzom tlat vong an ni thu ei hmu bok a nih.

Pei le puntir inkop

Ringna ei ti hi Pathienin a mi sandam theina dinga ama suklawmna dinga thil ei thawpek a ni nawh. Kros-a Isu Krista thina khan mihriem tu khom sandamna sin chu hlen zoin a um a, “A kin tah” tia hnena hlado a’n sam khan Pathienin a lunginsietna zara mihriem sandamna lampui a thlawn lieu lieua a buotsai chu kumkhuoa dinga zo fel a ni tah. Mi po po suol phurtu le an ta dinga thia thilthawtheinaa ropui taka keitho nawka um chu Isu a nih. Ama chauh chu Pathien lungsenna thawi dam theitu le mihriem chunga hremna tlung ding khom la kieng theitu a nih. Sandamtu che chu i ringna ni loin Krista thisen a nih. Kristaa chun hringna a um a, chu chu mihriemhai ta dinga hringna var a nih. Chu hringna var chu nei dinga Krista kuoma mi thruoitu chu ei ringna a nih. Kristain intlanna sin a thlawna a lo thaw zo tah chu dong dingin ringna chun Krista tieng a mi’n pantir a, a sandamna thilpek dong dingin kut a mi’n phartir a nih. Chu ringna chu iem a na?

Iengkim Siemtu Pathien pakhat chauh a um ti ring hin Baibula ringna a hril tak hi a kawk phak nawh. Ramhuoihai khomin chu chu an ring a, an hriet a, triin an inthin hlak (Jakob 2:19). Hnuoia Isu a leng lai khan rala inthok khoma tu am a nih ti hre nalh theihai chu ramhuoihai an ni a, anni soisa lo dingin an ngên chul hlak a ni khah. Pathien thu hriet hi a poimaw bek bek a, amiruokchu, hrietna ringota innghata ring si lo chu thil thlawn a nih. Hriet le ring kop a ngai. Hrietna chu ringna lampui mi’n pantirtu sirbi poimaw hmasa tak a nih. Ei ring ding chun ei ringna ding san hriet hmasak phot a ngai. Hi lei hin Tirko Paula chun, “Thu an hriet naw chun ieng tin am ring thei an ta? Thuhriltu um loin iengtin am hrieng an ta?....Ringna chu thu an ngaithlaka inthoka hung um a na, thu hrila um chu Isu Krista thu a nih” (Rom 10:14,17) tiin a lo hril a nih. A tontira Abelard thu hril ei tar lang Intellige ut credas (Know that you may believe) ti kha “I ring theina dingin hre (hmasa phot) rawh” tiin inlet inla; Anselm hril Crede ut intelligas (Believe that you may know) kha “I hriet theina dingin ring (hmasa phot) rawh” tiin inlet bok inla. Thu inkawkal hoi hle sien khom a ni nawh. Pathien ring ding chun a chanchin thra hriet hmasak phot a ngai thu le Pathien hre ding chun ring phot a ngai thu, ringna kailawna hraw ngei ngei ding sirbi poimaw pahnih hrilna a nih.

Thuthlung Thar huna ‘ringna’ ei hril hrim hrim hi Isu Kristaa intran le Isu Kristaa tawp vong a nih. Habakuk 2:4 a “Ringnaa mi fel chu hring a tih” ti thu Paulan Rom 1:17 a a hung tar lang hi thil thuhmun ni si, a kawk khom inang, sienkhom a hmangna inang chie lo a nih. Babulon sala intang Judahai, zawlneihai thu lo hril lawk ringa zawmtuhai chan ding Habakuk-in a hrilna a nih. Paula ruok chun Isu Krista ringtuhai chan ding a hrilna a ni daih thung. Isu ngeiin, “Kei hi lampui le thutak le hringna ka nih; keimaa fe naw chu tu khom Pa kuom an tlung ngai nawh. Kei mi hrie ni unla chu ka Pa khom hrieng in tih. Tu hin chu in hriet tah a, ama khom in hmu ta bok” tiin a zirtirhai a hril a ni kha. Filip ruok chu a la chieng naw fan leiin, “Tu khom a mi hmu chu Pa hmu a nih. Ieng leia Pa chu mi’n hmutir rawh i la ti rop? Kei Paah ka um a, Pa keimaaha a um ti hi in ring naw a ni?” (John 14:1-14) tiin a kawk-zil a nih. Pathienin fela a ruothai chu a tirh Isu Krista ringtuhai chauh an nih.

Ringna le a bebawm hi a tam êm êm a, hril zo seng chi khom a ni nawh. A ieng zawng khomin hril hril inla, a thu inthlungna ban chu Pathienin Isu Krista hmanga a lunginsietna zara a thlawna mihriem sandamna lampui a hung buotsai thu le ringnaa chu lampui chu hraw lo chun Edena suola lo tlu tah mihriem tu khom ta dingin sansuokna lampui dang a um der naw thuah a tawp vong a nih. Ringna hrim hrim Isua intran le tawp a ni naw chun a fuk naw vong.

Pei hlawk

Ringna ei ti hi pei le puntir inkop ang a nih. Negative side le positive side a nei a. A pei tieng (negative side) panga chun, sandamna dinga mania inringtawkna le mani thilthaw thrata innghatna po po pei thlak vong a, “Suol kop keima mihriema hin thil thra hrim a chêng nawh” (Rom 7:18) tia mani inhnawl fai thrak a phut. Isu ngeiin, “Tu khomin a mi zui nuom chun mani insie hmangin, ni tin a kros putin mi zui raw se” a ti a nih. Tlangval hausa, Dan zawm kima inngaiin sandamna chabi zonga Isu a hung pan trum khan, “Keimaah thil thra hrim a chêng nawh” ti nêkin, “Chuong po po chu ka tleirawl tîra inthokin ka zawm dap vong a nih” tiin mani inringzo tak le insuong takin a hril a, a Dan zawmna leiin Pathien hmaah thiem chang dinga inngaina a nei a, a tlak nawzie le mi suol a nizie a hmu thei nawh. Chu chu Israel thla, a hnunga Juda mi hung intihai ngirhmun a ni tlangpui. Insie ruok thrak a, a nei po po pasiehai kuomah pe a, ama zui dinga Isun a hang ti zet chun Juda tlangval hmel kha van innim angin a hung thûm el a nih (Marka 10:17-23).

Hi ei thil hril hi tu laia ‘tlak fai’ ei ti vet leh hin thil thuhmun a ni el thei. ‘A ni el thei’ ka tina san chu a thu kawk umzie a fie naw lei ni loin, a taka ei nuna ei phur suok dan le inmil lo a tam lei a nih. Tla fai dera inhril, “Kha hmaa chu chu kha kha khah ka ni ta nawh” tia inhril tam tak hi ei hang bel chieng a, ei zing thoa ei ek tum che thlak bak chu ieng khom einia inthoka tla hmu le hril ding a vang khop el. Isu lo hmuoktu le a ina intlungtirtu Zakai ruok kha chu a hnunga a chanchin pei ei hriet ta nawa chu, Luka rikawta inthoka ei hmu dan chun, a tla fai chieng khop el. Isu hung hmutu tlangval hausa ei hril tah leh khan a letling char an nih. Zakai chun a nei zatve pasiehai kuoma pe ding le tu thil khom indik lo taka a lakpek taphot chu a let lia rul dingin thu a thlung top el a nih. Ringnaa Isu pomtu tak tak inhrietna chu suol inhrietna, insirna le simna nei a, ieng kim chàn huoma Amaa an tluklut el hi a nih. Chu chu ringna formulaa hril chun ‘tlak hlawk, ruok hlawk, pei hlawk, kiem hlawk, inhmang hlawk’ ti ding ni awm tak a nih. Chu chu a nih “inhmang hlawkah ei tiem, tuorna lawmnan ei tiem” tia hlaa ei sak hlak hih. Tla fai si, sip liem bok si chu a taka hretu le changtu ni lo, bohmang mekhai ta ding chun thu inkawkal le invetthlak tak a nih. Ringnaa changtu ta ding ruok chun thilthawtheina a nih.

Belh hlawk

Belh tieng (positive side) a chun, Pathiena ringna neitu tak tak chun Krista thutak chu pomin a hlut hlak. Sandamnaa thruoi lut thei ringna (saving faith) neitu chun mani thratna le inringzonaa innghat loin, mi suolhai sandam le hum theitu um sun Isu tieng a ngha a, a bÄ•l hlak. Ringna neitu chun Baibula Krista nina, Pathien Naupa le Mihriem Naupa a nina puonga um, Pathien ni bok, Mihriem ni bok, felna tienga famkim, mi po po suol phura hemde a nina leia voi khat thia Pathien thil tum intlanna sin hlen suoktu, tlanna sin a hlen zoa Pathienin ropui taka a keitho le Pa chang tieng inthrunga chatuona Pathien le rorel le hun bi a kim phaa mihring le mithihai Roreltu dinga la hung nawk ding chu a thuphung el ni loin a tak takin a ringzo a, innghatna dingin a pom hmak hlak. Chu thutak chu a nih Pathien thu, Chanchin Thra ei ti tak hi a nih. Chu thutak ringtu, awitu le zawmtu chu ‘Pathien thu awi’, ringtu, kristien ei tihai hi an nih.

Ringna hlawk

Baibul (NIV) pumpuiah ‘ringna’ ti thu mal hi voi 268 ei hmu a, Thuthlung Hlui (TH)-ah voi 16 a’n lang a, chu lai chun ‘ringna’ (faith) ti tak ruok chu voi hni chauh hmang a ni a, a dang chu ‘trust’ (ringzo) le ‘believe’ (awi) tia hmang an ni a, sienkhom ‘ringna’ tia inlet vong a nih. Thuthlung Thar (TT) ah voi 252 hmang a ni a, a hmang inrim tak chu Tirko Paula a nih. Thilthawhai tiem sa loin, a lekhathona ringot khom voi 137 a hmang a, Hebrai lekhathon hi ama zieka ei pom lem chun voi 173 a hmang a nih. A hmang rawnna tak Rom lekhathonah voi 40 zet a hmang. Chuleiin, Rom lekhabu hi ‘Ringna Bu’ ti hming put tlak a nih.

TH huna ringna hung inlang tran hun chu Pathienin Abraham kuoma thu a thlunga inthokin a nih. “Abram chun LALPA chu a ring a, chu chu a felnaah a pompek a” (Gen 15:6) ti ei hmu a. Abraham inlang hma daih khan Pathien thu zawm mi, mi fel, Pathien mit tlung (Gen 6:8) Nova bakah Abel le Enok hming ei hmu a (Heb 11:4-7). Nova chun kum 120 tâl top mi nuizatbur hlaw khopin long a tuk tlut tlut a, tuiletah a sunghai leh an him pha a. Hebrai lekhathon ziektu khomin, “a ringna chun khawvel thiem naw a’n changtir a, ringna leia thiem inchangtirna rochungtu a lo ni tah” tiin sartifiket insang tak a pêk a nih.

Ringnaa mi huoisen lo fe tah hai, chung tienga inthoka sumpui anga mi’n huol veltu le mi thlirtuhai chanchin ei tiem chun, ringnaa kalchawituhai chu (a) Pathiena innghat mi, a thu zawm mi le a ditzawng thawtu (Luka 17:5); (aw) Antram mu tiet khom ni sien ringna hring neitu le damtea zung keia inthranglientirtu (Luka 17:6); (b) Krista sinthawa innghattu (Rom 5:1-11) (ch) Tuorna, hnawchêpna le hnengdena tuor fan fantu (d) Harsatna an tuok rawn po leh tuorsel deu deu mi (Rom 5: 3-5; Heb.11:1-40; Rom 8: 12-30, Gal. 3:10-13)); (e) hmu thei lo hma tieng hriet chiengna neia beisei taka pan trang trangtu (Heb. 11:1) le (f) chieng faka ringzona neia ngai sukngam hmaktu (John 20:29) an ni vong.

Ringna hlawk lo

Ringnaa sartifiket hmu sang tak ni hiel ding Abraham chu a nuhmei Sari ringna inphet leiin, ram tiem Kanan an lut hnung kum sawmah a che buoi a, chu buoina kakhawk chu voisun chen hin a la sosang pei a nih. Abraham kuoma Pathien thuthlung chu sukpuitling vat vat a nuomna luotah ama remruotna hmangin Sari chun a umpui Aigupta nunghak Hagar chu a pasal kuomah chi thlatu dingin a pek a. Nau a hung paia inthokin sul hnienghnar Hagar le sul thlaler Sari inkar thu chu a hung buoi nghal a. Ismail a hung pieng chun a thaipui nau ni ta lo chawk chu, a nu leh ina inthoka hnot dokin an um a. Kum sangli deuthaw liem tah hnung khom hin Abraham nau ve ve, a thaipui Sari thlahai le a hmei Hagar thlahai chun inchemhar an la ma nawh. Sari ringna telhelin Pathien remruot nghak loa ama lung tlukna a hmang khan khawvel a chokchawrawi hne khop el. Khawvelin buoina tam tak a tuokhai hi Pathien remruot nghak pei loa Sari anga mani lung tlukna zuia baw rok rok mihai thilthawin a kakhawk a ni nuom khop el.

Buoinain a mi nang pha leh ringtu tam tak ringna inphetin a chi-ai hlak. Ama an ring theina dinga Pathienin thilthawtheina mak tak sawm zet hmanga Faraw a hrem hnungin Israelhai chu Kanan ram panin an suok hum hum a, an hlimin an pheikhai khom a zâng. Amiruokchu, Tuipui Sen kamah Faraw le a sipai ruolin an hung nangching zet chun fiein an um a, “Aigupta rama khan thlan ding a um naw leia thlalera hin thi dinga i mi thruoi a lo ni maw!” tia chi-aiin, hani tlum tlumin Mosie an suosal mur mur el a nih. Ringna nghet nei, hmu thei lo hmutu Mosie ruok chun, “Tri naw ro. Ngir nghet unla, voisuna LALPAN sansuokna a hung intlunpek ding cheu hi thlir ringot ro. Voisuna Aigupta mi in hmuhai hi hmu nawk ta ngai naw ti niu. LALPAN dopek a ti cheu; ngaingam takin um trok trok ringot ro” tiin mipui chu a zâp dei a, ropui taka sansuokin an um tah hrim a nih. Ringtu inti seng seng si hi fiena ei tuok pha kâr a lo hla nuom khop el.

Chun, inthlakthlengna um lo ringna hi ringna trangkai lo, ra insuo ngai lo a nih. Chuong ang ringna chu Isu ngeiin grep kaupeng, ra insuo ve lo leh a tekhi a, “Tu khom keimaa um zing naw chu kau sat thlak angin an peihawn a, a hung vuoi a, an rùt khawm a, meiah an pei a, a kang hlak” a ti a nih. Ringtu indik tak chu fe suoka ra insuo ding le insuo zom pei dingin ama ngeiin a mi thlang thu a hril bok. Beiruol le kemping ei thaw changa piengthara inhril tam tak hai lai hin lung sukno zawng thu hmanga thu hriltuhai chil perin a deng thluk, huou huou thlarau chang, simna (repentance) le thu zawmna (obedience) thrang loa hmaithinghawnga ringna hmang tum pawl tam tak ei um a, chu chu ei thrangmawbawk laia pakhat a nih.

Baua ring, a hril chauha tlak tum, a taka thaw pei si lo ringna chu ringna thlawn le umzie bo a ni bok. Chuong ang mi, ringtu inti sihai chu an nih Isu unaupa Jakob-in “thilthawa suklang si loa ringna i nei dan chu mi’n entir la, keiin ringna ka nei a nih ti thilthawin inentir ka ti che” tia inkungfu dinga a cho tawl chuh (2:14-26).

Chun, ringnaa kal ei chawinaa hin ei pheikhai a’n ruol naw dingzie hre chiengtu Tirko Paula chun, “Ringnaa mi hrat naw chu a ngaidan inselpui kher loin, lawm lut el ro” (Rom 14:1) tiin infuina thu a ziek a. Mi pakhat ta dinga hriet thiem el thei kha mi hrat naw ta ding chun hriet thiem thei lo, a kalchawi sukbahlatu le a ringna sukphettu a ni theizie thu chieng takin a mi hril a nih. Fak le dawn le Sikpui Kut hmang thua inselna um rop khom hi chuong ang thil lei chu a nih. Pipu thil hrim hrim ban vong dinga inzirtirna indik lo an lo intu, tu chena ringtu tam tak ringna la zar buoi zing khom hi a nih. Ieng anga Pathien thu thra khom ni sien, tlanglam zaia ei sak chun Setan thuomhnawa ngai nghal pawl ringtu inti lai hin a tam lem ei ni ka ring. Chuleiin, mawlnaa innghat ringtu chun taksa le thlaraua a mawlna khel a tlung thei der nawh. Tlunga a’n ngai a ni chun ama le ama a’n hlèm a nih. Chuonga mani le mani inhlem, a thua hla tak tlung, a taka tlung phak si lo chu hmu ding ei tam.

Ringna infie

Tirko Paula chun, “Ringnaah in um le um naw inen chiengin, mani ngei infie hlak ro” tiin Korinth kohran kuomah a ziek a. Ringnaa an um le um naw infiena dinga a hril chu anniah Krista a um le um naw inen fie a nih. A um ti an hriet naw chun an ringna chu a lem chauh a nizie thu a hril nghal bok a nih (2 Kor 13:5).

An leh, ei ringna a hrat le hrat naw iengtin am fie thei ei ta? Peter-in tui chunga kea lawn Isu a hmu chun a lungphûr thutin, “Tui chunga i kuoma hung thu mi pe rawh” a ta, a pêk a, kein tui chunga chun Isu panin a fe ve el tah a. Sienkhom Isu hmel en zing loa thli le tuifawn a en phing leh a tri a, a pil tran tah a nih. Tritna, ringhlàna, beidongna le lungzingna hai hi ringna hmelma an nih. Chu chu ni tina buoina thlipui le harsatna tuifawn so buon buon chunga ringna longa intawl ringtuhai hin ei nun senga ei thil hmasuon zing a nih. Sienkhom, Peter chun santu dingin Isu ko nachang a hriet a, a hei ban nghal a, “Ringna tlawm, ieng dinga i ringhlel am a na?” ti pumin Iengkim Lalpa chun a sanhim tah a nih. Hi chanchina hin ringna umzie dam, ringna chu ienga innghat ding am a na ti dam, ringna hmelma le ringzona lungril sukphettu chu tritna a ni thu dam le sansuokna chu khaw laia inthoka hung am a ni a ti chieng takin ei hmu a nih.

Ni khat chu zirtirhaiin Isu kuomah, “Kan ringna mi sukpungpek rawh” (Lk 17:5) tiin an hni a. Chun, pa pakhatin Isu sukdam dinga a naupa, ramhuoi man a hung thruoi khan a ringna a’n sit leiin, “Ka ringhlàna hi mi hnèpêk rawh” (Mk 9:24) tiin a hni bok ti ei hmu a. Hienghai hin an hni fuk hle a nih. Ama chu ei ringna bulpui le sukfamkimtu a ni leiin Ama en tlata ringnaa ei intlansieknaah hma tieng pana sel taka tlan ding ei nih (Heb. 12:2). Thil dang po po neka ringtuhai hni rop ding chu ei ringna mi sukhratpek hi ni tlatin a’n lang. Chu ding chun ringna indik put a ngai. Ringna indik put ding chun Pathien thu hriet fie le hriet rawn a ngai. Mihriem hrietna khela Pathien thuruk inthukzie mi hril fie theitu chu Thlarau Thienghlim a nih. Ringna hi khawvel hnea ngamna (1 John 5:3), thiemchangna le Pathien le inremna (Rom 5:1), Pathien suklawm theina (Heb 11:6), Pathien felna inlangna (Rom 1:17), chatuon hringna nei theina (John 3:16) a nih. Chuleiin, khukpui naw ziezang ei ni nawh.

Powered by Blogger.